Parva 2, Adhyāya 48

श्रीकृष्णस्य आगमनेन चिन्तितानां राजानां सभायां जरासन्धसुनीथानां भाषणं ते कृष्णमागतं दृष्ट्वा वैनतेयसहाच्युतम् ।बभूवुश्चिन्तयाविष्टाः सर्वे नृपतिसत्तमाः॥ 1 ॥

śrīkṛṣṇasya āgamanena cintitānāṃ rājānāṃ sabhāyāṃ jarāsandhasunīthānāṃ bhāṣaṇaṃ te kṛṣṇamāgataṃ dṛṣṭvā vainateyasahācyutam | babhūvuścintayāviṣṭāḥ sarve nṛpatisattamāḥ

ते समेत्य सभां राजन् राजानो भीमविक्रमाः ।मन्त्राय मन्त्रकुशला नीतिशास्त्रार्थवित्तमाः॥ 2 ॥

te sametya sabhāṃ rājan rājāno bhīmavikramāḥ | mantrāya mantrakuśalā nītiśāstrārthavittamāḥ

भीष्मकस्य सभां गत्वा रम्यां हेमपरिष्कृताम् ।सिंहासनेषु चित्रेषु विचित्रास्तरणेषु च ।निषेदुस्ते नृपवरा देवा देवसभामिव॥ 3 ॥

bhīṣmakasya sabhāṃ gatvā ramyāṃ hemapariṣkṛtām | siṃhāsaneṣu citreṣu vicitrāstaraṇeṣu ca | niṣeduste nṛpavarā devā devasabhāmiva

तेषां मध्ये महाबाहुर्जरासन्धो महाबलः ।वभाषे स महातेजा देवान् देवेश्वरो यथा॥ 4 ॥

teṣāṃ madhye mahābāhurjarāsandho mahābalaḥ | vabhāṣe sa mahātejā devān deveśvaro yathā

श्रूयतां भो नृपश्रेष्ठा भीष्मकश्च महामतिः ।कथ्यमानं मया बुद्ध्या वचनं वदतां वराः॥ 5 ॥

śrūyatāṃ bho nṛpaśreṣṭhā bhīṣmakaśca mahāmatiḥ | kathyamānaṃ mayā buddhyā vacanaṃ vadatāṃ varāḥ

योऽसौ कृष्ण इति ख्यातो वसुदेवसुतो बली ।वैनतेयसहायेन सम्प्राप्तः कुण्डिनं त्विह॥ 6 ॥

yo'sau kṛṣṇa iti khyāto vasudevasuto balī | vainateyasahāyena samprāptaḥ kuṇḍinaṃ tviha

कन्याहेतोर्महातेजा यादवैरभिसंवृतः ।अवश्यं कुरुते यत्नं कन्यावाप्तिर्यथा भवेत्॥ 7 ॥

kanyāhetormahātejā yādavairabhisaṃvṛtaḥ | avaśyaṃ kurute yatnaṃ kanyāvāptiryathā bhavet

यदत्र कारणं कार्यं सुनयोपेतमृद्धितम् ।कुरुध्वं नृपशार्दूला विनिश्चित्य बलाबलम्॥ 8 ॥

yadatra kāraṇaṃ kāryaṃ sunayopetamṛddhitam | kurudhvaṃ nṛpaśārdūlā viniścitya balābalam

पदातिनौ महावीर्यौ वसुदेवसुतावुभौ ।वैनतेयं विना तस्मिन् गोमन्ते पर्वतोत्तमे ।कृतवन्तौ महाघोरं भवद्भिर्विदितं हि तत्॥ 9 ॥

padātinau mahāvīryau vasudevasutāvubhau | vainateyaṃ vinā tasmin gomante parvatottame | kṛtavantau mahāghoraṃ bhavadbhirviditaṃ hi tat

वृष्णिभिर्यादवैश्चैव भोजान्धकमहारथैः ।समेत्य युद्धमानस्य कीदृशो विग्रहो भवेत्॥ 10 ॥

vṛṣṇibhiryādavaiścaiva bhojāndhakamahārathaiḥ | sametya yuddhamānasya kīdṛśo vigraho bhavet

कन्यार्थे यततानेन गरुडस्थेन विष्णुना ।कः स्थास्यति रणे तस्मिन्नपि शक्रः सुरैः सह॥ 11 ॥

kanyārthe yatatānena garuḍasthena viṣṇunā | kaḥ sthāsyati raṇe tasminnapi śakraḥ suraiḥ saha

यदा चास्मै नापि सुता कदाचित् सम्प्रदीयते ।ततो ह्ययं बलादेनां नेतुं शक्तः सुरैः सह॥ 12 ॥

yadā cāsmai nāpi sutā kadācit sampradīyate | tato hyayaṃ balādenāṃ netuṃ śaktaḥ suraiḥ saha

पुरा एकार्णवे घोरे श्रूयते मेदिनी त्वियम् ।पातालतलसम्मग्ना विष्णुना प्रभविष्णुना॥ 13 ॥

purā ekārṇave ghore śrūyate medinī tviyam | pātālatalasammagnā viṣṇunā prabhaviṣṇunā

वाराहं रूपमास्थाय उद्धृता जगदादिना ।हिरण्याक्षश्च दैत्येन्द्रो वराहेण निपातितः॥ 14 ॥

vārāhaṃ rūpamāsthāya uddhṛtā jagadādinā | hiraṇyākṣaśca daityendro varāheṇa nipātitaḥ

हिरण्यकशिपुश्चैव महाबलपराक्रमः ।अवध्योऽमरदैत्यानामृषिगन्धर्वकिन्नरैः॥ 15 ॥

hiraṇyakaśipuścaiva mahābalaparākramaḥ | avadhyo'maradaityānāmṛṣigandharvakinnaraiḥ

यक्षराक्षसनागानां नाकाशे नावनिस्थले ।न चाभ्यन्तररात्र्यह्नोर्न शुष्केणार्द्रकेण च॥ 16 ॥

yakṣarākṣasanāgānāṃ nākāśe nāvanisthale | na cābhyantararātryahnorna śuṣkeṇārdrakeṇa ca

अवध्यस्त्रिषु लोकेषु दैत्येन्द्रस्त्वपराजितः ।नरसिंहेन रूपेण निहतो विष्णुना पुरा॥ 17 ॥

avadhyastriṣu lokeṣu daityendrastvaparājitaḥ | narasiṃhena rūpeṇa nihato viṣṇunā purā

वामनेन तु रूपेण कश्यपस्यात्मजो बली ।अदित्या गर्भसम्भूतो बलिर्बद्धोऽसुरोत्तमः॥ 18 ॥

vāmanena tu rūpeṇa kaśyapasyātmajo balī | adityā garbhasambhūto balirbaddho'surottamaḥ

सत्यरज्जुमयैः पाशैः कृतः पातालसंश्रयः ।कार्तवीर्यो महावीर्यः सहस्रभुजविग्रहः॥ 19 ॥

satyarajjumayaiḥ pāśaiḥ kṛtaḥ pātālasaṃśrayaḥ | kārtavīryo mahāvīryaḥ sahasrabhujavigrahaḥ

दत्तात्रेयप्रसादेन मत्तो राज्यमदेन च ।जामदग्न्यो महातेजा रेणुकागर्भसम्भवः॥ 20 ॥

dattātreyaprasādena matto rājyamadena ca | jāmadagnyo mahātejā reṇukāgarbhasambhavaḥ

त्रेताद्वापरयोः सन्धौ रामः शस्त्रभृतां वरः ।पर्शुना वज्रकल्पेन सप्तद्वीपेश्वरो नृपः ।विष्णुना निहतो भूयः छद्मरूपेण हैहयः॥ 21 ॥

tretādvāparayoḥ sandhau rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ | parśunā vajrakalpena saptadvīpeśvaro nṛpaḥ | viṣṇunā nihato bhūyaḥ chadmarūpeṇa haihayaḥ

इक्ष्वाकुकुलसम्भूतो रामो दाशरथिः पुरा ।त्रिलोकविजयं वीरं रावणं संन्यपातयत्॥ 22 ॥

ikṣvākukulasambhūto rāmo dāśarathiḥ purā | trilokavijayaṃ vīraṃ rāvaṇaṃ saṃnyapātayat

पुरा कृतूयुगे विष्णुः सङ्ग्रामे तारकामये ।षोडशार्द्धभुजो भूत्वा गरुडस्थो हि वीर्यवान्॥ 23 ॥

purā kṛtūyuge viṣṇuḥ saṅgrāme tārakāmaye | ṣoḍaśārddhabhujo bhūtvā garuḍastho hi vīryavān

निजघानासुरान् युद्धे वरदानेन गर्वितान् ।कालनेमिश्च दैतेयो देवानां च भयप्रदः॥ 24 ॥

nijaghānāsurān yuddhe varadānena garvitān | kālanemiśca daiteyo devānāṃ ca bhayapradaḥ

सहस्रकिरणाभेन चक्रेण निहतो युधि ।महायोगबलेनाजौ विश्वरूपेण विष्णुना॥ 25 ॥

sahasrakiraṇābhena cakreṇa nihato yudhi | mahāyogabalenājau viśvarūpeṇa viṣṇunā

अनेन प्राप्तकालास्ते निहता बहवोऽसुराः ।वने वनचरा दैत्या महाबलपराक्रमाः॥ 26 ॥

anena prāptakālāste nihatā bahavo'surāḥ | vane vanacarā daityā mahābalaparākramāḥ

निहता बालभावेन प्रलम्बारिष्टधेनुकाः ।शकुनीं केशिनं चैव यमलार्जुनकावपि॥ 27 ॥

nihatā bālabhāvena pralambāriṣṭadhenukāḥ | śakunīṃ keśinaṃ caiva yamalārjunakāvapi

नागं कुवलयापीडं चाणूरं मुष्टिकं तथा ।कंसं च बलिनां श्रेष्ठं सगणं देवकीसुतः॥ 28 ॥

nāgaṃ kuvalayāpīḍaṃ cāṇūraṃ muṣṭikaṃ tathā | kaṃsaṃ ca balināṃ śreṣṭhaṃ sagaṇaṃ devakīsutaḥ

न्यहनद् गोपवेषेण क्रीडमानो हि केशवः ।एवमादीनि दिव्यानि छद्मरूपाणि चक्रिणा॥ 29 ॥

nyahanad gopaveṣeṇa krīḍamāno hi keśavaḥ | evamādīni divyāni chadmarūpāṇi cakriṇā

कृतानि दिव्यरूपाणि विष्णुना प्रभविष्णुना ।तेनाहं वः प्रवक्ष्यामि भवतां हितकाम्यया॥ 30 ॥

kṛtāni divyarūpāṇi viṣṇunā prabhaviṣṇunā | tenāhaṃ vaḥ pravakṣyāmi bhavatāṃ hitakāmyayā

तं मन्ये केशवं विष्णुं सुराद्यमसुरान्तकम् ।नारायणं जगद्योनिं पुराणं पुरुषं ध्रुवम्॥ 31 ॥

taṃ manye keśavaṃ viṣṇuṃ surādyamasurāntakam | nārāyaṇaṃ jagadyoniṃ purāṇaṃ puruṣaṃ dhruvam

स्रष्टारं सर्वभूतानां व्यक्ताव्यक्तं सनातनम् ।अधृष्यं सर्वलोकानां सर्वलोकनमस्कृतम्॥ 32 ॥

sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ vyaktāvyaktaṃ sanātanam | adhṛṣyaṃ sarvalokānāṃ sarvalokanamaskṛtam

अनादिमध्यनिधनं क्षरमक्षरमव्ययम् ।स्वयम्भुवमजं स्थाणुमजेयं सचराचरैः॥ 33 ॥

anādimadhyanidhanaṃ kṣaramakṣaramavyayam | svayambhuvamajaṃ sthāṇumajeyaṃ sacarācaraiḥ

त्रिविक्रमं त्रिलोकेशं त्रिदशेन्द्रारिनाशनम् ।इति मे निश्चिता बुद्धिर्जातोऽयं मथुरामधि॥ 34 ॥

trivikramaṃ trilokeśaṃ tridaśendrārināśanam | iti me niścitā buddhirjāto'yaṃ mathurāmadhi

कुले महति वै राज्ञां विपुले चक्रवर्तिनाम् ।कथमन्यस्य मर्त्यस्य गरुडो वाहनं भवेत्॥ 35 ॥

kule mahati vai rājñāṃ vipule cakravartinām | kathamanyasya martyasya garuḍo vāhanaṃ bhavet

विशेषेण तु कन्यार्थे विक्रमस्थे जनार्दने ।कः स्थास्यति पुमानद्य गरुडस्याग्रतो बली॥ 36 ॥

viśeṣeṇa tu kanyārthe vikramasthe janārdane | kaḥ sthāsyati pumānadya garuḍasyāgrato balī

स्वयंवरकृतेनासौ विष्णुः स्वयमिहागतः ।विष्णोरागमने चैव महान् दोषः प्रकीर्तितः॥ 37 ॥

svayaṃvarakṛtenāsau viṣṇuḥ svayamihāgataḥ | viṣṇorāgamane caiva mahān doṣaḥ prakīrtitaḥ

भवद्भिरनुचिन्त्येदं क्रियतां यदनन्तरम् ।एवं विब्रुवमाणे तु मगधानां जनेश्वरे॥ 38 ॥

bhavadbhiranucintyedaṃ kriyatāṃ yadanantaram | evaṃ vibruvamāṇe tu magadhānāṃ janeśvare

सम्यगाह महाबाहुर्मगधाधिपतिर्नृपः॥ 39 ॥

samyagāha mahābāhurmagadhādhipatirnṛpaḥ

समक्षं नरदेवानां यथावृत्तं महाहवे ।गोमन्ते रामकृष्णाभ्यां कृतं कर्म सुदुष्करम्॥ 40 ॥

samakṣaṃ naradevānāṃ yathāvṛttaṃ mahāhave | gomante rāmakṛṣṇābhyāṃ kṛtaṃ karma suduṣkaram

गजाश्वरथसम्बाधा पत्तिध्वजसमाकुला ।निर्दग्धा महती सेना चक्रलाङ्गलवह्निना॥ 41 ॥

gajāśvarathasambādhā pattidhvajasamākulā | nirdagdhā mahatī senā cakralāṅgalavahninā

तेनायं मागधः श्रीमाननागतमचिन्तयत् ।ब्रुवते राजसेनायामनुस्मृत्य सुदारुणम्॥ 42 ॥

tenāyaṃ māgadhaḥ śrīmānanāgatamacintayat | bruvate rājasenāyāmanusmṛtya sudāruṇam

पदात्योर्युध्यतोस्तत्र बलकेशवयोर्युधि ।दुर्निवार्यतरो घोरो ह्यभवद् वाहिनीक्षयः॥ 43 ॥

padātyoryudhyatostatra balakeśavayoryudhi | durnivāryataro ghoro hyabhavad vāhinīkṣayaḥ

विदितं वः सुपर्णस्य स्वागतस्य नृपोत्तमाः ।पक्षवेगानिलोद्धूता बभ्रमुर्गगनेचराः॥ 44 ॥

viditaṃ vaḥ suparṇasya svāgatasya nṛpottamāḥ | pakṣavegāniloddhūtā babhramurgaganecarāḥ

समुद्राः क्षुभिताः सर्वे चचालाद्रिर्मही मुहुः ।वयं सर्वे सुसन्त्रस्ताः किमुत्पातेति विक्लवाः॥ 45 ॥

samudrāḥ kṣubhitāḥ sarve cacālādrirmahī muhuḥ | vayaṃ sarve susantrastāḥ kimutpāteti viklavāḥ

यदा सन्नह्य युध्येत आरूढः केशवः खगम् ।कथमस्मद्विधः शक्तः प्रतिस्थातुं रणाजिरे॥ 46 ॥

yadā sannahya yudhyeta ārūḍhaḥ keśavaḥ khagam | kathamasmadvidhaḥ śaktaḥ pratisthātuṃ raṇājire

राज्ञां स्वयंवरो नाम सुमहान् हर्षवर्धनः ।कृतो नरवरैराद्यैर्यशोधर्मस्य वै विधिः॥ 47 ॥

rājñāṃ svayaṃvaro nāma sumahān harṣavardhanaḥ | kṛto naravarairādyairyaśodharmasya vai vidhiḥ

इदं तु कुण्डिनगरमासाद्य मनुजेश्वराः ।पुनरेवैष्यते क्षिप्रं महापुरुषविग्रहम्॥ 48 ॥

idaṃ tu kuṇḍinagaramāsādya manujeśvarāḥ | punarevaiṣyate kṣipraṃ mahāpuruṣavigraham

यदि सा वरयेदन्यं राज्ञां मध्ये नृपात्मजा ।कृष्णस्य भुजयोर्वीर्यं कः पुमान् प्रसहिष्यति॥ 49 ॥

yadi sā varayedanyaṃ rājñāṃ madhye nṛpātmajā | kṛṣṇasya bhujayorvīryaṃ kaḥ pumān prasahiṣyati

विज्ञापितमिदं दोषं स्वयंवरमहोत्सवे ।तदर्थमागतः कृष्णो वयं चैव नराधिपाः॥ 50 ॥

vijñāpitamidaṃ doṣaṃ svayaṃvaramahotsave | tadarthamāgataḥ kṛṣṇo vayaṃ caiva narādhipāḥ

कृष्णस्यागमनं चैव नृपाणामतिगर्हितम् ।कन्याहेतोर्नरेन्द्राणां यथा वदति मागधः॥ 51 ॥

kṛṣṇasyāgamanaṃ caiva nṛpāṇāmatigarhitam | kanyāhetornarendrāṇāṃ yathā vadati māgadhaḥ