Skandha 3, Adhyāya 3

ब्रह्मोवाच ।विमानं तन्मनोवेगं यत्र स्थानान्तरे गतम् ।न जलं तत्र पश्यामो विस्मिताः स्मो वयं तदा॥ 1 ॥

brahmovāca | vimānaṃ tanmanovegaṃ yatra sthānāntare gatam | na jalaṃ tatra paśyāmo vismitāḥ smo vayaṃ tadā

वृक्षाः सर्वफला रम्याः कोकिलारावमण्डिताः ।मही महीधराः कामं वनान्युपवनानि च॥ 2 ॥

vṛkṣāḥ sarvaphalā ramyāḥ kokilārāvamaṇḍitāḥ | mahī mahīdharāḥ kāmaṃ vanānyupavanāni ca

नार्यश्च पुरुषाश्चैव पशवश्च सरिद्वराः ।वाप्यः कूपास्तडागाश्च पल्वलानि च निर्झराः॥ 3 ॥

nāryaśca puruṣāścaiva paśavaśca saridvarāḥ | vāpyaḥ kūpāstaḍāgāśca palvalāni ca nirjharāḥ

पुरतो नगरं रम्यं दिव्यप्राकारमण्डितम् ।यज्ञशालासमायुक्तं नानाहर्म्यविराजितम्॥ 4 ॥

purato nagaraṃ ramyaṃ divyaprākāramaṇḍitam | yajñaśālāsamāyuktaṃ nānāharmyavirājitam

प्रत्यभिज्ञा तदा जाताप्यस्माकं प्रेक्ष्य तत्पुरम् ।स्वर्गोऽयमिति केनासौ निर्मितोस्ति तदाद्भुतम्॥ 5 ॥

pratyabhijñā tadā jātāpyasmākaṃ prekṣya tatpuram | svargo'yamiti kenāsau nirmitosti tadādbhutam

राजानं देवसङ्काशं व्रजन्तं मृगयां वने ।अस्माभिः संस्थिता दृष्टा विमानोपरि चाम्बिका॥ 6 ॥

rājānaṃ devasaṅkāśaṃ vrajantaṃ mṛgayāṃ vane | asmābhiḥ saṃsthitā dṛṣṭā vimānopari cāmbikā

क्षणाच्चचाल गगने विमानं पवनेरितम् ।मुहूर्ताद्वा ततः प्राप्तं देशे चान्ये मनोहरे॥ 7 ॥

kṣaṇāccacāla gagane vimānaṃ pavaneritam | muhūrtādvā tataḥ prāptaṃ deśe cānye manohare

नन्दनं च वनं तत्र दृष्टमस्माभिरुत्तमम् ।पारिजाततरुच्छायासंश्रिता सुरभिः स्थिता॥ 8 ॥

nandanaṃ ca vanaṃ tatra dṛṣṭamasmābhiruttamam | pārijātatarucchāyāsaṃśritā surabhiḥ sthitā

चतुर्दन्तो गजस्तस्याः समीपे समवस्थितः ।अप्सरसां तत्र वृन्दानि मेनकाप्रभृतीनि च॥ 9 ॥

caturdanto gajastasyāḥ samīpe samavasthitaḥ | apsarasāṃ tatra vṛndāni menakāprabhṛtīni ca

क्रीडन्ति विविधैर्भावैर्गाननृत्यसमन्वितैः ।गन्धर्वाः शतशस्तत्र यक्षा विद्याधरास्तथा॥ 10 ॥

krīḍanti vividhairbhāvairgānanṛtyasamanvitaiḥ | gandharvāḥ śataśastatra yakṣā vidyādharāstathā

मन्दारवाटिकामध्ये गायन्ति च रमन्ति च दृष्टः शतक्रतुस्तत्र पौलोम्या सहितः प्रभुः॥ 11 ॥

mandāravāṭikāmadhye gāyanti ca ramanti ca dṛṣṭaḥ śatakratustatra paulomyā sahitaḥ prabhuḥ

वयं तु विस्मिताश्चास्म दृष्ट्वा त्रैविष्टपं तदा ।यादःपतिं कुबेरं च यमं सूर्यं विभावसुम्॥ 12 ॥

vayaṃ tu vismitāścāsma dṛṣṭvā traiviṣṭapaṃ tadā | yādaḥpatiṃ kuberaṃ ca yamaṃ sūryaṃ vibhāvasum

विलोक्य विस्मिताश्चास्म वयं तत्र सुरान्स्थितान् ।तदा विनिर्गतो राजा पुरात्तस्मात्सुमण्डितात्॥ 13 ॥

vilokya vismitāścāsma vayaṃ tatra surānsthitān | tadā vinirgato rājā purāttasmātsumaṇḍitāt

देवराज इवाक्षोभ्यो नरवाह्यावनौ स्थितः ।विमानस्था वयं तच्च चचाल तरसागतम्॥ 14 ॥

devarāja ivākṣobhyo naravāhyāvanau sthitaḥ | vimānasthā vayaṃ tacca cacāla tarasāgatam

ब्रह्मलोकं तदा दिव्यं सर्वदेवनमस्कृतम् ।तत्र ब्रह्माणमालोक्य विस्मितौ हरकेशवौ॥ 15 ॥

brahmalokaṃ tadā divyaṃ sarvadevanamaskṛtam | tatra brahmāṇamālokya vismitau harakeśavau

सभायां तत्र वेदाश्च सर्वे साङ्गाः स्वरूपिणः ।सागराः सरितश्चैव पर्वताः पन्नगोरगाः॥ 16 ॥

sabhāyāṃ tatra vedāśca sarve sāṅgāḥ svarūpiṇaḥ | sāgarāḥ saritaścaiva parvatāḥ pannagoragāḥ

मामूचतुश्चतुर्वक्त्रः कोऽयं ब्रह्मा सनातनः ।ताववोचमहं नैव जाने सृष्टिपतिं पतिम्॥ 17 ॥

māmūcatuścaturvaktraḥ ko'yaṃ brahmā sanātanaḥ | tāvavocamahaṃ naiva jāne sṛṣṭipatiṃ patim

कोऽहं कोऽयं किमर्थं वा भ्रमोऽयं मम चेश्वरौ ।क्षणादथ विमानं तच्चचालाशु मनोजवम्॥ 18 ॥

ko'haṃ ko'yaṃ kimarthaṃ vā bhramo'yaṃ mama ceśvarau | kṣaṇādatha vimānaṃ taccacālāśu manojavam

कैलासशिखरे प्राप्तं रम्ये यक्षगणान्विते ।मन्दारवाटिकारम्ये कीरकोकिलकूजिते॥ 19 ॥

kailāsaśikhare prāptaṃ ramye yakṣagaṇānvite | mandāravāṭikāramye kīrakokilakūjite

वीणामुरजवाद्यैश्च नादिते सुखदे शिवे ।यदा प्राप्तं विमानं तत्तदैव सदनाच्छुभात्॥ 20 ॥

vīṇāmurajavādyaiśca nādite sukhade śive | yadā prāptaṃ vimānaṃ tattadaiva sadanācchubhāt

निर्गतो भगवाञ्छम्भुर्वृषारूढस्त्रिलोचनः ।पञ्चाननो दशभुजः कृतसोमार्धशेखरः॥ 21 ॥

nirgato bhagavāñchambhurvṛṣārūḍhastrilocanaḥ | pañcānano daśabhujaḥ kṛtasomārdhaśekharaḥ

व्याघ्रचर्मपरीधानो गजचर्मोत्तरीयकः ।पार्ष्णिरक्षौ महावीरौ गजाननषडाननौ॥ 22 ॥

vyāghracarmaparīdhāno gajacarmottarīyakaḥ | pārṣṇirakṣau mahāvīrau gajānanaṣaḍānanau

शिवेन सह पुत्रौ द्वौ व्रजमानौ विरेजतुः ।नन्दिप्रभृतयः सर्वे गणपाश्च वराश्च ते॥ 23 ॥

śivena saha putrau dvau vrajamānau virejatuḥ | nandiprabhṛtayaḥ sarve gaṇapāśca varāśca te

जयशब्दं प्रयुञ्जाना व्रजन्ति शिवपृष्ठगाः ।तं वीक्ष्य शङ्करं चान्यं विस्मितास्तत्र नारद॥ 24 ॥

jayaśabdaṃ prayuñjānā vrajanti śivapṛṣṭhagāḥ | taṃ vīkṣya śaṅkaraṃ cānyaṃ vismitāstatra nārada

मातृभिः संशयाविष्टस्तत्राहं न्यवसं मुने ।क्षणात्तस्माद्गिरेः शृङ्गाद्विमानं वातरंहसा॥ 25 ॥

mātṛbhiḥ saṃśayāviṣṭastatrāhaṃ nyavasaṃ mune | kṣaṇāttasmādgireḥ śṛṅgādvimānaṃ vātaraṃhasā

वैकुण्ठसदनं प्राप्तं रमारमणमन्दिरम् ।असम्भाव्या विभूतिश्च तत्र दृष्टा मया सुत॥ 26 ॥

vaikuṇṭhasadanaṃ prāptaṃ ramāramaṇamandiram | asambhāvyā vibhūtiśca tatra dṛṣṭā mayā suta

विसिष्मिये तदा विष्णुर्दृष्ट्वा तत्पुरमुत्तमम् ।सदनाग्रे ययौ तावद्धरिः कमललोचनः॥ 27 ॥

visiṣmiye tadā viṣṇurdṛṣṭvā tatpuramuttamam | sadanāgre yayau tāvaddhariḥ kamalalocanaḥ

अतसीकुसुमाभासः पीतवासाश्चतुर्भुजः ।द्विजराजाधिरूढश्च दिव्याभरणभूषितः॥ 28 ॥

atasīkusumābhāsaḥ pītavāsāścaturbhujaḥ | dvijarājādhirūḍhaśca divyābharaṇabhūṣitaḥ

वीज्यमानस्तदा लक्ष्म्या कामिन्या चामरैः शुभैः ।तं वीक्ष्य विस्मिताः सर्वे वयं विष्णुं सनातनम्॥ 29 ॥

vījyamānastadā lakṣmyā kāminyā cāmaraiḥ śubhaiḥ | taṃ vīkṣya vismitāḥ sarve vayaṃ viṣṇuṃ sanātanam

परस्परं निरीक्षन्तः स्थितास्तस्मिन् वरासने ।ततश्चचाल तरसा विमानं वातरंहसा॥ 30 ॥

parasparaṃ nirīkṣantaḥ sthitāstasmin varāsane | tataścacāla tarasā vimānaṃ vātaraṃhasā

सुधासमुद्रः सम्प्राप्तौ मिष्टवारिमहोर्मिमान् ।यादोगणसमाकीर्णश्चलद्वीचिविराजितः॥ 31 ॥

sudhāsamudraḥ samprāptau miṣṭavārimahormimān | yādogaṇasamākīrṇaścaladvīcivirājitaḥ

मन्दारपारिजाताद्यैः पादपैरतिशोभितः ।नानास्तरणसंयुक्तो नानाचित्रविचित्रितः॥ 32 ॥

mandārapārijātādyaiḥ pādapairatiśobhitaḥ | nānāstaraṇasaṃyukto nānācitravicitritaḥ

मुक्तादामपरिक्लिष्टो नानादामविराजितः ।अशोकबकुलाख्यैश्च वृक्षैः कुरुबकादिभिः॥ 33 ॥

muktādāmaparikliṣṭo nānādāmavirājitaḥ | aśokabakulākhyaiśca vṛkṣaiḥ kurubakādibhiḥ

संवृतः सर्वतः सौम्यैः केतकीचम्पकैर्वृतः ।कोकिलारावसङ्घुष्टो दिव्यगन्धसमन्वितः॥ 34 ॥

saṃvṛtaḥ sarvataḥ saumyaiḥ ketakīcampakairvṛtaḥ | kokilārāvasaṅghuṣṭo divyagandhasamanvitaḥ

द्विरेफातिरणत्कारैरञ्जितः परमाद्भुतः ।तस्मिन्द्वीपे शिवाकारः पर्यङ्कः सुमनोहरः॥ 35 ॥

dvirephātiraṇatkārairañjitaḥ paramādbhutaḥ | tasmindvīpe śivākāraḥ paryaṅkaḥ sumanoharaḥ

रत्नालिखचितोऽत्यर्थं नानारत्नविराजितः ।दृष्टोऽस्माभिर्विमानस्थैर्दूरतः परिमण्डितः॥ 36 ॥

ratnālikhacito'tyarthaṃ nānāratnavirājitaḥ | dṛṣṭo'smābhirvimānasthairdūrataḥ parimaṇḍitaḥ

नानास्तरणसञ्छन्न इन्द्रचापसमन्वितः ।पर्यङ्कप्रवरे तस्मिन्नुपविष्टा वराङ्गना॥ 37 ॥

nānāstaraṇasañchanna indracāpasamanvitaḥ | paryaṅkapravare tasminnupaviṣṭā varāṅganā

रक्तमाल्याम्बरधरा रक्तगन्धानुलेपना ।सुरक्तनयना कान्ता विद्युत्कोटिसमप्रभा॥ 38 ॥

raktamālyāmbaradharā raktagandhānulepanā | suraktanayanā kāntā vidyutkoṭisamaprabhā

सुचारुवदना रक्तदन्तच्छदविराजिता ।रमाकोट्यधिका कान्त्या सूर्यबिम्बनिभाखिला॥ 39 ॥

sucāruvadanā raktadantacchadavirājitā | ramākoṭyadhikā kāntyā sūryabimbanibhākhilā

वरपाशाङ्कुशाभीष्टधरा श्रीभुवनेश्वरी ।अदृष्टपूर्वा दृष्टा सा सुन्दरी स्मितभूषणा॥ 40 ॥

varapāśāṅkuśābhīṣṭadharā śrībhuvaneśvarī | adṛṣṭapūrvā dṛṣṭā sā sundarī smitabhūṣaṇā

ह्रीङ्कारजपनिष्ठैस्तु पक्षिवृन्दैर्निषेविता ।अरुणा करुणामूर्तिः कुमारी नवयौवना॥ 41 ॥

hrīṅkārajapaniṣṭhaistu pakṣivṛndairniṣevitā | aruṇā karuṇāmūrtiḥ kumārī navayauvanā

सर्वशृङ्गारवेषाढ्या मन्दस्मितमुखाम्बुजा ।उद्यत्पीनकुचद्वन्द्वनिर्जिताम्भोजकुड्मला॥ 42 ॥

sarvaśṛṅgāraveṣāḍhyā mandasmitamukhāmbujā | udyatpīnakucadvandvanirjitāmbhojakuḍmalā

नानामणिगणाकीर्णभूषणैरुपशोभिता ।कनकाङ्गदकेयूरकिरीटपरिशोभिता॥ 43 ॥

nānāmaṇigaṇākīrṇabhūṣaṇairupaśobhitā | kanakāṅgadakeyūrakirīṭapariśobhitā

कनकच्छ्रीचक्रताटङ्कविटङ्कवदनाम्बुजा ।हृल्लेखा भुवनेशीति नामजापपरायणैः॥ 44 ॥

kanakacchrīcakratāṭaṅkaviṭaṅkavadanāmbujā | hṛllekhā bhuvaneśīti nāmajāpaparāyaṇaiḥ

सखीवृन्दैः स्तुता नित्यं भुवनेशी महेश्वरी ।हृल्लेखाद्याभिरमरकन्याभिः परिवेष्टिता॥ 45 ॥

sakhīvṛndaiḥ stutā nityaṃ bhuvaneśī maheśvarī | hṛllekhādyābhiramarakanyābhiḥ pariveṣṭitā

अनङ्गकुसुमाद्याभिर्देवीभिः परिवेष्टिता ।देवी षट्कोणमध्यस्था यन्त्रराजोपरि स्थिता॥ 46 ॥

anaṅgakusumādyābhirdevībhiḥ pariveṣṭitā | devī ṣaṭkoṇamadhyasthā yantrarājopari sthitā

दृष्ट्वा तां विस्मिताः सर्वे वयं तत्र स्थिताऽभवन् ।केयं कान्ता च किं नाम न जानीमोऽत्र संस्थिताः॥ 47 ॥

dṛṣṭvā tāṃ vismitāḥ sarve vayaṃ tatra sthitā'bhavan | keyaṃ kāntā ca kiṃ nāma na jānīmo'tra saṃsthitāḥ

सहस्रनयना रामा सहस्रकरसंयुता ।सहस्रवदना रम्या भाति दूरादसंशयम्॥ 48 ॥

sahasranayanā rāmā sahasrakarasaṃyutā | sahasravadanā ramyā bhāti dūrādasaṃśayam

नाप्सरा नापि गन्धर्वी नेयं देवाङ्गना किल ।इति संशयमापन्नास्तत्र नारद संस्थिताः॥ 49 ॥

nāpsarā nāpi gandharvī neyaṃ devāṅganā kila | iti saṃśayamāpannāstatra nārada saṃsthitāḥ

तदाऽसौ भगवान्विष्णुर्दृष्ट्वा तां चारुहासिनीम् ।उवाचाम्बां स्वविज्ञानात्कृत्वा मनसि निश्चयम्॥ 50 ॥

tadā'sau bhagavānviṣṇurdṛṣṭvā tāṃ cāruhāsinīm | uvācāmbāṃ svavijñānātkṛtvā manasi niścayam

एषा भगवती देवी सर्वेषां कारणं हि नः ।महाविद्या महामाया पूर्णा प्रकृतिरव्यया॥ 51 ॥

eṣā bhagavatī devī sarveṣāṃ kāraṇaṃ hi naḥ | mahāvidyā mahāmāyā pūrṇā prakṛtiravyayā

दुर्ज्ञेयाऽल्पधियां देवी योगगम्या दुराशया ।इच्छा परात्मनः कामं नित्यानित्यस्वरूपिणी॥ 52 ॥

durjñeyā'lpadhiyāṃ devī yogagamyā durāśayā | icchā parātmanaḥ kāmaṃ nityānityasvarūpiṇī

दुराराध्याऽल्पभाग्यैश्च देवी विश्वेश्वरी शिवा ।वेदगर्भा विशालाक्षी सर्वेषामादिरीश्वरी॥ 53 ॥

durārādhyā'lpabhāgyaiśca devī viśveśvarī śivā | vedagarbhā viśālākṣī sarveṣāmādirīśvarī

एषा संहृत्य सकलं विश्वं क्रीडति सङ्क्षये ।लिङ्गानि सर्वजीवानां स्वशरीरे निवेश्य च॥ 54 ॥

eṣā saṃhṛtya sakalaṃ viśvaṃ krīḍati saṅkṣaye | liṅgāni sarvajīvānāṃ svaśarīre niveśya ca

सर्वबीजमयी ह्येषा राजते साम्प्रतं सुरौ ।विभूतयः स्थिताः पार्श्वे पश्यतां कोटिशः क्रमात्॥ 55 ॥

sarvabījamayī hyeṣā rājate sāmprataṃ surau | vibhūtayaḥ sthitāḥ pārśve paśyatāṃ koṭiśaḥ kramāt

दिव्याभरणभूषाढ्या दिव्यगन्धानुलेपनाः ।परिचर्यापराः सर्वाः पश्यतां ब्रह्मशङ्करौ॥ 56 ॥

divyābharaṇabhūṣāḍhyā divyagandhānulepanāḥ | paricaryāparāḥ sarvāḥ paśyatāṃ brahmaśaṅkarau

धन्या वयं महाभागाः कृतकृत्याः स्म साम्प्रतम् ।यदत्र दर्शनं प्राप्तं भगवत्याः स्वयं त्विदम्॥ 57 ॥

dhanyā vayaṃ mahābhāgāḥ kṛtakṛtyāḥ sma sāmpratam | yadatra darśanaṃ prāptaṃ bhagavatyāḥ svayaṃ tvidam

तपस्तप्तं पुरा यत्नात्तस्येदं फलमुत्तमम् ।अन्यथा दर्शनं कुत्र भवेदस्माकमादरात्॥ 58 ॥

tapastaptaṃ purā yatnāttasyedaṃ phalamuttamam | anyathā darśanaṃ kutra bhavedasmākamādarāt

पश्यन्ति पुण्यपुञ्जा ये ये वदान्यास्तपस्विनः ।रागिणो नैव पश्यन्ति देवीं भगवतीं शिवाम्॥ 59 ॥

paśyanti puṇyapuñjā ye ye vadānyāstapasvinaḥ | rāgiṇo naiva paśyanti devīṃ bhagavatīṃ śivām

मूलप्रकृतिरेवैषा सदा पुरुषसङ्गता ।ब्रह्माण्डं दर्शयत्येषा कृत्वा वै परमात्मने॥ 60 ॥

mūlaprakṛtirevaiṣā sadā puruṣasaṅgatā | brahmāṇḍaṃ darśayatyeṣā kṛtvā vai paramātmane

द्रष्टाऽसौ दृश्यमखिलं ब्रह्माण्डं देवताः सुरौ ।तस्यैषा कारणं सर्वा माया सर्वेश्वरी शिवा॥ 61 ॥

draṣṭā'sau dṛśyamakhilaṃ brahmāṇḍaṃ devatāḥ surau | tasyaiṣā kāraṇaṃ sarvā māyā sarveśvarī śivā

क्वाहं वा क्व सुराः सर्वे रम्भाद्याः सुरयोषितः ।लक्षांशेन तुलामस्या न भवामः कथञ्चन॥ 62 ॥

kvāhaṃ vā kva surāḥ sarve rambhādyāḥ surayoṣitaḥ | lakṣāṃśena tulāmasyā na bhavāmaḥ kathañcana

सैषा वराङ्गना नाम या वै दृष्टा महार्णवे ।बालभावे महादेवी दोलयन्तीव मां मुदा॥ 63 ॥

saiṣā varāṅganā nāma yā vai dṛṣṭā mahārṇave | bālabhāve mahādevī dolayantīva māṃ mudā

शयनं वटपत्रे च पर्यङ्के सुस्थिरे दृढे ।पादाङ्गुष्ठं करे कृत्वा निवेश्य मुखपङ्कजे॥ 64 ॥

śayanaṃ vaṭapatre ca paryaṅke susthire dṛḍhe | pādāṅguṣṭhaṃ kare kṛtvā niveśya mukhapaṅkaje

लेलिहन्तञ्च क्रीडन्तमनेकैबालचेष्टितैः ।रममाणं कोमलाङ्गं वटपत्रपुटे स्थितम्॥ 65 ॥

lelihantañca krīḍantamanekaibālaceṣṭitaiḥ | ramamāṇaṃ komalāṅgaṃ vaṭapatrapuṭe sthitam

गायन्ती दोलयन्ती च बालभावान्मयि स्थिते ।सेयं सुनिश्चितं ज्ञातं जातं मे दर्शनादिव॥ 66 ॥

gāyantī dolayantī ca bālabhāvānmayi sthite | seyaṃ suniścitaṃ jñātaṃ jātaṃ me darśanādiva

कामं नो जननी सैषा शृणु तं प्रवदाम्यहम् ।अनुभूतं मया पूर्वं प्रत्यभिज्ञा समुत्थिता॥ 67 ॥

kāmaṃ no jananī saiṣā śṛṇu taṃ pravadāmyaham | anubhūtaṃ mayā pūrvaṃ pratyabhijñā samutthitā