Garuda Purana
304
अध्याय 304 / 317

Book 3 - Adhyaya 16

102 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ102 श्लोक

अध्याय 304

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे विष्णोरवतारनिरूपणं नाम पञ्चदशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १६ श्रीकृष्ण उवाच ।महालक्ष्म्याः स्वरूपं च अवतारान्खगेश्वर ।शृणु सम्यङ् महाभाग तज्ज्ञानस्य विनिर्णयम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe viṣṇoravatāranirūpaṇaṃ nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 16 śrīkṛṣṇa uvāca / mahālakṣmyāḥ svarūpaṃ ca avatārānkhageśvara / śṛṇu samyaṅ mahābhāga tajjñānasya vinirṇayam

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

O lord of birds, now, listen to the nature of Maha- laksmi, her incarnations and the extent of knowledge peculiar to her.

अध्याय 304

श्लोक 2

ईशादन्यस्य जगतो ह्यात्मो लोचन एव तु ।विषयीकुरुते तत्स्याज्ज्ञानं लक्ष्म्याः प्रकीर्तितम्

īśādanyasya jagato hyātmo locana eva tu / viṣayīkurute tatsyājjñānaṃ lakṣmyāḥ prakīrtitam

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Brahma and Vayu are inferior to Visnu by millions of qualities. Now, I shall tell you about the nature of Brahman, O lord of birds.

अध्याय 304

श्लोक 3

नित्यावियोगिनी देवी हरिपादैकसंश्रया ।नित्यमुक्ता नित्यबुद्धा महालक्ष्मीः प्रकीर्तिता

nityāviyoginī devī haripādaikasaṃśrayā / nityamuktā nityabuddhā mahālakṣmīḥ prakīrtitā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Bom of Lord Vi§riu and his consort Maya, Brahma is called Viriflca.

अध्याय 304

श्लोक 4

मूलस्य च हरेर्भार्या लक्ष्मीः संप्रकीर्तिता ।पुंसो हिभार्या प्रकृतिः प्रकृतेश्चा भिमानिनी

mūlasya ca harerbhāryā lakṣmīḥ saṃprakīrtitā / puṃso hibhāryā prakṛtiḥ prakṛteścā bhimāninī

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Bom of Aniruddha and his consort iSanta, and constituted of intellect ( Mahat ), he obtained the appellation— Mahaviriflca.

अध्याय 304

श्लोक 5

सृष्टिं कर्तुं गुणान्वीन्द्र पुरुषेण सह प्रभो ।तमः पानं तथा कर्तुं प्रकृत्याख्या तदाभवत्

sṛṣṭiṃ kartuṃ guṇānvīndra puruṣeṇa saha prabho / tamaḥ pānaṃ tathā kartuṃ prakṛtyākhyā tadābhavat

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Born ofVasudeva from Maya by rajas, he (Viriflci) is called Vidhi.

अध्याय 304

श्लोक 6

वासुदेवस्य भार्या तु माया नाम्नी प्रकीर्तिता ।संकर्षणस्य भार्या तु जयेति परिकीर्तिता

vāsudevasya bhāryā tu māyā nāmnī prakīrtitā / saṃkarṣaṇasya bhāryā tu jayeti parikīrtitā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Bom of Universal egg from the navel lotus of Visnu and seated in the lotus itself, he is called Caturmukha—the four¬ faced god, O best of birds.

अध्याय 304

श्लोक 7

अनिरुद्धस्य भार्या तु शान्ता नाम्नीति कीर्तिता ।कृतिः प्रद्युम्नभार्यापिं सृष्टिं कर्तुं बभूवह

aniruddhasya bhāryā tu śāntā nāmnīti kīrtitā / kṛtiḥ pradyumnabhāryāpiṃ sṛṣṭiṃ kartuṃ babhūvaha

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Thus they declare the four names of Brahma. I shall now tell you the names of Vayu, O lord of birds.

अध्याय 304

श्लोक 8

विष्णुपत्नी कीर्तिता च श्रीदेवी सत्त्वमानिनी ।तमोभिमानिनी दुर्गा कन्यकेति प्रकीर्तिता

viṣṇupatnī kīrtitā ca śrīdevī sattvamāninī / tamobhimāninī durgā kanyaketi prakīrtitā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Vayu abides in the hearts of all people—this is what Lord Vinu has declared Hence, he is called Mukti.

अध्याय 304

श्लोक 9

कृष्णावतारे कन्येव नन्दपुत्रानुजा हि सा ।रजोभिमानिभूदेवी भार्या सा सूकरस्य च

kṛṣṇāvatāre kanyeva nandaputrānujā hi sā / rajobhimānibhūdevī bhāryā sā sūkarasya ca

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

With my consent, he confers liberation to his devotees by imparting knowledge to them. V4yu is called mukti.

अध्याय 304

श्लोक 10

वेदाभिमानिनी वीन्द्र अन्नपूर्णा प्रकीर्तिता ।नारायणस्य भार्या तु लक्ष्मीरूपा त्वजा स्मृता

vedābhimāninī vīndra annapūrṇā prakīrtitā / nārāyaṇasya bhāryā tu lakṣmīrūpā tvajā smṛtā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Abiding in the hearts of his devotees he multiplies their devotion for Visnu. Therefore, he is called the devotee of Visnu.

अध्याय 304

श्लोक 11

यज्ञाख्यस्य हरेर्भार्या दक्षिणा संप्रकीर्तिता

yajñākhyasya harerbhāryā dakṣiṇā saṃprakīrtitā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

He constitutes the consciousness of living beings. He is called consciousness.

अध्याय 304

श्लोक 12

जयन्ती वृषभस्यैव पत्नी संपरिकीर्तिता ।विदेहपुत्री सीता तु रामभार्या प्रकीर्तिता

jayantī vṛṣabhasyaiva patnī saṃparikīrtitā / videhaputrī sītā tu rāmabhāryā prakīrtitā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Staying in the heart of the people, O lord, he observes their strength. O lord of Vinata, he is, therefore, called Bala.

अध्याय 304

श्लोक 13

रुक्मिणीसत्यभामा च भार्ये कृष्णस्य कीर्तिते ।इत्यादिका ह्यनन्ताश्चाप्यावताराः पृथग्विधाः

rukmiṇīsatyabhāmā ca bhārye kṛṣṇasya kīrtite / ityādikā hyanantāścāpyāvatārāḥ pṛthagvidhāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Abiding in the hearts of people he conducts sacrifices through their sons and grandsons. He is, therefore, called a sacrificer.

अध्याय 304

श्लोक 14

रमायाः संति विप्रेन्द्र भेदहीनाः परस्परम् ।अनन्तानन्तगुणकाद्विष्णोर्न्यूनाः प्रकीर्तिताः

ramāyāḥ saṃti viprendra bhedahīnāḥ parasparam / anantānantaguṇakādviṣṇornyūnāḥ prakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Among the sages too, those who worship Hari for attaining the object of their desire are called anrjus. The same practice is current among the people.

अध्याय 304

श्लोक 15

अथ ब्रह्मा च वायुश्च श्रियः कोटिगुणाधमौ ।वक्ष्ये च ब्रह्मणो रूपं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम

atha brahmā ca vāyuśca śriyaḥ koṭiguṇādhamau / vakṣye ca brahmaṇo rūpaṃ śṛṇu pakṣīndrasattama

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

[He cannot obtain release] until he gives up Hari's worship with an object in view, for desire is an obstacle in the path of realization, even for the sages.

अध्याय 304

श्लोक 16

वासुदेवात्समुत्पन्नो मायायां च खगेश्वर ।स एव पुरुषोनाम विरिञ्च इति कीर्तितः

vāsudevātsamutpanno māyāyāṃ ca khageśvara / sa eva puruṣonāma viriñca iti kīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Impressions of countless activities performed in previous ages are obstacles to the person seeking for liberation. He should, therefore, give up worship which aims at the fulfil¬ ment of desire.

अध्याय 304

श्लोक 17

अनिरुद्धात्तु शान्तायां महत्तत्त्वतनुस्त्वभूत् ।तदा महान्विरिञ्चेति संज्ञामाप खगेश्वर

aniruddhāttu śāntāyāṃ mahattattvatanustvabhūt / tadā mahānviriñceti saṃjñāmāpa khageśvara

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

By enlightenment received from Guru's instructions all activities practically cease to be. Being initiated in Yoga and practising the same, the aspirant achieves liberation after all.

अध्याय 304

श्लोक 18

रजसात्र समुत्पन्नो मायायां वासुदेवतः ।विधिसंज्ञो विरिञ्चः स ज्ञातव्यः पक्षिसत्तम

rajasātra samutpanno māyāyāṃ vāsudevataḥ / vidhisaṃjño viriñcaḥ sa jñātavyaḥ pakṣisattama

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

The worship of the lord with an object in view imparts riches which controvert knowledge and lead to darkness.

अध्याय 304

श्लोक 19

ब्रह्माण्डान्तः पद्मनाभो यो जातः कमलासनः ।स चर्तुमुखसंज्ञां चाप्यवाप खगसत्तम

brahmāṇḍāntaḥ padmanābho yo jātaḥ kamalāsanaḥ / sa cartumukhasaṃjñāṃ cāpyavāpa khagasattama

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Stationed in the heart of devotees and showing them what is wholesome and what is not, he is called Guru.

अध्याय 304

श्लोक 20

एवं चत्वारिरूपाणि ब्रह्मणः कीर्तितानि च ।वायोर्नामानि वक्ष्येहं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम

evaṃ catvārirūpāṇi brahmaṇaḥ kīrtitāni ca / vāyornāmāni vakṣyehaṃ śṛṇu pakṣīndrasattama

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Stationed in the heart of Yogins and meditating on the lord as a distinct entity he is called a meditator.

अध्याय 304

श्लोक 21

संकर्षणाच्च गरुड जयायां यो वभूव ह ।स वायुः प्रथमो ज्ञेयो प्रधान इति कीर्तितः

saṃkarṣaṇācca garuḍa jayāyāṃ yo vabhūva ha / sa vāyuḥ prathamo jñeyo pradhāna iti kīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

As he comprehends the lord according to his ability and as he knows the qualities abiding in Rudra and other gods he is called Vijfla, O best of birds.

अध्याय 304

श्लोक 22

लोकचेष्टाप्रदत्वात्स सूत्रनाम्नापि कीर्तितः ।बदरीस्थस्य विष्णोश्च धैर्येण स्तवनाय सः

lokaceṣṭāpradatvātsa sūtranāmnāpi kīrtitaḥ / badarīsthasya viṣṇośca dhairyeṇa stavanāya saḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

When the results of virtue and sin are exhausted, the gods, as far as Vayu, deserve perfect bliss.

अध्याय 304

श्लोक 23

धृतिरूपं ययौ वायुस्तस्माद्धृतिरिति स्मृतः ।योग्यानां हरिभक्तानां धृतिरूपेण संस्थितः

dhṛtirūpaṃ yayau vāyustasmāddhṛtiriti smṛtaḥ / yogyānāṃ haribhaktānāṃ dhṛtirūpeṇa saṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

As Vayu creates objects of enjoyment for the pleasure of gods, sages and nobles, he is called joyful.

अध्याय 304

श्लोक 24

यतो हृदि स्थितो वायुस्ततो वै धृतिसंज्ञकः ।सर्वेषां च दृदि स्थित्वा स्मरते सर्वदा हरिम्

yato hṛdi sthito vāyustato vai dhṛtisaṃjñakaḥ / sarveṣāṃ ca dṛdi sthitvā smarate sarvadā harim

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Human soul suffers from affliction caused by the Daityas. People suffer often and anon specially in the Kali age.

अध्याय 304

श्लोक 25

अतो वायुःस्थितिर्नाम बभूव खगसत्तम ।अथवा वायुरेवैकः श्वेतद्वीपगतं हरिम्

ato vāyuḥsthitirnāma babhūva khagasattama / athavā vāyurevaikaḥ śvetadvīpagataṃ harim

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Vayu consumes all sorrows accruing both from virtue and vice in the Kali age. Hence, Vayu is called Kali.

अध्याय 304

श्लोक 26

सदा स्मरति वै वीन्द्र अतोसौ स्मृतिसंज्ञकः ।सर्वेषां च हृदिस्थित्वा ज्ञातो विष्णोरुदीरणात्

sadā smarati vai vīndra atosau smṛtisaṃjñakaḥ / sarveṣāṃ ca hṛdisthitvā jñāto viṣṇorudīraṇāt

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

O lord, whatever joys or pleasures accrue to the people are due to divine influences. There is not in the least any doubt in this.

अध्याय 304

श्लोक 27

अतो मे मुक्तिनामाभूद्वायुरेव न संशयः ।ज्ञानद्वारेण भक्तानां मुक्तिदो मदनुज्ञया

ato me muktināmābhūdvāyureva na saṃśayaḥ / jñānadvāreṇa bhaktānāṃ muktido madanujñayā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

O son of Vinata, Devas do not go to hell, and Daityas do not seek pleasure from the objects of pleasihre.

अध्याय 304

श्लोक 28

यतो सौ वायुरेवैको मुक्तिनामा भूवह ।विष्णौ भक्तिं वर्ध्यति भक्तानां हृदि संस्थितः

yato sau vāyurevaiko muktināmā bhūvaha / viṣṇau bhaktiṃ vardhyati bhaktānāṃ hṛdi saṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Vayu enjoys the fruits of his virtuous deeds. He suffers from his sinful actions. It is hard to escape the results of good or bad activities.

अध्याय 304

श्लोक 29

अतोसौ विष्णुभक्तश्च कीर्तितो नात्र संशयः ।एषोसौ सर्वजीवानां चित्तसंज्ञानमेव च

atosau viṣṇubhaktaśca kīrtito nātra saṃśayaḥ / eṣosau sarvajīvānāṃ cittasaṃjñānameva ca

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Partial incarnations of Lord Vayu from Prana to Sukha arc nineteen in number. O lord of birds, the lord has descended on earth several times, each time with a separate identity.

अध्याय 304

श्लोक 30

चित्तरूपो यतो वायुरतश्चित्तमिति स्मृतः ।प्रभुः प्रभूणां गरुड सोदराणां च सर्वशः

cittarūpo yato vāyurataścittamiti smṛtaḥ / prabhuḥ prabhūṇāṃ garuḍa sodarāṇāṃ ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

When lord Rama incarnated on earth, Vayu was born as Hanuman for rendering assistance to Rama.

अध्याय 304

श्लोक 31

अतस्तु वायुरेवैको महाप्रभुरिति स्मृतः ।सर्वेषां च हृहि स्थित्वा बलं पश्यति सत्तम

atastu vāyurevaiko mahāprabhuriti smṛtaḥ / sarveṣāṃ ca hṛhi sthitvā balaṃ paśyati sattama

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Then he will be born as the son of Vasudeva. There will be none equal to him in the fourteen worlds.* He will be fully equipped with wisdom.

अध्याय 304

श्लोक 32

अतो बलमिति ह्याख्यामवाप विनतासुत ।सर्वेषां च हृदि स्थित्वा पुत्रपौत्रादिकैर्जनैः

ato balamiti hyākhyāmavāpa vinatāsuta / sarveṣāṃ ca hṛdi sthitvā putrapautrādikairjanaiḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

The fourteen worlds are divided into two groups: seven higher and seven lower regions. Bhu, Bhuvah, Svah, Mahah, Janah, Tapas, Satya, or Brahma are the upper regions rising from the earth, one above the other; while Atala, Vitala, Satala, Ras§tala, Talitala, Mahatala and PatSla are the lower regions descending from the earth, one below the other.

अध्याय 304

श्लोक 33

याजनं कुरुते नित्यमतोसौ यष्टृसंज्ञकः ।अनन्तकल्पमारभ्य वायुपर्यन्तमेव च

yājanaṃ kurute nityamatosau yaṣṭṛsaṃjñakaḥ / anantakalpamārabhya vāyuparyantameva ca

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

The full incarnations of Vayu are three. Their creed is one and the same which is propounded in the Bhagavata.

अध्याय 304

श्लोक 34

वक्रत्वं नास्ति योगस्य ऋजुर्योग्य इति स्मृतः ।योगस्य वक्रता नाम काम्यता हरिपूजने ।ईशरुद्रादिकानां च काम्येन हरिपूजनम्

vakratvaṃ nāsti yogasya ṛjuryogya iti smṛtaḥ / yogasya vakratā nāma kāmyatā haripūjane / īśarudrādikānāṃ ca kāmyena haripūjanam

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

In the four incarnations, at the hour of birth, the lord, at first, dries up the embryo before he is born out of the womb.

अध्याय 304

श्लोक 35

कस्यचित्त्वथ पक्षीन्द्र ह्यतस्त्वनृजवः स्मृताः

kasyacittvatha pakṣīndra hyatastvanṛjavaḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

In the Kfta age, there were born from Pradyumna twins Savitri and Sarasvati.

अध्याय 304

श्लोक 36

ऋष्यादीनां च मध्येपि काम्येन हरिपूजनम् ।अतो न ऋजवो ज्ञेया मनुष्याणां च का कथा

ṛṣyādīnāṃ ca madhyepi kāmyena haripūjanam / ato na ṛjavo jñeyā manuṣyāṇāṃ ca kā kathā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

These are the three forms of Vani. I shall now tell you about the incarnations of Bhdrati. Please hear attentively.

अध्याय 304

श्लोक 37

यावत्काम्यसपर्यां वै न जहाति नरोत्तमः ।तथा ऋष्यादयश्चैव मोक्षस्य परिपन्थिनीम्

yāvatkāmyasaparyāṃ vai na jahāti narottamaḥ / tathā ṛṣyādayaścaiva mokṣasya paripanthinīm

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Being the presiding deity of the Vedas she is the Veda itself. She is the mistress of Vayu, the great meditator.

अध्याय 304

श्लोक 38

अनादिकालमारभ्य कर्मजन्या च वासना ।मोक्षाधिकारिणः सर्वे कुर्वते कस्य पूजनम्

anādikālamārabhya karmajanyā ca vāsanā / mokṣādhikāriṇaḥ sarve kurvate kasya pūjanam

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

She presents all objects of senses to lord Visnu for propitiating him or for his enjoyment. Hence, she is called Bhuji.

अध्याय 304

श्लोक 39

नष्टप्रायं च तत्सर्वं गुरोः संज्ञानबोधकात् ।प्राप्ययोगं समाचर्य अन्ते मोक्षमवाप्नुयात्

naṣṭaprāyaṃ ca tatsarvaṃ guroḥ saṃjñānabodhakāt / prāpyayogaṃ samācarya ante mokṣamavāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

She became the mistress of Citra. In the name of Sraddha she became the mistress of lord Rocana.

अध्याय 304

श्लोक 40

काम्येन पूजनं विष्णोरैश्वर्यं प्रददाति च ।ज्ञानं च विपरीतं स्यात्तेन यात्यधरं तमः

kāmyena pūjanaṃ viṣṇoraiśvaryaṃ pradadāti ca / jñānaṃ ca viparītaṃ syāttena yātyadharaṃ tamaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

O lord of birds, Hanuman, the son of Vayu, lived in the Treta age. Then, Bharati was born as the daughter of a Brahmin,!iva by name.

अध्याय 304

श्लोक 41

तदेव विपरीतं चेज्ज्ञानाय परिकीर्तितम् ।शिलायां विष्णुबुद्धिस्तु विष्णुबुद्धिर्द्विजे तथा

tadeva viparītaṃ cejjñānāya parikīrtitam / śilāyāṃ viṣṇubuddhistu viṣṇubuddhirdvije tathā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Not only Bharati and her companions such as Saci, etc., but also all the rest who were born of him were married to their partners.

अध्याय 304

श्लोक 42

सलिले तीर्थबुद्धिस्तु रोणुकायां तथैव च ।शिवे सूर्ये पण्मुखे च विष्णुबुद्धिः खगेश्वर

salile tīrthabuddhistu roṇukāyāṃ tathaiva ca / śive sūrye paṇmukhe ca viṣṇubuddhiḥ khageśvara

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Bharati, the daughter of Kasiraja known by her popular name Kali became the mistress of Bhimasena.

अध्याय 304

श्लोक 43

इत्याद्यमखिलं ज्ञानं विपरीतमिति स्मृतम् ।शिलाद्येषु च सर्वेषु ऐक्येनव विचिन्तनम्

ityādyamakhilaṃ jñānaṃ viparītamiti smṛtam / śilādyeṣu ca sarveṣu aikyenava vicintanam

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Draupadi, the daughter of Drupada, gave up her body together with her maidens. O lord of birds, she will be born in the Kali age in the house of l§ankara in the village of Karati.

अध्याय 304

श्लोक 44

विष्णुबुद्धिरिति प्रोक्तं न तु तत्रस्थवेदनम् ।अनाद्यनन्तकालेपि काम्येन हरिपूजनम्

viṣṇubuddhiriti proktaṃ na tu tatrasthavedanam / anādyanantakālepi kāmyena haripūjanam

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

She died as a maiden to become the mistress of Vayu in her third birth.

अध्याय 304

श्लोक 45

यतो नास्ति ततो वायुरृजुर्योग्यः प्रकीर्तितः ।अन्येषां सर्वदा नास्ति अतो न ऋजवः स्मृताः

yato nāsti tato vāyurṛjuryogyaḥ prakīrtitaḥ / anyeṣāṃ sarvadā nāsti ato na ṛjavaḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

O good one, such are the mistresses of Vyu and Brahma. O lord of birds, they are inferior to their husbands in hundreds of merits.

अध्याय 304

श्लोक 46

हरिं दर्शयते वापि अपरोक्षेण सर्वदा ।मोक्षाधिकारिणां काले अतः प्रज्ञेति कथ्यते

hariṃ darśayate vāpi aparokṣeṇa sarvadā / mokṣādhikāriṇāṃ kāle ataḥ prajñeti kathyate

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

He always shows Hari directly to those fit for liberation at the proper time; therefore he is called Prajna (wisdom).

अध्याय 304

श्लोक 47

परोक्षेणापि सर्वेषां हरिं दर्शयते सदा ।अतो वायुः सदा वीन्द्र ज्ञानमित्येव कीर्तितः

parokṣeṇāpi sarveṣāṃ hariṃ darśayate sadā / ato vāyuḥ sadā vīndra jñānamityeva kīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

He always shows Hari to all, even indirectly; therefore Vayu, O lord of birds, is always declared to be Knowledge.

अध्याय 304

श्लोक 48

हिताहितोपदेष्टृत्वाद्भक्तानां हृदये स्थितः ।ततश्च गुरुसंज्ञां चाप्यवाप स च मारुतः

hitāhitopadeṣṭṛtvādbhaktānāṃ hṛdaye sthitaḥ / tataśca gurusaṃjñāṃ cāpyavāpa sa ca mārutaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Because he teaches what is good and bad, dwelling in the hearts of devotees, that Maruta also received the name Guru.

अध्याय 304

श्लोक 49

योगिनां हृदये स्थित्वा सध्यायति हरिं परम् ।पार्थक्येनापि तं ध्यायन्महाध्यातेति स स्मृतः

yogināṃ hṛdaye sthitvā sadhyāyati hariṃ param / pārthakyenāpi taṃ dhyāyanmahādhyāteti sa smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Dwelling in the hearts of yogis, he meditates on the supreme Hari; meditating on him even as distinct, he is remembered as the Great Meditator.

अध्याय 304

श्लोक 50

यद्योग्यतानुसारेण विजानाति परं हरिम् ।रुद्रादौ विद्यमानांश्च गुणाञ्जानाति सर्वदा

yadyogyatānusāreṇa vijānāti paraṃ harim / rudrādau vidyamānāṃśca guṇāñjānāti sarvadā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

He knows the supreme Hari according to his worthiness, and always knows the qualities present in Rudra and the others;

अध्याय 304

श्लोक 51

अतो वै विज्ञनामासौ प्रोक्तो हि खगसत्तम ।काम्यानां कर्मणां त्यागाद्विराग इति स स्मृतः

ato vai vijñanāmāsau prokto hi khagasattama / kāmyānāṃ karmaṇāṃ tyāgādvirāga iti sa smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

therefore he is called Vijna (the discerning one), O best of birds. Because of giving up actions done from desire, he is remembered as Viraga.

अध्याय 304

श्लोक 52

अथवायोगिनां नित्यं हृदि स्थित्वा स मारुतः ।वैराग्यं संजनयति विराग इति स स्मृतः

athavāyogināṃ nityaṃ hṛdi sthitvā sa mārutaḥ / vairāgyaṃ saṃjanayati virāga iti sa smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Or, dwelling always in the hearts of yogis, that Maruta produces detachment; so he is remembered as Viraga.

अध्याय 304

श्लोक 53

देवानां पुण्यपापाभ्यां सुखमेवोत्तरोत्तरम् ।तत्सुखं तूत्तरेषां च वायुपर्यन्तमेव च

devānāṃ puṇyapāpābhyāṃ sukhamevottarottaram / tatsukhaṃ tūttareṣāṃ ca vāyuparyantameva ca

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Through the merit and sin of the gods there is only happiness, increasing higher and higher, and that happiness belongs to the higher ones up to Vayu.

अध्याय 304

श्लोक 54

देवानां च ऋषीणां च उत्तमानां नृणां तथा ।सुखांशं जनयेद्वायुर्यतोतः सुखसंज्ञकः

devānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca uttamānāṃ nṛṇāṃ tathā / sukhāṃśaṃ janayedvāyuryatotaḥ sukhasaṃjñakaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Since Vayu produces a share of happiness for gods, sages and excellent men, he is called Sukha (happiness).

अध्याय 304

श्लोक 55

भुनक्ति सर्वदा वीद्रं तत्र मुख्यस्तु मारुतः ।दुः खशोकादिकं किञ्चिद्देवानां भवति प्रभो

bhunakti sarvadā vīdraṃ tatra mukhyastu mārutaḥ / duḥ khaśokādikaṃ kiñciddevānāṃ bhavati prabho

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

He always enjoys it, O lord of birds, and there Maruta is chief. If any sorrow, grief and the like arises for the gods, O Lord,

अध्याय 304

श्लोक 56

तच्चासुरावेशवशादित्यवेहि न संशयः ।तज्जीवस्य भवेत्किञ्चिद्दैत्यानां क्रमशो भवेत्

taccāsurāveśavaśādityavehi na saṃśayaḥ / tajjīvasya bhavetkiñciddaityānāṃ kramaśo bhavet

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

know that it is due to possession by asuras; there is no doubt. It belongs to that being, and arises in turn for the Daityas.

अध्याय 304

श्लोक 57

यतः कलिश्चाधिकः स्यादतो दुः खीति स स्मृतः ।दैत्यानां पुण्यपापाभ्यां दुः ख मेवोत्तरोत्तरम्

yataḥ kaliścādhikaḥ syādato duḥ khīti sa smṛtaḥ / daityānāṃ puṇyapāpābhyāṃ duḥ kha mevottarottaram

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Since Kali is the greatest [in sorrow], he is remembered as the sorrowful one. Through the merit and sin of the Daityas there is only sorrow, increasing higher and higher,

अध्याय 304

श्लोक 58

तद्दुः खमुत्तरेषां च कलिपर्यन्तमेव च ।भुनक्ति सर्वदा वीन्द्र ततः कलिरिति स्मृतः

tadduḥ khamuttareṣāṃ ca kaliparyantameva ca / bhunakti sarvadā vīndra tataḥ kaliriti smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

and that sorrow belongs to the higher ones up to Kali; he always enjoys it, O lord of birds, and so he is remembered as Kali.

अध्याय 304

श्लोक 59

सुखहर्षादिकं किं चिद्दैत्यानां भवति प्रभो ।देवावेशो भवेत्तस्य नात्र कार्या विचारणा

sukhaharṣādikaṃ kiṃ ciddaityānāṃ bhavati prabho / devāveśo bhavettasya nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

If any happiness, joy and the like arises for the Daityas, O Lord, it is due to possession by the gods; there is no need to consider this.

अध्याय 304

श्लोक 60

देवानां निरयो नास्ति दैत्यानां विनतासुत ।सुखस्वरूपं तन्नास्ति विषयोत्थमपि द्विज

devānāṃ nirayo nāsti daityānāṃ vinatāsuta / sukhasvarūpaṃ tannāsti viṣayotthamapi dvija

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

For the gods there is no hell, O son of Vinata; and for the Daityas there is no happiness in their nature, not even that arising from sense objects, O brahmin.

अध्याय 304

श्लोक 61

विषयोत्थं किञ्चिदपि देवावेशादुदीरितम् ।तमो नास्त्येव देवानां दुः खं नास्ति स्वरूपतः

viṣayotthaṃ kiñcidapi devāveśādudīritam / tamo nāstyeva devānāṃ duḥ khaṃ nāsti svarūpataḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Whatever arises from sense objects is declared to be due to possession by the gods. For the gods there is no tamas at all, and no sorrow in their nature.

अध्याय 304

श्लोक 62

विषयोत्थं महादुः खं देवानां नास्ति सर्वदा ।दुः खशोकादिकं किं चिदसुरावेशतो भवेत्

viṣayotthaṃ mahāduḥ khaṃ devānāṃ nāsti sarvadā / duḥ khaśokādikaṃ kiṃ cidasurāveśato bhavet

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Great sorrow arising from sense objects never exists for the gods; any sorrow, grief and the like would come from possession by asuras.

अध्याय 304

श्लोक 63

अतः कलिः सदा दुः खी सुखी वायुस्तु सर्वदा ।मनुष्याणा मृषीणां च सुखं दुः खं खगेश्वर

ataḥ kaliḥ sadā duḥ khī sukhī vāyustu sarvadā / manuṣyāṇā mṛṣīṇāṃ ca sukhaṃ duḥ khaṃ khageśvara

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

So Kali is always sorrowful and Vayu always happy. For men and sages, O lord of birds, happiness and sorrow

अध्याय 304

श्लोक 64

भवेत्तत्पुण्यिपापाभ्यां पुण्यभोगी च मारुतः ।कष्टभङ्गः कलिलयो नात्र कार्या विचारणा

bhavettatpuṇyipāpābhyāṃ puṇyabhogī ca mārutaḥ / kaṣṭabhaṅgaḥ kalilayo nātra kāryā vicāraṇā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

arise from their merit and sin, and Maruta enjoys merit. Breaker of suffering, destroyer of Kali — there is no need to consider this.

अध्याय 304

श्लोक 65

प्राणादिसुखपर्यन्ता अंशा एकोनविंशतिः ।प्रविष्टाः संति लोकेषु पृथक्संति खगेश्वर

prāṇādisukhaparyantā aṃśā ekonaviṃśatiḥ / praviṣṭāḥ saṃti lokeṣu pṛthaksaṃti khageśvara

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

From Prana to Sukha there are nineteen portions; they have entered the worlds and exist separately, O lord of birds.

अध्याय 304

श्लोक 66

मारुतरेवतारांश्च शृणु पक्षीन्द्रसत्तम ।चतुर्दशसु चन्द्रेषु द्वितीयौयो विरोचनः

mārutarevatārāṃśca śṛṇu pakṣīndrasattama / caturdaśasu candreṣu dvitīyauyo virocanaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Hear, best lord of birds, of Maruta's incarnations. Among the fourteen Indras, the second, Virochana,

अध्याय 304

श्लोक 67

स वायुरिति संप्रोक्त इन्द्रादीनां खगेश्वर ।हरितत्त्वेषु सर्वेषु स विष्वग्याव्यतेक्षणः

sa vāyuriti saṃprokta indrādīnāṃ khageśvara / haritattveṣu sarveṣu sa viṣvagyāvyatekṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

is declared to be Vayu, O lord of birds, among Indra and the others; he is the all-pervading one whose eye rests on all the principles of Hari.

अध्याय 304

श्लोक 68

अतो रोचननामासौ मरुदंशः प्रकीर्तितः रामावतारे हनुमान्रामकार्यार्थसाधकः ।स एव भीमसेनस्तु जातो भूम्यां महाबलः

ato rocananāmāsau marudaṃśaḥ prakīrtitaḥ rāmāvatāre hanumānrāmakāryārthasādhakaḥ / sa eva bhīmasenastu jāto bhūmyāṃ mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Therefore he, a portion of the Maruts, is proclaimed by the name Rochana. In the Rama incarnation Hanuman accomplished Rama's purpose; he himself was born on earth as the mighty Bhimasena.

अध्याय 304

श्लोक 69

कृष्णावतारे विज्ञेयो मरुदंशः प्रकीर्तितः

kṛṣṇāvatāre vijñeyo marudaṃśaḥ prakīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

In the Krishna incarnation he is to be known as the declared portion of the Maruts.

अध्याय 304

श्लोक 70

मणिमान्नाम दैत्यस्तु संराख्यो भविष्यति ।सर्वेषां संकरं यस्तु करिष्यति न संशयः

maṇimānnāma daityastu saṃrākhyo bhaviṣyati / sarveṣāṃ saṃkaraṃ yastu kariṣyati na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

A Daitya named Manimat will be called Sankara; he will surely bring about the mixing (sankara) of all.

अध्याय 304

श्लोक 71

तेन संकरनामासौ भविष्यति खगेश्वर ।धर्मान्भागवतान्सर्वान्विनाशयति सर्वथा

tena saṃkaranāmāsau bhaviṣyati khageśvara / dharmānbhāgavatānsarvānvināśayati sarvathā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

So he will bear the name Sankara, O lord of birds, and will utterly destroy all the Bhagavata dharmas.

अध्याय 304

श्लोक 72

तदा भूमौ वासुदेवो भविष्यति न संशयः ।यज्ञार्थैः सदृशो यस्य नास्ति लोके चतुर्दशे

tadā bhūmau vāsudevo bhaviṣyati na saṃśayaḥ / yajñārthaiḥ sadṛśo yasya nāsti loke caturdaśe

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Then Vasudeva will surely appear on earth, one whose equal in the aims of sacrifice does not exist in the fourteen worlds.

अध्याय 304

श्लोक 73

अतः स प्रज्ञया पूर्णो भविष्यति न संशयः ।अवतारास्त्रयो वायोर्मतं भागवताभिधम्

ataḥ sa prajñayā pūrṇo bhaviṣyati na saṃśayaḥ / avatārāstrayo vāyormataṃ bhāgavatābhidham

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

So he will surely be full of wisdom. Vayu has three incarnations, and the doctrine called Bhagavata.

अध्याय 304

श्लोक 74

स्थापनं दुष्टदमनं द्वयमेव प्रयोजनम् ।नान्यत्प्रयोजनं वायोस्तथा वैरोचनात्मके

sthāpanaṃ duṣṭadamanaṃ dvayameva prayojanam / nānyatprayojanaṃ vāyostathā vairocanātmake

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Establishing it and subduing the wicked are the only two purposes; Vayu has no other purpose, nor in the form of Vairochana.

अध्याय 304

श्लोक 75

अवतारत्रये वीन्द्र दुः खं गर्भादिसंभवम् ।नास्ति नास्त्येव वायोस्तु तथा वैरोचनादिके

avatāratraye vīndra duḥ khaṃ garbhādisaṃbhavam / nāsti nāstyeva vāyostu tathā vairocanādike

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

In the three incarnations, O lord of birds, the sorrow arising from the womb and the like does not exist for Vayu at all, nor in Vairochana and the rest.

अध्याय 304

श्लोक 76

शुक्रशोणितसंबन्धो ह्यवतारचतुष्टये ।नास्ति नास्त्येव पक्षीन्द्र यतो नास्त्यशुभं ततः

śukraśoṇitasaṃbandho hyavatāracatuṣṭaye / nāsti nāstyeva pakṣīndra yato nāstyaśubhaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

In the four incarnations there is no connection with semen and blood, none at all, O lord of birds, and so nothing inauspicious.

अध्याय 304

श्लोक 77

पूर्वं गर्भं समाशोष्य समये प्रभवस्य च ।प्रादुर्भवति देवेशी ह्यवतारचतुष्टये

pūrvaṃ garbhaṃ samāśoṣya samaye prabhavasya ca / prādurbhavati deveśī hyavatāracatuṣṭaye

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

First drying up the womb, at the time of birth the Lord of gods appears in the four incarnations.

अध्याय 304

श्लोक 78

त्रयोविंशतिरूपाणां वायोश्चैव खगेश्वर ।रूपैरृजुस्वरूपैश्च ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

trayoviṃśatirūpāṇāṃ vāyoścaiva khageśvara / rūpairṛjusvarūpaiśca brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

The twenty-three forms of Vayu, O lord of birds, with the forms of the straight nature of Brahma, the Supreme One,

अध्याय 304

श्लोक 79

सत्यमेव न संदेहो नित्यानन्दसुखादिषु ।एवमेव विजानीयान्नान्यथा तु कथञ्चन

satyameva na saṃdeho nityānandasukhādiṣu / evameva vijānīyānnānyathā tu kathañcana

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

are truly, without doubt, in eternal bliss and happiness; so one should understand, and not otherwise in any way.

अध्याय 304

श्लोक 80

एतस्य श्रवणादेव मोक्षं यान्ति न संशयः ।तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्रसत्तम

etasya śravaṇādeva mokṣaṃ yānti na saṃśayaḥ / tadanantarajānvakṣye śṛṇu pakṣīndrasattama

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

By merely hearing this they attain liberation, without doubt. Now I will tell of those born after them; hear, best lord of birds.

अध्याय 304

श्लोक 81

कृतौ प्रद्युम्नतश्चैव समुत्पन्ने खगेश्वर ।स्त्रियौ द्वे यमले चैव तयोर्मध्ये तु यद्यिका

kṛtau pradyumnataścaiva samutpanne khageśvara / striyau dve yamale caiva tayormadhye tu yadyikā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

From Krita and Pradyumna, O lord of birds, two women were born as twins, and of the two, the one who was superior

अध्याय 304

श्लोक 82

वाणीतिसंज्ञकां वीन्द्र ब्रह्माणीसंज्ञकां विदुः ।पुरुषाख्यविरिञ्चस्य भार्या सावित्रिका मता ।चतुर्मुखस्य भार्या तु कीर्तिता सा सरस्वती

vāṇītisaṃjñakāṃ vīndra brahmāṇīsaṃjñakāṃ viduḥ / puruṣākhyaviriñcasya bhāryā sāvitrikā matā / caturmukhasya bhāryā tu kīrtitā sā sarasvatī

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

is known as Vani, O lord of birds, and also as Brahmani. She is held to be Savitri, wife of Viranchi called Purusha; as wife of the four-faced one she is proclaimed Sarasvati.

अध्याय 304

श्लोक 83

एवं त्रिरूपं विज्ञेयं वाण्याश्च खगसत्तम ।वक्ष्ये ऽवतारान् भारत्याः समाहितमनाः शृणु

evaṃ trirūpaṃ vijñeyaṃ vāṇyāśca khagasattama / vakṣye 'vatārān bhāratyāḥ samāhitamanāḥ śṛṇu

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Thus Vani is to be known as threefold, O best of birds. Now I will tell of the incarnations of Bharati; hear with a collected mind.

अध्याय 304

श्लोक 84

सर्ववेदाभिमानित्वात्सर्ववेदात्मिका स्मृता ।महाध्यातुश्च वायोस्तु भार्यासा परिकीर्तिता

sarvavedābhimānitvātsarvavedātmikā smṛtā / mahādhyātuśca vāyostu bhāryāsā parikīrtitā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Because she presides over all the Vedas she is remembered as having all the Vedas as her self; she is proclaimed the wife of Vayu, the Great Meditator.

अध्याय 304

श्लोक 85

ज्ञानरूपस्य वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता ।सदा सुखस्वरूपत्वाद्भारती तु सुखात्मिका

jñānarūpasya vāyostu bhāryā sā parikīrtitā / sadā sukhasvarūpatvādbhāratī tu sukhātmikā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

She is proclaimed the wife of Vayu, whose form is knowledge. Because her nature is always happiness, Bharati is of the nature of happiness;

अध्याय 304

श्लोक 86

सुखस्वरूप वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता ।गुरुस्तु वायुरेवोक्तस्तस्मिन् भक्तियुता सती

sukhasvarūpa vāyostu bhāryā sā parikīrtitā / gurustu vāyurevoktastasmin bhaktiyutā satī

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

she is proclaimed the wife of Vayu, whose nature is happiness. Vayu himself is called the Guru, and she is devoted to him;

अध्याय 304

श्लोक 87

ततस्तु भारती नित्या गुरुभक्तिरिति स्मृता ।महागुरोर्हि वायोश्च भार्या वै परिकीर्तिता

tatastu bhāratī nityā gurubhaktiriti smṛtā / mahāgurorhi vāyośca bhāryā vai parikīrtitā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

therefore the eternal Bharati is remembered as devotion to the Guru; she is proclaimed the wife of Vayu, the great Guru.

अध्याय 304

श्लोक 88

हरौ स्नेहयुतत्वाच्च हरिप्रीतिरिति स्मृता ।धृतिरूपस्य वायोश्च भार्या सा परिकीर्तिता

harau snehayutatvācca hariprītiriti smṛtā / dhṛtirūpasya vāyośca bhāryā sā parikīrtitā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Because she is full of love for Hari, she is remembered as Hariprit; she is proclaimed the wife of Vayu, whose form is steadfastness.

अध्याय 304

श्लोक 89

सर्वमन्त्राभिमानित्वात्सर्वमन्त्रात्मिका स्मृता ।महाप्रभोश्च वायोश्च भार्या वै सा प्रकीर्तिता

sarvamantrābhimānitvātsarvamantrātmikā smṛtā / mahāprabhośca vāyośca bhāryā vai sā prakīrtitā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Because she presides over all mantras, she is remembered as having all mantras as her self; she is proclaimed the wife of Vayu, the great Lord.

अध्याय 304

श्लोक 90

भुज्यन्ते सर्वभोगास्तु विष्णुप्रीत्यर्थमेवच ।अतस्तु भारती ज्ञेया भुजिनाम्ना प्रकीर्तिता

bhujyante sarvabhogāstu viṣṇuprītyarthamevaca / atastu bhāratī jñeyā bhujināmnā prakīrtitā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

All enjoyments are enjoyed only for Vishnu's pleasure; so Bharati is to be known and proclaimed by the name Bhuji.

अध्याय 304

श्लोक 91

चित्ररूपस्य वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता ।रोचनेन्द्रस्य भार्या च श्रद्धाख्या परिकीर्तिता

citrarūpasya vāyostu bhāryā sā parikīrtitā / rocanendrasya bhāryā ca śraddhākhyā parikīrtitā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

She is proclaimed the wife of Vayu of wondrous form; the wife of Rochana-Indra is proclaimed by the name Shraddha.

अध्याय 304

श्लोक 92

हनुमांश्च तदा जज्ञे त्रेतायां पक्षिसत्तम ।तदा शिवाख्यविप्राच्च जज्ञे सा भारती स्मृता

hanumāṃśca tadā jajñe tretāyāṃ pakṣisattama / tadā śivākhyaviprācca jajñe sā bhāratī smṛtā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Then Hanuman was born in the Treta age, O best of birds; then from a brahmin named Shiva was born she who is remembered as Bharati.

अध्याय 304

श्लोक 93

न केवलं भारती साशच्याद्यैश्चैव संयुता ।तस्मिन्संजनिताः सर्वाः प्रापुर्योगं स्वभर्तृभिः

na kevalaṃ bhāratī sāśacyādyaiścaiva saṃyutā / tasminsaṃjanitāḥ sarvāḥ prāpuryogaṃ svabhartṛbhiḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Not Bharati alone, but joined with Shachi and the others; all who were born in her attained union with their own husbands.

अध्याय 304

श्लोक 94

अन्यगेति च विज्ञेया कन्या तन्मतिसंज्ञिका ।त्रेतान्ते सैव पक्षीन्द्र शच्याद्यैश्चैव संयुता

anyageti ca vijñeyā kanyā tanmatisaṃjñikā / tretānte saiva pakṣīndra śacyādyaiścaiva saṃyutā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

The maiden called Tanmati is to be known as 'one who went to another.' At the end of the Treta, O lord of birds, she herself, joined with Shachi and the others,

अध्याय 304

श्लोक 95

दमयन्त्यनलाज्जाता इन्द्रसेनेति चोच्यते ।नलं नन्दयते यस्मात्तस्माच्च नलनन्दिनी

damayantyanalājjātā indraseneti cocyate / nalaṃ nandayate yasmāttasmācca nalanandinī

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

was born of Damayanti and Nala and is called Indrasena; because she delighted Nala she is called Nalanandini.

अध्याय 304

श्लोक 96

तत्र स्वभर्तृसंयोगं नैव चाप खगेश्वर ।तत्रान्यगात्वं विज्ञेयं पुरुषस्थेन वायुना

tatra svabhartṛsaṃyogaṃ naiva cāpa khageśvara / tatrānyagātvaṃ vijñeyaṃ puruṣasthena vāyunā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

There she did not attain union with her own husband, O lord of birds; there her 'going to another' is to be understood as through Vayu dwelling in a man.

अध्याय 304

श्लोक 97

किञ्चित्कालं तथा स्थित्वा कन्यैव मृति माप सा ।शच्यादिसंयुता सैव द्रुपदस्य महात्मनः

kiñcitkālaṃ tathā sthitvā kanyaiva mṛti māpa sā / śacyādisaṃyutā saiva drupadasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

After staying thus for some time, she died a maiden. She herself, joined with Shachi and the others, [was born] of the great-souled Drupada,

अध्याय 304

श्लोक 98

वेदिमध्यात्समुद्भूता भीमसेनार्थमेव च ।तत्रान्यगात्वं नास्त्येव योगश्च सह भर्तृभिः

vedimadhyātsamudbhūtā bhīmasenārthameva ca / tatrānyagātvaṃ nāstyeva yogaśca saha bhartṛbhiḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

arising from the middle of the altar for the sake of Bhimasena; there there was no 'going to another,' and she was united with her husbands.

अध्याय 304

श्लोक 99

केवला भारती ज्ञेया काशिराजस्य कन्यका ।काली नाम्ना तु सा ज्ञेया भीमसेनप्रिया सदा

kevalā bhāratī jñeyā kāśirājasya kanyakā / kālī nāmnā tu sā jñeyā bhīmasenapriyā sadā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Bharati alone is to be known as the daughter of the king of Kashi; she is to be known by the name Kali, ever dear to Bhimasena.

अध्याय 304

श्लोक 100

वाच्यादिभिः संयुतैवद्रौपदी द्रुपदात्मजा ।देहं त्यक्त्वाविशिष्टैव कारटीग्रामसंज्ञकै

vācyādibhiḥ saṃyutaivadraupadī drupadātmajā / dehaṃ tyaktvāviśiṣṭaiva kāraṭīgrāmasaṃjñakai

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

Draupadi, daughter of Drupada, was joined with Vach and the others. Giving up her body, she alone remaining, in the village called Karati,

अध्याय 304

श्लोक 101

संकरस्य गृहे वीन्द्र भविष्यति कलौ युगे ।वायोस्तृतीयरूपार्थं सा कन्यैव मृतिं गता

saṃkarasya gṛhe vīndra bhaviṣyati kalau yuge / vāyostṛtīyarūpārthaṃ sā kanyaiva mṛtiṃ gatā

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

she will be born in the house of Sankara in the Kali age, O lord of birds; for the sake of Vayu's third form, that maiden died.

अध्याय 304

श्लोक 102

इत्याद्या वायुभार्याश्च ब्रह्मभार्याश्च सतम ।स्वभर्तृभ्यां च पक्षीन्द्र गुणैश्चैव शताधमाः

ityādyā vāyubhāryāśca brahmabhāryāśca satama / svabhartṛbhyāṃ ca pakṣīndra guṇaiścaiva śatādhamāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वामिपुष्करिणीमध्ये ¬ मख्ामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोऽस्ति सर्वदा॥ (२६।३८) TT

English

These and others are the wives of Vayu and the wives of Brahma, O good one; and they are a hundredfold lower than their own husbands in qualities, O lord of birds.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।