Garuda Purana
171
अध्याय 171 / 317

Book 1 - Adhyaya 172

43 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ43 श्लोक

अध्याय 171

श्लोक 1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे नाडीव्रणादिचिकित्सावर्णनं नामैकसप्तत्युत्तरशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- १७२ धन्वन्तरिरुवाच ।स्त्रीरोगादिचिकित्सां च वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु ।योनिव्यापत्सु भूयिष्टं शस्यते कर्म वातजित्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe nāḍīvraṇādicikitsāvarṇanaṃ nāmaikasaptatyuttaraśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 172 dhanvantariruvāca / strīrogādicikitsāṃ ca vakṣye suśruta tacchṛṇu / yonivyāpatsu bhūyiṣṭaṃ śasyate karma vātajit

हिन्दी अर्थ

अन्नोंका प्रयोग करनेसे शरीरमें उनके रोग-समूहोंकी

English

O Suiruta, please listen. I shall explain the remedial measures for fistula sinus and other disorders. A sinus should first be surgically operated and treatment proceeded with as in other wounds.

अध्याय 171

श्लोक 2

वचोपकुञ्चिकाजातीकृष्णावासकसैन्धवम् ।अजमोदायवक्षारं चित्रकं शर्करान्वितम्

vacopakuñcikājātīkṛṣṇāvāsakasaindhavam / ajamodāyavakṣāraṃ citrakaṃ śarkarānvitam

हिन्दी अर्थ

उत्पत्ति होती है; अतएव अहितकर अन्नका सहैव परित्याग करना चाहिए। केवल उष्ण जल अथवा मधु (माक्षिकभस्म) - के साथ उष्ण जलका पान करनेसे रोगीकी पाचन-

English

A fistula, sinus, colic etc. can be cured by the medi- cated ghee with equal quantities of Guggulu, Triphala and

अध्याय 171

श्लोक 3

पिष्ट्वालोड्य जलाद्यैश्च खादयेद्धृतभर्जितम् ।योनिपार्श्वार्तिहृद्रोगगुल्मार्शो विनिवर्तयेत्

piṣṭvāloḍya jalādyaiśca khādayeddhṛtabharjitam / yonipārśvārtihṛdrogagulmārśo vinivartayet

हिन्दी अर्थ

क्रिया शुद्ध रहती है । बंसांकुर, दही और मछलीसे प्रायः दूधका विरोध होता है। बिल्व, शोणा

English

The oil extracted from the juice of Nirgundl is a cure for sinuses and malignant ulcers. By drinking, smearing or administering as errhine this oil is efficacious in Pama Scabies.

अध्याय 171

श्लोक 4

बदरीपत्रसंलेपाद्योनिर्भिन्ना प्रशाम्यति ।लोध्रतुम्बीफलालेपाद्योनेर्दार्ढ्यं करोति च

badarīpatrasaṃlepādyonirbhinnā praśāmyati / lodhratumbīphalālepādyonerdārḍhyaṃ karoti ca

हिन्दी अर्थ

और अग्निमान्द्य--इन पाँच वृक्षोंके मूल संग्रहको आयुर्वेदमें “पञ्चमूल' कहा गया है। ये पञ्चमूल मन्दाग्निको तीव्र करनेवाले, कफ और वातके दोषका विनाश करनेवाले हैं । शालपर्णी (एकाङ्गी

English

Pills made of Guggulu, Triphala and Kfsna in the proportion of 3:5:1 are wholesome for those who suffer from oldema, enlarged spleen, piles and fistula in ano.

अध्याय 171

श्लोक 5

पञ्चपल्लवपिष्टाह्वमालतीकुसुमैर्घृतम् ।रविपक्वमसृग्धारं योनिगन्धविनाशनम्

pañcapallavapiṣṭāhvamālatīkusumairghṛtam / ravipakvamasṛgdhāraṃ yonigandhavināśanam

हिन्दी अर्थ

नामक औषधि), पृश्निपर्णी (पेठवन), दो प्रकारकी

English

In the cutting of veins in the middle of the penis the purity of the locality and in syphilis avoidance of suppuration should be maintained carefully—otherwise the penis may slough off.

अध्याय 171

श्लोक 6

सकाञ्जिकं जपापुष्पपुष्पं ज्योतिष्मतीदलम् ।दूर्वापिष्टं च संप्राश्य चित्रकं शर्करान्वितम्

sakāñjikaṃ japāpuṣpapuṣpaṃ jyotiṣmatīdalam / dūrvāpiṣṭaṃ ca saṃprāśya citrakaṃ śarkarānvitam

हिन्दी अर्थ

पाँचोंको “लघुपञ्चमूल ' कहा जाता है। यह औषधि वात-पित्त-विनाशक तथा ओजवर्धक है । इन दोनों पञ्चमूलोंका संग्रह होनेपर दशमूल औषधिका निर्माण होता है। यह औषधि संनिपातिक ज्चरका विनाश

English

A decoction of Pa(ola, Nimba, Bhunimba andGuiucI drunk with Guggulu and Khadira dispels syphilis.

अध्याय 171

श्लोक 7

धात्र्यञ्जनाभयाचूर्णं तोयपीतं रजो हरेत् ।सदुग्धा लक्ष्मणा पीता नस्याद्वा पुत्रदा ऋतौ

dhātryañjanābhayācūrṇaṃ toyapītaṃ rajo haret / sadugdhā lakṣmaṇā pītā nasyādvā putradā ṛtau

हिन्दी अर्थ

करनेमें समर्थ होती है। खाँसी, श्वास, तन्द्रा और पार्शशूल-रोगमें यह अधिक लाभकारी होती है। इन सभी औषधियोंको तेल और घुृतमें परिपक्व करके केशरोगका निवारण किया जा सकता है।

English

Charred ashes of Triphala burnt in an ironpan made into a paste with honey must be smeared on the sores in syphilis. The sores will heal instantaneously.

अध्याय 171

श्लोक 8

दुग्धस्यार्धाढकं चाज्यमश्वगन्धा च पुत्रदा ।वन्ध्या पुत्रं लभेत्पीत्वा घृतेन व्योपकेसरम्

dugdhasyārdhāḍhakaṃ cājyamaśvagandhā ca putradā / vandhyā putraṃ labhetpītvā ghṛtena vyopakesaram

हिन्दी अर्थ

क्वाथसे चौगुना पानी पात्रमें भरकर उसको आगपर पकाना चाहिए। जब वह चतुर्थांश पानी रह जाय, तब उस कवाथके समान मात्रामें स्नेहिल द्रव्य-पदार्थका पाक तैयार करे। यह स्नेहपाक

English

A medicated ghee cooked with decoction and residue of Triphala, Nimba, Bhunimba, Karafija, Khadira, etc. is highly efficacious in syphilis.

अध्याय 171

श्लोक 9

कुशकाशोरुचृकानां मृलैर्गोक्षुरकस्य च ।शृतं दुग्धं सितायुक्तं गर्भिण्याः शूलनुत्परम्

kuśakāśorucṛkānāṃ mṛlairgokṣurakasya ca / śṛtaṃ dugdhaṃ sitāyuktaṃ garbhiṇyāḥ śūlanutparam

हिन्दी अर्थ

दूधसे भी तैयार किया जाता है। अत: उस क्वाथमें

English

Let the patient be on a diet of garlic, honey, fried grain water and sugar residue. Broken, cut or dislodged bones will be set right instantaneously.

अध्याय 171

श्लोक 10

पाठालाङ्गलिसिंहाम्यमयूरकूटजैः पृथक् ।नाभिबस्ति भगालेपात्सुखं नारी प्रसूयते

pāṭhālāṅgalisiṃhāmyamayūrakūṭajaiḥ pṛthak / nābhibasti bhagālepātsukhaṃ nārī prasūyate

हिन्दी अर्थ

दूधको मात्रा समान होनी चाहिए। कल्क बनानेके लिये स्नेहको मात्रासे औषधिकी मात्रा चतुर्थांश ही होती है। पाक समान मात्रामें औषधियोंको लेकर तैयार होता है। बस्ति-पाक और पाय-पाकमें भी

English

Equal parts of Aivattha, Triphala and Vyo should be added to Guggulu of the same quantity in the aggregate. Application of this heals fractures of bones and joints. Oil medicated with Manahiila and Marica dispels Kustha. In all forms of Kufha the above oil should be applied. The patient must take five kinds of myrobalans and rice with treacle.

अध्याय 171

श्लोक 11

सूताया हृच्छिरोबस्तिशूलमर्कन्द (क्वल्ल) संज्ञितम् ।यवक्षारं पिबेत्तत्र मस्तु कोष्णोदकेन वा

sūtāyā hṛcchirobastiśūlamarkanda (kvalla) saṃjñitam / yavakṣāraṃ pibettatra mastu koṣṇodakena vā

हिन्दी अर्थ

जलकी मात्रा और विधि समान ही होती है। अभ्यङ्ग अर्थात् शरीरमें मालिश करनेके लिये तैयार किया गया पाक खर तथा नस्यके लिये मृदु होना अपेक्षित है।

English

Plastering with Karaftja and Tagara soaked in cow's urine as well as rubbing with Karavira after applying oil dispels Kusjha.

अध्याय 171

श्लोक 12

दशमूलीकृतः क्ताथः साज्यः मूतिरुजापहः ।शातिलण्डुलचूर्णं तु सदुग्धं दुग्धकृद्भवेत्

daśamūlīkṛtaḥ ktāthaḥ sājyaḥ mūtirujāpahaḥ / śātilaṇḍulacūrṇaṃ tu sadugdhaṃ dugdhakṛdbhavet

हिन्दी अर्थ

अन्यान्य दोषोंसे सहैव सुरक्षित रखनेके लिये चिन्तनीय स्थूल कमेन्द्रियोंके बीच प्राणीको जो प्रकृति अपनी बलवत्ताके साथ विद्यमान रहती है, उसीको आरोग्य कहते हैं । अतः प्राणीको आयुष्मान्

English

A paste of Haridra» Malaya, Rasna, GuducI, Tagara Aragvadha and Karafija applied over the body removes all kinds of Kusthas. A paste of Manatiiila, Vidanga, VagujI, Sarsapa and Karafljl soaked in cow's urine removes Kusfha and the body shines like the sun.

अध्याय 171

श्लोक 13

विदारी कन्दस्वरसं मूलं कार्पासजं तथा ।धात्री स्तन्यविशुद्ध्यर्थं मुद्गयूपरसाशिनी

vidārī kandasvarasaṃ mūlaṃ kārpāsajaṃ tathā / dhātrī stanyaviśuddhyarthaṃ mudgayūparasāśinī

हिन्दी अर्थ

बने रहनेके लिये तत्सम्बन्धित आचरण करना चाहिए । जो मनुष्य अपनी इन्द्रियोंके द्वारा स्वास्थ्य- विपरीत पदार्थोको ग्रहण करता है, वह मृत्युका पात्र बन जाता है। जो चिकित्सक, मित्र और गुरुके साथ

English

Plastering with Vidahga, Aidavaca*, Kutha, Nija, Sindhuttha and Sarfapa soaked in water and cow's urine removes ring worm and other cutaneous affections*

अध्याय 171

श्लोक 14

कुष्ठा वचाभया ब्राह्मी मधुरा क्षौद्रसर्पिषा ।वर्णायुः कान्तिजननं लेह्यं वालम्य दापयेत्

kuṣṭhā vacābhayā brāhmī madhurā kṣaudrasarpiṣā / varṇāyuḥ kāntijananaṃ lehyaṃ vālamya dāpayet

हिन्दी अर्थ

द्वेष करनेवाला तथा शत्रुस्नेही होता है, जिसके

English

*'Perhsps Air4P4tit said to be a synonym of nigaboU (GVDB) PrapunnA(aka %t€d% DhitrT» Saijarasa and Snuh! soaked in Sauvira urine can be applied as an unguent in ring worm.

अध्याय 171

श्लोक 15

स्तन्याभावे पयश्छागं गव्यं वा तद्गुणं पिवेत् ।स्वेदनं नाग्निशोफार्ते मृदा स्यादग्नितप्तया

stanyābhāve payaśchāgaṃ gavyaṃ vā tadguṇaṃ pivet / svedanaṃ nāgniśophārte mṛdā syādagnitaptayā

हिन्दी अर्थ

भ्रष्ट तथा स्थानच्युत हो जाते हैं, वह व्यक्ति कुछ ही कालमें अपने प्राणोंका परित्याग कर देता है।

English

Aragvadha leaves are to be ground into paste with Aranala. This removes ring worm, Kifima, Kustha and Psoriasis.

अध्याय 171

श्लोक 16

लेहो मुस्तविपायाश्च वमिकासज्वरे पिबेत् ।सुस्तशुण्ठीविषाविल्वकूटजैरतिसारनुत

leho mustavipāyāśca vamikāsajvare pibet / sustaśuṇṭhīviṣāvilvakūṭajairatisāranuta

हिन्दी अर्थ

जिस रोगी मनुष्यकी बायीं आँख बैठ गयी हो, जिह्वाका वर्ण श्याम पड़ गया हो, नासिका-भाग विकारयुक्त हो गया हो, दोनों ओष्ठ स्थानच्युत और कृष्णवर्णके हो गये हों तथा मुख भी कृष्णवर्णका

English

V&guji taken hot with milk dispels Kuftha. GingeU ly seedSf ghi, Triphala, honey, Vyosa, Bhallita and sugar taken in equal parts act as aphrodisiac. They are conducive Co increase brain power and dispel Kustha of persons who err due to lust. Powdered Vidi Triphala and Krta with honey will be a good leha (lambative) in these ailments:—Kutha, worms, Diabetes, sinuses and fistula in ano.

अध्याय 171

श्लोक 17

मधु व्योषं मातुलुङ्गं हिक्काच्छर्दिनिवारणम् ।कुष्ठेन्द्रयवसिद्धार्था निशा दूर्वा च कुष्ठजित्

madhu vyoṣaṃ mātuluṅgaṃ hikkācchardinivāraṇam / kuṣṭhendrayavasiddhārthā niśā dūrvā ca kuṣṭhajit

हिन्दी अर्थ

हो गया हो तो चिकित्सकको चाहिए कि उसका परित्याग कर दे; क्योंकि उसकी मृत्यु संनिकट ही होती है। (अध्याय १६८)

English

He who eats for a month Niii and Amalakawith Abhay&rita will conquer Kustha thereafter. There is no doubt.

अध्याय 171

श्लोक 18

महामुण्जितिकोजीच्यकाथैः स्नानं ग्रहापहम् ।सप्तच्छदामयनिशाचन्दनैश्चानुलेपनम्

mahāmuṇjitikojīcyakāthaiḥ snānaṃ grahāpaham / saptacchadāmayaniśācandanaiścānulepanam

हिन्दी अर्थ

आयुर्वेदमें स्नेहपाकके तीन प्रकार बताये गये हैं-मृदु, मध्यम और खर।

English

Ashes of Mango and Khadira sprouts burnt in a pot and pasted with Ak juice, Dhatrl juice, and honey is re* juvinating and dispels Kustha. By drinking the decoction of Dhatrl and Khadira aloi with VagujI one can remove quickly leucoderma as white as conch and the moon. There is no doubt.

अध्याय 171

श्लोक 19

शङ्खाब्जबीजरुद्राक्षवचालौहादिधारणम् ।ॐ कं टं यं गं वैनतेयाय नमः ।ॐ ह्ॐ हां हः मन्त्रेण शान्तिर्वालानां मार्जनाद्वलिदानतः ।ॐ ह्रीं बालम्रहाद्वलिं गृह्णीत वालं मुञ्चत स्वाहा

śaṅkhābjabījarudrākṣavacālauhādidhāraṇam / oṃ kaṃ ṭaṃ yaṃ gaṃ vainateyāya namaḥ / oṃ hoṃ hāṃ haḥ mantreṇa śāntirvālānāṃ mārjanādvalidānataḥ / oṃ hrīṃ bālamrahādvaliṃ gṛhṇīta vālaṃ muñcata svāhā

हिन्दी अर्थ

मधूच्छिष्टमिव विशदमविलेपि यत्र भेषजं स मध्यम । वृष्णमवसन्नमीषद्विशदं चिवकणं च पत्र भेषजं स खर: ॥ स्नेहपाकोऽथ कल्के स्यान्मृदुरङ्गुलिलेपिनि। न गृह्त्यङ्गलिं मध्यः शीर्यमाणः खरः स्मृतः॥ जब स्नेहकार्तमें प्रयुक्त औषधि पकाते-पकाते यह सिद्ध हो जाय कि यह पक गयी है अर्थात् औषधि कलछीसे लगने लगे तो उसको मृदु-पाक कहते हैं। जब वह कल्क मोमके समान कड़ाहीमें फैल जाय और कलछीमें चिपके

English

The patient will conquer leprosy by drinking the oil extracted from Bhallataka within a month. Khadira water taken with other beverages conquers Kustha.

अध्याय 171

श्लोक 20

तण्डुलाद्भिः शिरीपस्य पलं पीतं विषापहम् ।तण्डुलाद्भिश्च वर्षाभ्वाः शुक्लायाः सर्पदंशनुत्

taṇḍulādbhiḥ śirīpasya palaṃ pītaṃ viṣāpaham / taṇḍulādbhiśca varṣābhvāḥ śuklāyāḥ sarpadaṃśanut

हिन्दी अर्थ

नहीं, तब वह मध्यम-पाक कहा जाता है। जब कल्क कठिन और कुछ चिकना हो जाता है तो उसको खर-पाक कहते हैं। इसके अतिरिक्त अन्य लोगोंका विचार है कि जब कल्क अंँगुलीपर चिपके और उसमें नरमी हो तो वह मृदु-पाक है। जो कल्क अँगुलीपर न चिपके और नरम हो, वह मध्यम तथा जो कल्क पककर कठिन हो जाय, वह खर होता है।

English

Oil duly cooked with the drugs, bark of Druma, Arka, Kustha, Lavana, Citraka and Gandirika with cow's urine removes Kustha and all sorts of ulcers. Perhsps propuwft a synonym of

अध्याय 171

श्लोक 21

दध्याज्यं तण्डुलीयं च गृहधृमो निशा तथा ।पिष्टं पानं तथा क्षौद्रं सिन्धृत्थस्य विपान्तकम्

dadhyājyaṃ taṇḍulīyaṃ ca gṛhadhṛmo niśā tathā / piṣṭaṃ pānaṃ tathā kṣaudraṃ sindhṛtthasya vipāntakam

हिन्दी अर्थ

पदार्थोके गुण-दोष और औषधि-सेवनमें अनृपानका महत्त्व

English

A synonym of diwulh.

अध्याय 171

श्लोक 22

अङ्कोटमूलनिष्क्वाथः साज्यः पीतो विषान्तकः ।यज्जराव्याधिविध्वंसि भेषजं तद्रसायनम्

aṅkoṭamūlaniṣkvāthaḥ sājyaḥ pīto viṣāntakaḥ / yajjarāvyādhividhvaṃsi bheṣajaṃ tadrasāyanam

हिन्दी अर्थ

पदार्थोके गुण-दोष और औषधि-सेवनमें अनृपानका महत्त्व धन्वन्तरिजीने कहा-- है सुश्रुत ! अब मैं निवारक है । मसूर-जैसे ही सभी गुणोंकी अधिकता

English

Identity not clear. Dhatri» Nimbaphala and Gitraka soaked in cow'a urine removes itches. A decoction of Vasa, Amrta, Parpafika, Nimba, Bhunimba, Markara, Triphala and Kulattha taken with honey cure Amlapitta (Acidity).

अध्याय 171

श्लोक 23

सिन्दूत्यरार्कराशुण्ठीकणामधुगुडैः क्रमात् ।वर्षादिष्वभया सेव्या रसायनगुणौषिणा

sindūtyarārkarāśuṇṭhīkaṇāmadhuguḍaiḥ kramāt / varṣādiṣvabhayā sevyā rasāyanaguṇauṣiṇā

हिन्दी अर्थ

शरीरके लिये हितकारी एवं अहितकारी ज्ञान प्रदान करनेके निमित्त अनृपान-विधिका वर्णन करता हूँ, उसे आप ध्यानपूर्वक सुनिये।

English

Triphala, Pafola and Tikta cooked into a decoction and drunk with sugar and Yatimadhu is a sure remedy for fever, vomiting and acidity.

अध्याय 171

श्लोक 24

ज्वरस्यान्ते ऽभयां चैकां प्रभुङ्क्ते द्वे विभीतके ।भुक्त्वा मध्वाज्यधात्रीणां चतुष्कं शतवर्षकृत्

jvarasyānte 'bhayāṃ caikāṃ prabhuṅkte dve vibhītake / bhuktvā madhvājyadhātrīṇāṃ catuṣkaṃ śatavarṣakṛt

हिन्दी अर्थ

त्रिदोषोंका विनाशक तथा तृष्णा और मेदाको दूर करनेवाला है । महाशालि अत्यन्त शक्तिशाली होता है। कलम अर्थात् अधिक पानीमें होनेवाला जड्हनी चावल कफ तथा पित्तके दोषका शमन करता है।

English

GhI cooked duly with any of the drugs: Vasa, Tikta, or Pippall or Guda-kuymatda can be used to remove acidity.* Pippall with honey dispels acidity. A confection made of Pathya, Pippall and jaggery dispeb disorders of Kapha and impaired digestion.

अध्याय 171

श्लोक 25

पीताश्वगन्धा पयसा घृतेनाशेपरोगनुत् ।मण्डूकपर्ण्याः स्वरसो विदार्याश्चामृतोपमः

pītāśvagandhā payasā ghṛtenāśeparoganut / maṇḍūkaparṇyāḥ svaraso vidāryāścāmṛtopamaḥ

हिन्दी अर्थ

पित्त एवं कफ--इन तीनों दोषोंको दूर करता है।

English

Grind together AJajP and Dhanyaka and cook them well in a prsistha of ghi. Duly taken, tJtis removes disorders of Kapha and Pitta, non relish for food, impaired digestion and vomiting.

अध्याय 171

श्लोक 26

तिलधात्रीभृङ्गराजौ जग्ध्वा वर्षशती भवेत् ।त्रिकटु त्रिफला वह्निर्गुडूची च शतावरी

tiladhātrībhṛṅgarājau jagdhvā varṣaśatī bhavet / trikaṭu triphalā vahnirguḍūcī ca śatāvarī

हिन्दी अर्थ

श्यामाक अर्थात् साँवाँ शरीरशोषक, रूक्ष, वातदोषोत्पादक, कफ तथा पित्तजनित दोषका निवारक है। उसी प्रकार प्रियंगु, नीवार और कोदो नामक अन्न भी शरीरके दोषोंको दूर करते

English

A decoction made of Pippall, Amrta, Bhunimba, V&sak&ri$a, Parpa)a, and Khadidinsia removes fever with acute pain and carbuncle. Ghi cooked with Triphala juice and Trivrti shall be administered as a purgative to quell fever with erysipelas.

अध्याय 171

श्लोक 27

विडङ्गलोहचूर्णं तु मधुना सह रोगनुत् ।त्रिफला च कणा शुण्ठी गुडूची च शतावरी

viḍaṅgalohacūrṇaṃ tu madhunā saha roganut / triphalā ca kaṇā śuṇṭhī guḍūcī ca śatāvarī

हिन्दी अर्थ

हैं। यव (जौ) शीतल, कफ और पित्तज दोषका अपहारक होता है । गेहूँ शक्तिशाली, शीतल, भारी, मधुर और वातनाशक होता है । मूँग कफ, पित्त तथा रक्तको जीतनेवाला, कषाय, मधुर और लघु

English

A decoction known as Asfakakvatha (Eight dnigg* ed) is prepared with the eight drugs: Khadira the three myrobalans, Ariffa, Panola, Amrta and Vasaka, and it conquers Romantika (Measles) and Masurika (small pox).

अध्याय 171

श्लोक 28

विडङ्गभृङ्गराजादि भावितं सर्वरोगनुत् ।चूर्णं विदार्या मध्वाज्यं लीढ्वा दश स्त्रियो व्रजेत्

viḍaṅgabhṛṅgarājādi bhāvitaṃ sarvaroganut / cūrṇaṃ vidāryā madhvājyaṃ līḍhvā daśa striyo vrajet

हिन्दी अर्थ

होता है। उड़द अत्यन्त शक्तिशाली, ओज-वृद्धि करनेवाला, पित्त-कफ-विनाशक तथा भारी होता है। राजमाष अर्थात् राजमा शुक्रनाशक, पित्तश्लेष्मकारक और वायुरोगका अपहारक है।

English

The above decoction dispeb Kus{ha, Visarpa (Erysipelas), Visphota (carbuncle) and scratching sensation. Dusting the powder of Lasuna cures the skin disease called Masaka. In case Carmakila begins to fade and decay and in Masaka and Tilakalaka (dark spots and sabaceoiu growths) first scarify them with the surreal knife and cauterise with fire or alkalis without leaving even a bit.

अध्याय 171

श्लोक 29

घृतं शतावरीकल्कैः क्षीरैर्दशगुणैः पचेत् ।शर्करापिप्पलीक्षौद्रयुक्तं वा जारकं विदुः

ghṛtaṃ śatāvarīkalkaiḥ kṣīrairdaśaguṇaiḥ pacet / śarkarāpippalīkṣaudrayuktaṃ vā jārakaṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

कुलथी' प्राणीके श्वास, हिचकी, शुक्राश्मरी, हृदयस्थ कफ, गुल्म एवं वात-दोषको दूर करनेमें

English

A paste of Patola and Nil! dispels the ailment Jala- gardabha. Oil cooked with GuAja fruits and juice of Bhrnga* raja removes itches and Kapltlaku$(ha.

अध्याय 171

श्लोक 30

प्रतिमर्षो ऽवपीडश्च नस्यं प्रवपनं तथा ।शिरोविरेचनं चेति पञ्चकर्म च कथ्यते

pratimarṣo 'vapīḍaśca nasyaṃ pravapanaṃ tathā / śirovirecanaṃ ceti pañcakarma ca kathyate

हिन्दी अर्थ

कलाय (मटर)-में भी होती है-यह अधिक वायुवर्धक होता है। अरहर कफ तथा पित्त- विनाशक और शुक्रवर्धक है। अलसी पित्त- वृद्धिकारक और सरसों कफ तथा वायुके दोषका

English

A synonym oijirak. The pulp of the seed of mango fruits cooked with Triphala, Nila, Bhrhgarijaka, Lauhacurna and Kahjika turns the hair deep black.

अध्याय 171

श्लोक 31

मासैर्द्विसंख्यैर्माघाद्यैः क्रमात्षडृतवः स्मृताः ।अग्निसेवामधुक्षीरविकृतीः परिपेवयेत्

māsairdvisaṃkhyairmāghādyaiḥ kramātṣaḍṛtavaḥ smṛtāḥ / agnisevāmadhukṣīravikṛtīḥ paripevayet

हिन्दी अर्थ

तिल? क्षार, मधुर और स्निग्ध-गुणसे युक्त होता है। यह बलवर्धक, उष्ण तथा पित्तकारक भी है। अन्य विभिन्न प्रकारके अन्नोंकी जो प्रजातियाँ हैं, वे बलनाशक, रूक्ष और शीतल होती हैं।

English

An astringent decoction named Pahcapallavaka is very efficacious in diseases of the mouth. They are the sprouts of Patola» Nimba, Jamblra, Amra and Malati.

अध्याय 171

श्लोक 32

स्त्रीयुक्तः शिशिरे तद्वद्वसन्ते न दिवा स्वपेत् ।त्यजेद्वर्षासु स्वप्नादीञ्छरदिन्दोश्च रश्मयः

strīyuktaḥ śiśire tadvadvasante na divā svapet / tyajedvarṣāsu svapnādīñcharadindośca raśmayaḥ

हिन्दी अर्थ

तर्कारी (जयन्ती), काशमर्दक और बिल्व-ये कफ-पित्त तथा कृमिनाशक, लघु और जठराग्निको उद्दीप्त करते हैं। वर्षाभू (पुनर्नवा) तथा मार्कर (मकरा) वात और कफ-दोषका विनाश करते

English

The juice of Laiuna> Ardraka, Sigru, Parull, Mutaka and Kadall made lukewarm forms a good eardrop in ear troubles. In Otorrhoea with acute pain and a humming soundi powdered rock salt dissolved in the juice of the leaves of Snuhi and made slightly warm is very eRective.

अध्याय 171

श्लोक 33

पथ्यानि शालयो मुद्रा वर्षाम्भः क्वथितं पयः ।निम्वातसीकुसुम्भानां शिग्रुसर्षपयोस्तथा

pathyāni śālayo mudrā varṣāmbhaḥ kvathitaṃ payaḥ / nimvātasīkusumbhānāṃ śigrusarṣapayostathā

हिन्दी अर्थ

हैं। एरण्ड तिक्त और रसयुक्त एवं काकमाची (मकोय) त्रिदोषनाशक होता है। चांगेरी कफ और वातविनाशक है। सरसों सभी दोषोंसे युक्त होता है। सरसोंके समान कुसुम्भ (बरै) भी होता

English

In acute otitis, oil cooked in the juice of the leaves of JitI is efficacious. In ear-ache Sunthi oil or mustard oil, slightly warm, shall be poured into the ears.

अध्याय 171

श्लोक 34

ज्योतिष्मतीमूलकानां तैलानि च हरन्ति हि ।कृमिकुष्ठप्रमेहांश्च वातश्लेष्मशिरोरुजः

jyotiṣmatīmūlakānāṃ tailāni ca haranti hi / kṛmikuṣṭhapramehāṃśca vātaśleṣmaśirorujaḥ

हिन्दी अर्थ

है। राजिका (काला सरसों) वात और पित्तको बढ़ानेवाला है । नाडीच कफ-पित्त-विनाशक तथा चुचु (पालकीकी जातिका एक शाक) मधुर और शीतल होता है। कमल-पत्र सभी दोषोंका हन्ता

English

Diseases of the eyes, diseases of the stomach, cold (catarrh), ulcers, and fever—these five ailments subside in five days by fasting. The juice of Dhatri poured into the eyes cures the inflammation in the area. A paste of Sigru Darvi, Rasafijana and rocksalt in honey w'hen applied over the eyes also serves the purpose.

अध्याय 171

श्लोक 35

दाडिमामलकीकोलकरमर्द्पियालकम् ।जम्बीरं नागग्गं च आम्रातककपिन्थकम्

dāḍimāmalakīkolakaramardpiyālakam / jambīraṃ nāgaggaṃ ca āmrātakakapinthakam

हिन्दी अर्थ

और त्रिपुट (मटरकी एक जाति) अत्यन्त वातकारक

English

Powdered Haridra, Dam, Sindhuttha, Rasafijana and Gairika applied round the eyes removes eye troubles.

अध्याय 171

श्लोक 36

पित्तलान्यनिलघ्नानि कफोत्क्लेशकराणिच ।जलं जीमूतकेक्ष्वाकुकुटजाकृतबन्धनम्

pittalānyanilaghnāni kaphotkleśakarāṇica / jalaṃ jīmūtakekṣvākukuṭajākṛtabandhanam

हिन्दी अर्थ

समर्थ होती है । मकुष्ठक अर्थात् मकुनी रक्त, पित्त है। वास्तुक अर्थात् बथुआ क्षारयुक्त, अतिशय

English

Abhaya fried in ghi and Triphala soaked in water when applied around the eyes removes eye troubles. Supth!, Nimbadala powdered with very litfle rock salt can be applied One part of Abhaya with two parts of Ak§a and four parts of Amrta welt boiled can be used as decoction or pasted with honey and ghee can be used as a lambative (Avaleha) to cure eye pains.

अध्याय 171

श्लोक 37

धामार्गवश्च संयोज्याः सर्वथा वमनेष्वमी ।पूर्वाह्ने वमनायेते मदनेन्द्रयवी वचा

dhāmārgavaśca saṃyojyāḥ sarvathā vamaneṣvamī / pūrvāhne vamanāyete madanendrayavī vacā

हिन्दी अर्थ

तथा ज्चरको दूर करनेवाला, शीतल और ग्राह्य है।

English

Sticks or wicks made of Candana Triphala, Puga

अध्याय 171

श्लोक 38

मृदुकोष्टश्च पित्तेन खरो वातकफाश्रयात् ।मध्यमः समदोषे स्यात्त्रिवृत्तिते विरेचनम्

mṛdukoṣṭaśca pittena kharo vātakaphāśrayāt / madhyamaḥ samadoṣe syāttrivṛttite virecanam

हिन्दी अर्थ

रुचिकारक और कृमिनाशक होता है इसमें सभी

English

Marica ground to paste in curd, forms a good collyrium to cure night blindness. Gh! with milk well cooked with Triphala decoction and residue when drunk at night fall will cure Timira quickly. Burnt roots of Eraridka or the flower of Mucukun* daka' ground with KaAjika applied over the forehead cure headache.

अध्याय 171

श्लोक 39

शर्करामधुसंयुक्तं सैन्धवं नगरं त्रिवृत् ।हरीतकीविहङ्गानि गोमूत्रेण विरेचनम्

śarkarāmadhusaṃyuktaṃ saindhavaṃ nagaraṃ trivṛt / harītakīvihaṅgāni gomūtreṇa virecanam

हिन्दी अर्थ

चना पुरुषत्व, रक्त, कफ और पित्तका अपहर्ता दोषोंको विनष्ट करनेकी क्षमता होती है।

English

Oil cooked with one pala each ofSatamull, £rap« damula, Gakra and Vyaghri can be used as errhine in curing disorders of Vkyu and Kapha as well as Timira and diseases of super clavicular regions.

अध्याय 171

श्लोक 40

एरण्डतैलं त्रिफलाक्वाथश्च द्विगुणस्तथा ।वातोल्बणेषु दोषेषु भोजयित्वाथ वामयेत्

eraṇḍatailaṃ triphalākvāthaśca dviguṇastathā / vātolbaṇeṣu doṣeṣu bhojayitvātha vāmayet

हिन्दी अर्थ

तथा वात-दोषका वर्धक माना जाता है। मसूर

English

Lavana, Viiva and jaggery or Pippali with rock salt is very effective in Bhujastambha (paralysis of the arms) and in all super clavicular afflictions. In the migraine called Suryavarta the treatment is the application of errhines. Astringent decoction of Daia- mula drugs with ghee and rock salt can be used as an errhine also. It cures aching pain of the limbs as well as Suryavarta and headache*

अध्याय 171

श्लोक 41

वंशादिनेत्रं कुर्वीत पडष्टद्वादशाङ्गुलम् ।कर्कन्धृफलवच्छिद्रं वस्तिरुत्तानशायिने

vaṃśādinetraṃ kurvīta paḍaṣṭadvādaśāṅgulam / karkandhṛphalavacchidraṃ vastiruttānaśāyine

हिन्दी अर्थ

तण्डुलीय (चौलाई)-का शाक विषनाशक

English

A compound of Suvarcala, AjajI, Madhuka and

अध्याय 171

श्लोक 42

निरूहदाने ऽपि विधिरयमेवमुदीरितः ।अर्धत्रिपट्पले मात्रा लघुमध्योत्तमः क्रमात्

nirūhadāne 'pi vidhirayamevamudīritaḥ / ardhatripaṭpale mātrā laghumadhyottamaḥ kramāt

हिन्दी अर्थ

मधुर, शीतल, संग्राही और कफ तथा पित्तका होता है। पालक तथा अन्य इसी प्रकारके शाकोंमें १-च०सू०अ० २७, सु०सू०अ० ४६, अभ्सं० सू०अ० ७। १२, च०सू०अ०२५। २-अ० ह० सू० अ० ६

English

Areea cstechu. Pcert>iperinum ocerifolium.

अध्याय 171

श्लोक 43

पथ्याक्षवात्र्योकद्विचतुर्भाग रुगर्दनाः ।शतवर्यसृताभृङ्गसिन्धुवारादिभाविताः

pathyākṣavātryokadvicaturbhāga rugardanāḥ / śatavaryasṛtābhṛṅgasindhuvārādibhāvitāḥ

हिन्दी अर्थ

भी यह गुण रहता है। मूलक (मूली) आम- (बिजौरा नीबू) गुल्म, वात, कफ, श्वास और

English

A paste ofTanduByaka roots and Rasaftjana taken through the medium of water with which rice has been washed and honey cure all forms of leucorrhea. Roots of Kuia grass pasted with water with which rice has been washed and drunk will cure alt sorts of leucorrhea.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_garuDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।