Parva 2, Adhyāya 49

दन्तवक्त्रशाल्वयोः भाषणं श्रुत्वा भीष्मकेण श्रीकृष्णस्य प्रभावं वर्णयित्वा तं प्रसन्नकर्तुमेव निश्चयकरणं इत्येवमुक्ते वचने सुनीथेन महात्मना ।करूषाधिपतिर्वीरो दन्तवक्त्रोऽभ्यभाषत॥ 1 ॥

dantavaktraśālvayoḥ bhāṣaṇaṃ śrutvā bhīṣmakeṇa śrīkṛṣṇasya prabhāvaṃ varṇayitvā taṃ prasannakartumeva niścayakaraṇaṃ ityevamukte vacane sunīthena mahātmanā | karūṣādhipatirvīro dantavaktro'bhyabhāṣata

यदुक्तं मागधेनात्र सुनीथेन नराधिपाः ।युक्तपूर्वमहं मन्ये यदस्माकं वचो हितम्॥ 2 ॥

yaduktaṃ māgadhenātra sunīthena narādhipāḥ | yuktapūrvamahaṃ manye yadasmākaṃ vaco hitam

न च विद्वेषणेनाहं न चाहङ्कारवादिना ।न चात्मविजिगीषुत्वाद् दूषयामि वचोऽमृतम्॥ 3 ॥

na ca vidveṣaṇenāhaṃ na cāhaṅkāravādinā | na cātmavijigīṣutvād dūṣayāmi vaco'mṛtam

वाक्यार्णवं महागाधं नीतिशास्त्रार्थबृंहितम् ।क एष निखिलं वक्तुं शक्तो वै राजसंसदि॥ 4 ॥

vākyārṇavaṃ mahāgādhaṃ nītiśāstrārthabṛṃhitam | ka eṣa nikhilaṃ vaktuṃ śakto vai rājasaṃsadi

किं त्वनुस्मरणार्थेऽहं यद् ब्रवीमि शृणुष्व मे ।आगतो वासुदेवेति किमाश्चर्यं नराधिपाः॥ 5 ॥

kiṃ tvanusmaraṇārthe'haṃ yad bravīmi śṛṇuṣva me | āgato vāsudeveti kimāścaryaṃ narādhipāḥ

यथाऽऽगता वयं सर्वे कृष्णोऽपीह तथाऽऽगतः ।किमत्र दोषो गौण्यो वा कन्याहेतोः समागताः॥ 6 ॥

yathā''gatā vayaṃ sarve kṛṣṇo'pīha tathā''gataḥ | kimatra doṣo gauṇyo vā kanyāhetoḥ samāgatāḥ

यदस्माभिः समेत्यैक्यात् कृतं गोमन्तरोधनम् ।तत्र युद्धकृतं दोषं कथं वै वक्तुमर्हथ॥ 7 ॥

yadasmābhiḥ sametyaikyāt kṛtaṃ gomantarodhanam | tatra yuddhakṛtaṃ doṣaṃ kathaṃ vai vaktumarhatha

वनवासे स्थितौ वीरौ कंसव्यामोहद्वेतुना ।देवर्षिवचनाद् राजन् वृन्दावनतटे स्थितौ॥ 8 ॥

vanavāse sthitau vīrau kaṃsavyāmohadvetunā | devarṣivacanād rājan vṛndāvanataṭe sthitau

तावाहूय वधार्थेन उभौ रामजनार्दनौ ।नागेनोद्दीपितौ वीरौ हत्वा नागं विवेशतुः॥ 9 ॥

tāvāhūya vadhārthena ubhau rāmajanārdanau | nāgenoddīpitau vīrau hatvā nāgaṃ viveśatuḥ

ततः स्ववीर्यमाश्रित्य निहतो रङ्गसागरे ।गतासुरिव चासीनो मथुरेशः सहानुगः॥ 10 ॥

tataḥ svavīryamāśritya nihato raṅgasāgare | gatāsuriva cāsīno mathureśaḥ sahānugaḥ

किमत्र विहितो दोषो येनास्माभिर्वयेऽधिकैः ।उपरोधपरा राजन् वयं सर्वे समागताः॥ 11 ॥

kimatra vihito doṣo yenāsmābhirvaye'dhikaiḥ | uparodhaparā rājan vayaṃ sarve samāgatāḥ

सेनातिबलमालोक्य वित्रस्तौ रामकेशवौ ।पुरं बलं समुत्सृज्य गोमन्ते च गतावुभौ॥ 12 ॥

senātibalamālokya vitrastau rāmakeśavau | puraṃ balaṃ samutsṛjya gomante ca gatāvubhau

तत्रापि गतमस्माभिर्हन्तुं समरयोधिभिः ।अप्राप्तयौवनाभ्यां च पदातिभ्यां रणाजिरे॥ 13 ॥

tatrāpi gatamasmābhirhantuṃ samarayodhibhiḥ | aprāptayauvanābhyāṃ ca padātibhyāṃ raṇājire

रथाश्वनरनागेन नास्माभिर्विग्रहः कृतः ।कृत्वोपरोधं शैलस्य क्षत्रधर्मेण दीपितः॥ 14 ॥

rathāśvanaranāgena nāsmābhirvigrahaḥ kṛtaḥ | kṛtvoparodhaṃ śailasya kṣatradharmeṇa dīpitaḥ

दावाग्निमुखमाविश्य दुर्विनीततपस्विनौ ।विनीत इति मन्यामः सर्वे क्षत्रियपुङ्गवाः ।प्रतियुद्धे कृते त्वेवं दूषयाम जनार्दनम्॥ 15 ॥

dāvāgnimukhamāviśya durvinītatapasvinau | vinīta iti manyāmaḥ sarve kṣatriyapuṅgavāḥ | pratiyuddhe kṛte tvevaṃ dūṣayāma janārdanam

यत्र यत्र प्रयास्यामो वयं तत्र भवेत् कलिः ।प्रीत्यर्थं प्रयतिष्यामः कृष्णेन सह भूमिपाः॥ 16 ॥

yatra yatra prayāsyāmo vayaṃ tatra bhavet kaliḥ | prītyarthaṃ prayatiṣyāmaḥ kṛṣṇena saha bhūmipāḥ

इदं कुण्डिनपुरं कृष्णो नागतः कलिहेतुना ।कन्यानिमित्तागमने कस्य युद्धं प्रयच्छति॥ 17 ॥

idaṃ kuṇḍinapuraṃ kṛṣṇo nāgataḥ kalihetunā | kanyānimittāgamane kasya yuddhaṃ prayacchati

मर्त्येऽस्मिन् पुरुषेन्द्रोऽसौ न कश्चित् प्राकृतो नरः ।देवलोकेषु देवेषु प्रवरः पुरुषोत्तमः॥ 18 ॥

martye'smin puruṣendro'sau na kaścit prākṛto naraḥ | devalokeṣu deveṣu pravaraḥ puruṣottamaḥ

देवानामपि कर्तासौ लोकानां च विशेषतः ।न चैव बालिशा बुद्धिर्न चेर्ष्या नापि मत्सरः॥ 19 ॥

devānāmapi kartāsau lokānāṃ ca viśeṣataḥ | na caiva bāliśā buddhirna cerṣyā nāpi matsaraḥ

न स्तब्धो न कृशो नार्तः प्रणतार्तिहरः सदा ।एष विष्णुः प्रभुर्देवो देवानामपि दैवतम्॥ 20 ॥

na stabdho na kṛśo nārtaḥ praṇatārtiharaḥ sadā | eṣa viṣṇuḥ prabhurdevo devānāmapi daivatam

आगतो गरुडेनेहच्छद्मप्राकाश्यहेतुना ।नानास्त्रसहितो याति कृष्णः शत्रुविनाशने॥ 21 ॥

āgato garuḍenehacchadmaprākāśyahetunā | nānāstrasahito yāti kṛṣṇaḥ śatruvināśane

इमां यात्रां विजानीध्वं प्रीत्यर्थं ह्यागतो हरिः ।सहितो यादवेन्द्रैश्च भोजवृष्ण्यन्धकैरिह॥ 22 ॥

imāṃ yātrāṃ vijānīdhvaṃ prītyarthaṃ hyāgato hariḥ | sahito yādavendraiśca bhojavṛṣṇyandhakairiha

अर्घ्यमाचमनं दत्त्वा आतिथ्यं च नराधिपाः ।करिष्यामो वयं सर्वे केशवाय महात्मने॥ 23 ॥

arghyamācamanaṃ dattvā ātithyaṃ ca narādhipāḥ | kariṣyāmo vayaṃ sarve keśavāya mahātmane

एवं सन्धानतः कृत्वा कृष्णेन सहिता वयम् ।वसामो विगतोद्वेगा निर्भया विगतज्वराः॥ 24 ॥

evaṃ sandhānataḥ kṛtvā kṛṣṇena sahitā vayam | vasāmo vigatodvegā nirbhayā vigatajvarāḥ

तस्य तद वचनं श्रुत्वा दन्तवक्त्रस्य धीमतः ।शाल्वः प्रवदतां श्रेष्ठस्तानुवाच नराधिपान्॥ 25 ॥

tasya tada vacanaṃ śrutvā dantavaktrasya dhīmataḥ | śālvaḥ pravadatāṃ śreṣṭhastānuvāca narādhipān

किं भयेनास्य नः सर्वे न्यस्तशस्त्रा भवामहे ।सन्धानकरणाद्धेतोः कृष्णस्य भयकम्पिताः॥ 26 ॥

kiṃ bhayenāsya naḥ sarve nyastaśastrā bhavāmahe | sandhānakaraṇāddhetoḥ kṛṣṇasya bhayakampitāḥ

परस्तवेन किं कार्यं विनिन्द्य बलमात्मनः ।नैष धर्मो नरेन्द्राणां क्षात्रे धर्मे च तिष्ठताम्॥ 27 ॥

parastavena kiṃ kāryaṃ vinindya balamātmanaḥ | naiṣa dharmo narendrāṇāṃ kṣātre dharme ca tiṣṭhatām

महत्सु राजवंशेषु सम्भूताः कुलवर्द्धनाः ।तेषां कापुरुषा बुद्धिः कथं भवितुमर्हति॥ 28 ॥

mahatsu rājavaṃśeṣu sambhūtāḥ kulavarddhanāḥ | teṣāṃ kāpuruṣā buddhiḥ kathaṃ bhavitumarhati

अहं जानामि वै कृष्णमादिदेवं सनातनम् ।प्रभुं सर्वामरेन्द्राणां नारायणपरायणम्॥ 29 ॥

ahaṃ jānāmi vai kṛṣṇamādidevaṃ sanātanam | prabhuṃ sarvāmarendrāṇāṃ nārāyaṇaparāyaṇam

वैकुण्ठमजयं लोके चराचरगुरुं हरिम् ।सम्भूतं देवकीगर्भे विष्णुं लोकनमस्कृतम्॥ 30 ॥

vaikuṇṭhamajayaṃ loke carācaraguruṃ harim | sambhūtaṃ devakīgarbhe viṣṇuṃ lokanamaskṛtam

कंसराजवधार्थाय भारावतरणाय च ।अस्माकं च विनाशाय लोकसंरक्षणाय च॥ 31 ॥

kaṃsarājavadhārthāya bhārāvataraṇāya ca | asmākaṃ ca vināśāya lokasaṃrakṣaṇāya ca

अंशावतरणे कृत्स्नं जाने विष्णोर्विचेष्टितम् ।सङ्ग्राममतुलं कृत्वा विष्णुना सह भूमिपाः॥ 32 ॥

aṃśāvataraṇe kṛtsnaṃ jāne viṣṇorviceṣṭitam | saṅgrāmamatulaṃ kṛtvā viṣṇunā saha bhūmipāḥ

चक्रानलविनिर्दग्धा यास्यामो यमसादनम् ।तत्त्वं जानामि राजेन्द्राः कालेनायुःक्षयो भवेत्॥ 33 ॥

cakrānalavinirdagdhā yāsyāmo yamasādanam | tattvaṃ jānāmi rājendrāḥ kālenāyuḥkṣayo bhavet

नाकाले म्रियते कश्चित् प्राप्ते काले न जीवति ।एवं विनिश्चयं कृत्वा न कुर्यात्कस्यचिद्भयम्॥ 34 ॥

nākāle mriyate kaścit prāpte kāle na jīvati | evaṃ viniścayaṃ kṛtvā na kuryātkasyacidbhayam

स एव भगवान् विष्णुरालोक्य तपसः क्षयम् ।निहन्ता दितिजेन्द्राणां यथाकालेन योगवित्॥ 35 ॥

sa eva bhagavān viṣṇurālokya tapasaḥ kṣayam | nihantā ditijendrāṇāṃ yathākālena yogavit

बलिं वैरोचनिं चैवं बद्ध्वावध्यं महाबलम् ।कृतवान् देवदेवेशः पातालतलवासिनम्॥ 36 ॥

baliṃ vairocaniṃ caivaṃ baddhvāvadhyaṃ mahābalam | kṛtavān devadeveśaḥ pātālatalavāsinam

एवमादीनि वै विष्णोश्चेष्टानि च नराधिपाः ।तस्मादयुक्तं भवतां विग्रहार्थं विचारणम्॥ 37 ॥

evamādīni vai viṣṇośceṣṭāni ca narādhipāḥ | tasmādayuktaṃ bhavatāṃ vigrahārthaṃ vicāraṇam

न च सङ्ग्रामहेतोर्हि कृष्णस्यागमनं त्विह ।यस्य वा कस्य वा कन्या वरयिष्यति तस्य सा ।किमत्र विग्रहो राज्ञां प्रीतिर्भवतु वै ध्रुवम्॥ 38 ॥

na ca saṅgrāmahetorhi kṛṣṇasyāgamanaṃ tviha | yasya vā kasya vā kanyā varayiṣyati tasya sā | kimatra vigraho rājñāṃ prītirbhavatu vai dhruvam

एवं कथयमानानां नृपाणां बुद्धिशालिनाम् ।न किञ्चिदब्रवीद् राजा भीष्मकः पुत्रकारणात्॥ 39 ॥

evaṃ kathayamānānāṃ nṛpāṇāṃ buddhiśālinām | na kiñcidabravīd rājā bhīṣmakaḥ putrakāraṇāt

महावीर्यमदोत्सिक्तं भार्गवास्त्राभिरक्षितम् ।रणप्रचण्डातिरथं विचिन्त्य मनसा सुतम्॥ 40 ॥

mahāvīryamadotsiktaṃ bhārgavāstrābhirakṣitam | raṇapracaṇḍātirathaṃ vicintya manasā sutam

कृष्णं न सहते नित्यं पुत्रो मे बलदर्पितः ॥ नित्याभिमानी च रणे न बिभेति च कस्यचित्॥ 41 ॥

kṛṣṇaṃ na sahate nityaṃ putro me baladarpitaḥ || nityābhimānī ca raṇe na bibheti ca kasyacit

कृष्णस्य भुजवीर्येण ह्रियते नात्र संशयः ।भविष्यति ततो युद्धं महापुरुषविग्रहम्॥ 42 ॥

kṛṣṇasya bhujavīryeṇa hriyate nātra saṃśayaḥ | bhaviṣyati tato yuddhaṃ mahāpuruṣavigraham

द्वेषी चैवाभिमानी च कुतो जीवति मे सुतः ।जीवितं नात्र पश्यामि मम पुत्रस्य केशवात्॥ 43 ॥

dveṣī caivābhimānī ca kuto jīvati me sutaḥ | jīvitaṃ nātra paśyāmi mama putrasya keśavāt

कन्याहेतोः सुतं ज्येष्ठं पितॄणां नन्दिवर्द्धनम् ।कारयिष्ये कथं युद्धं पुत्रेण सह केशवम्॥ 44 ॥

kanyāhetoḥ sutaṃ jyeṣṭhaṃ pitṝṇāṃ nandivarddhanam | kārayiṣye kathaṃ yuddhaṃ putreṇa saha keśavam

न च नारायणं देवं वरमिच्छति रुक्मवान् ।मूढभावो मदोन्मत्तः सङ्ग्रामेष्वनिवर्तकः ।नियतं भस्मसाद् याति तूलराशिर्यथानलात्॥ 45 ॥

na ca nārāyaṇaṃ devaṃ varamicchati rukmavān | mūḍhabhāvo madonmattaḥ saṅgrāmeṣvanivartakaḥ | niyataṃ bhasmasād yāti tūlarāśiryathānalāt

करवीरेश्वरः शूरः शृगालश्चित्रयोधिना ।क्षणेन भस्मसान्नीतः केशवेन बलीयसा॥ 46 ॥

karavīreśvaraḥ śūraḥ śṛgālaścitrayodhinā | kṣaṇena bhasmasānnītaḥ keśavena balīyasā

वृन्दावनेऽवसच्छ्रीमान् केशवो बलिनां वरः ।उद्धृत्यैकेन हस्तेन सप्ताहं धृतवान् गिरिम्॥ 47 ॥

vṛndāvane'vasacchrīmān keśavo balināṃ varaḥ | uddhṛtyaikena hastena saptāhaṃ dhṛtavān girim

दुष्करं कर्म संस्मृत्य मनः सीदति मे भृशम्॥ 48 ॥

duṣkaraṃ karma saṃsmṛtya manaḥ sīdati me bhṛśam

नगेन्द्रे सहसाऽऽगम्य दैवतैः सह वृत्रहा ।अभिषिच्याब्रवीत् कृष्णमुपेन्द्रेति शचीपतिः॥ 49 ॥

nagendre sahasā''gamya daivataiḥ saha vṛtrahā | abhiṣicyābravīt kṛṣṇamupendreti śacīpatiḥ

यथा वै दमितो नागः कालियो यमुनाह्रदे ।विषाग्निज्वलितो घोरः कालान्तकसमप्रभः॥ 50 ॥

yathā vai damito nāgaḥ kāliyo yamunāhrade | viṣāgnijvalito ghoraḥ kālāntakasamaprabhaḥ

केशी चापि महावीर्यो दानवो हयविग्रहः ।निहतो वासुदेवेन देवैरपि दुरासदः॥ 51 ॥

keśī cāpi mahāvīryo dānavo hayavigrahaḥ | nihato vāsudevena devairapi durāsadaḥ

सान्दीपनिसुतश्चैव चिरनष्टो हि सागरे ।दैत्यं पञ्चजनं हत्वा आनीतो यममन्दिरात्॥ 52 ॥

sāndīpanisutaścaiva ciranaṣṭo hi sāgare | daityaṃ pañcajanaṃ hatvā ānīto yamamandirāt

गोमन्ते सुमहद् युद्धे बहुभिर्वेष्टितावुभौ ।कृत्वा वित्रासजननं नागाश्वरथसङ्क्षयम्॥ 53 ॥

gomante sumahad yuddhe bahubhirveṣṭitāvubhau | kṛtvā vitrāsajananaṃ nāgāśvarathasaṅkṣayam

गजेन गजवृन्दानि रथेन रथयोधिनः ।सादिनश्चाश्वयोधेन नरेण च पदातिनः ।जघ्नतुस्तौ महावीर्यौ वसुदेवसुतावुभौ॥ 54 ॥

gajena gajavṛndāni rathena rathayodhinaḥ | sādinaścāśvayodhena nareṇa ca padātinaḥ | jaghnatustau mahāvīryau vasudevasutāvubhau

न देवासुरगन्धर्वा न यक्षोरगराक्षसाः ।न नागा न च दैत्येन्द्रा न पिशाचा न गुह्यकाः॥ 55 ॥

na devāsuragandharvā na yakṣoragarākṣasāḥ | na nāgā na ca daityendrā na piśācā na guhyakāḥ

कृतवन्तस्तथा घोरं गजाश्वरथसङ्क्षयम् ।तमनुस्मृत्य सङ्ग्रामं भृशं सदिति मे मनः॥ 56 ॥

kṛtavantastathā ghoraṃ gajāśvarathasaṅkṣayam | tamanusmṛtya saṅgrāmaṃ bhṛśaṃ saditi me manaḥ

न मया श्रुतपूर्वो वा दृष्टपूर्वः कुतोऽपि वा ।तादृशो भुवि मर्त्योऽन्यो वासुदेवात्सुरोत्तमात्॥ 57 ॥

na mayā śrutapūrvo vā dṛṣṭapūrvaḥ kuto'pi vā | tādṛśo bhuvi martyo'nyo vāsudevātsurottamāt

सम्यगाह महाबाहुर्दन्तवक्त्रो महीपतिः ।सान्त्वयित्वा महावीर्यं संविधास्याम यत्क्षमम्॥ 58 ॥

samyagāha mahābāhurdantavaktro mahīpatiḥ | sāntvayitvā mahāvīryaṃ saṃvidhāsyāma yatkṣamam

इति सञ्चिन्त्य मनसा बलाबलविनिश्चयम् ।गमनाय मतिं चक्रे प्रसादयितुमच्युतम्॥ 59 ॥

iti sañcintya manasā balābalaviniścayam | gamanāya matiṃ cakre prasādayitumacyutam

चिन्तयानो नरेन्द्रस्तु बहुभिर्नयशालिभिः ।सूतमागधबन्दिभ्यो बोधितः स्तुतिमङ्गलैः॥ 60 ॥

cintayāno narendrastu bahubhirnayaśālibhiḥ | sūtamāgadhabandibhyo bodhitaḥ stutimaṅgalaiḥ

प्रभातायां रजन्यां तु कृतपूर्वाह्णिकक्रियाः ।उपविष्टा नृपाः सर्वे स्वेषु विश्रामवेश्मसु॥ 61 ॥

prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu kṛtapūrvāhṇikakriyāḥ | upaviṣṭā nṛpāḥ sarve sveṣu viśrāmaveśmasu

ये विसृष्टास्तु राजानो विदर्भायां नराधिपैः ।तैरागम्य स्वभूपेषु रहो गत्वा निवेदितम्॥ 62 ॥

ye visṛṣṭāstu rājāno vidarbhāyāṃ narādhipaiḥ | tairāgamya svabhūpeṣu raho gatvā niveditam

श्रुत्वा कृष्णाभिषेकं तु केचिद् धृष्टा नराधिपाः ।केचिद् दीनतरा भीता उदासीनास्तथा परे॥ 63 ॥

śrutvā kṛṣṇābhiṣekaṃ tu kecid dhṛṣṭā narādhipāḥ | kecid dīnatarā bhītā udāsīnāstathā pare

त्रिधा प्रभिन्ना सा सेना नरनागाश्वमालिनी ।महार्णव इव क्षुब्धा अभिषेकेण चालिता॥ 64 ॥

tridhā prabhinnā sā senā naranāgāśvamālinī | mahārṇava iva kṣubdhā abhiṣekeṇa cālitā

नृपाणां भेदमालोक्य भीष्मको राजसत्तमः ।व्यतिक्रममचिन्त्यं च कृतं नृपतिना स्वयम्॥ 65 ॥

nṛpāṇāṃ bhedamālokya bhīṣmako rājasattamaḥ | vyatikramamacintyaṃ ca kṛtaṃ nṛpatinā svayam

विचिन्त्य मनसा राजा दह्यमानेन चेतसा ।जगाम नरदेवानां समाजे प्रतिबोधितुम्॥ 66 ॥

vicintya manasā rājā dahyamānena cetasā | jagāma naradevānāṃ samāje pratibodhitum

एतस्मिन्नन्तरे दूताः सम्प्राप्ताः क्रथकैशिकौ ।लेखमुद्धृत्य शिरसा विविशुस्ते नृपार्णवम्॥ 67 ॥

etasminnantare dūtāḥ samprāptāḥ krathakaiśikau | lekhamuddhṛtya śirasā viviśuste nṛpārṇavam