Skandha 3, Adhyāya 2

व्यास उवाच ।यत्त्वया च महाबाहो पृष्टोऽहं कुरुसत्तम ।तान्प्रश्नान्नारदः प्राह मया पृष्टो मुनीश्वरः॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | yattvayā ca mahābāho pṛṣṭo'haṃ kurusattama | tānpraśnānnāradaḥ prāha mayā pṛṣṭo munīśvaraḥ

नारद उवाच ।व्यास किं ते ब्रवीम्यद्य पुराऽयं संशयो मम ।उत्पन्नो हृदयेऽत्यर्थं सन्देहासारपीडितः॥ 2 ॥

nārada uvāca | vyāsa kiṃ te bravīmyadya purā'yaṃ saṃśayo mama | utpanno hṛdaye'tyarthaṃ sandehāsārapīḍitaḥ

गत्वाऽहं पितरं स्थाने ब्रह्माणममितौजसम् ।अपृच्छं यत्त्वया पृष्टं व्यासाद्य प्रश्नमुत्तमम्॥ 3 ॥

gatvā'haṃ pitaraṃ sthāne brahmāṇamamitaujasam | apṛcchaṃ yattvayā pṛṣṭaṃ vyāsādya praśnamuttamam

पितः कुतः समुत्पन्नं ब्रह्माण्डमखिलं विभो ।भवत्कृतेन वा सम्यक् किं वा विष्णुकृतं त्विदम्॥ 4 ॥

pitaḥ kutaḥ samutpannaṃ brahmāṇḍamakhilaṃ vibho | bhavatkṛtena vā samyak kiṃ vā viṣṇukṛtaṃ tvidam

रुद्रकृतं वा विश्वात्मन् ब्रूहि सत्यं जगत्पते ।आराधनीयः कः कामं सर्वोत्कृष्टश्च कः प्रभुः॥ 5 ॥

rudrakṛtaṃ vā viśvātman brūhi satyaṃ jagatpate | ārādhanīyaḥ kaḥ kāmaṃ sarvotkṛṣṭaśca kaḥ prabhuḥ

तत्सर्वं वद मे ब्रह्मन्सन्देहांश्छिन्धि चानघ ।निमग्नो ह्यस्मि संसारे दुःखरूपेऽनृतोपमे॥ 6 ॥

tatsarvaṃ vada me brahmansandehāṃśchindhi cānagha | nimagno hyasmi saṃsāre duḥkharūpe'nṛtopame

सन्देहान्दोलितं चेतो न प्रशाम्यति कुत्रचित् ।न तीर्थेषु न देवेषु साधनेष्वितरेषु च॥ 7 ॥

sandehāndolitaṃ ceto na praśāmyati kutracit | na tīrtheṣu na deveṣu sādhaneṣvitareṣu ca

अविज्ञाय परं तत्त्वं कुतः शान्तिः परन्तप ।विकीर्णं बहुधा चित्तं नैकत्र स्थिरतां व्रजेत्॥ 8 ॥

avijñāya paraṃ tattvaṃ kutaḥ śāntiḥ parantapa | vikīrṇaṃ bahudhā cittaṃ naikatra sthiratāṃ vrajet

कं स्मरामि यजे कं वा कं व्रजाम्यर्चयामि कम् ।स्तौमि कं नाभिजानामि देव सर्वेश्वरेश्वरम्॥ 9 ॥

kaṃ smarāmi yaje kaṃ vā kaṃ vrajāmyarcayāmi kam | staumi kaṃ nābhijānāmi deva sarveśvareśvaram

ततो मां प्रत्युवाचेदं ब्रह्मा लोकपितामहः ।मया सत्यवतीसूनो कृते प्रश्ने सुदुस्तरे॥ 10 ॥

tato māṃ pratyuvācedaṃ brahmā lokapitāmahaḥ | mayā satyavatīsūno kṛte praśne sudustare

ब्रह्मोवाच ।किं ब्रवीमि सुताद्याहं दुर्बोधं प्रश्नमुत्तमम् ।त्वयाशक्यं महाभाग विष्णोरपि सुनिश्चयात्॥ 11 ॥

brahmovāca | kiṃ bravīmi sutādyāhaṃ durbodhaṃ praśnamuttamam | tvayāśakyaṃ mahābhāga viṣṇorapi suniścayāt

रागी कोऽपि न जानाति संसारेऽस्मिन्महामते ।विरक्तश्च विजानाति निरीहो यो विमत्सरः॥ 12 ॥

rāgī ko'pi na jānāti saṃsāre'sminmahāmate | viraktaśca vijānāti nirīho yo vimatsaraḥ

एकार्णवे पुरा जाते नष्टे स्थावरजङ्गमे भूतमात्रे समुत्पन्ने सञ्जज्ञे कमलादहम्॥ 13 ॥

ekārṇave purā jāte naṣṭe sthāvarajaṅgame bhūtamātre samutpanne sañjajñe kamalādaham

नापश्यं तरणिं सोमं न वृक्षान्न च पर्वतान् ।कर्णिकायां समाविष्टश्चिन्तामकरवं तदा॥ 14 ॥

nāpaśyaṃ taraṇiṃ somaṃ na vṛkṣānna ca parvatān | karṇikāyāṃ samāviṣṭaścintāmakaravaṃ tadā

कस्मादहं समुद्भूतः सलिलेऽस्मिन्महार्णवे ।को मे त्राता प्रभुः कर्ता संहर्ता वा युगात्यये॥ 15 ॥

kasmādahaṃ samudbhūtaḥ salile'sminmahārṇave | ko me trātā prabhuḥ kartā saṃhartā vā yugātyaye

न च भूर्विद्यते स्पष्टा यदाधारं जलं त्विदम् ।पङ्कजं कथमुत्पन्नं प्रसिद्धं रूढियोगयोः॥ 16 ॥

na ca bhūrvidyate spaṣṭā yadādhāraṃ jalaṃ tvidam | paṅkajaṃ kathamutpannaṃ prasiddhaṃ rūḍhiyogayoḥ

पश्याम्यद्यास्य पङ्कं तं मूलं वै पङ्कजस्य च ।भविष्यति धरा तत्र मूलं नास्त्यत्र संशयः॥ 17 ॥

paśyāmyadyāsya paṅkaṃ taṃ mūlaṃ vai paṅkajasya ca | bhaviṣyati dharā tatra mūlaṃ nāstyatra saṃśayaḥ

उत्तरन्सलिले तत्र यावद्वर्षसहस्रकम् ।अन्वेषमाणो धरणीं नावाप तां यदा तदा॥ 18 ॥

uttaransalile tatra yāvadvarṣasahasrakam | anveṣamāṇo dharaṇīṃ nāvāpa tāṃ yadā tadā

तपस्तपेति चाकाशे वागभूदशरीरिणी ।ततो मया तपस्तप्तं पद्मे वर्षसहस्रकम्॥ 19 ॥

tapastapeti cākāśe vāgabhūdaśarīriṇī | tato mayā tapastaptaṃ padme varṣasahasrakam

सृजेति पुनरुद्भूता वाणी तत्र श्रुता मया ।विमूढोऽहं तदाकर्ण्य कं सृजामि करोमि किम्॥ 20 ॥

sṛjeti punarudbhūtā vāṇī tatra śrutā mayā | vimūḍho'haṃ tadākarṇya kaṃ sṛjāmi karomi kim

तदा दैत्यावपि प्राप्तौ दारुणौ मधुकैटभौ ।ताभ्यां विभीषितश्चाहं युद्धाय मकरालये॥ 21 ॥

tadā daityāvapi prāptau dāruṇau madhukaiṭabhau | tābhyāṃ vibhīṣitaścāhaṃ yuddhāya makarālaye

ततोऽहं नालमालम्ब्य वारिमध्यमवातरम् ।तदा तत्र मया दृष्टः पुरुषः परमाद्भुतः॥ 22 ॥

tato'haṃ nālamālambya vārimadhyamavātaram | tadā tatra mayā dṛṣṭaḥ puruṣaḥ paramādbhutaḥ

मेघश्यामशरीरस्तु पीतवासाश्चतुर्भुजः ।शेषशायी जगन्नाथो वनमालाविभूषितः॥ 23 ॥

meghaśyāmaśarīrastu pītavāsāścaturbhujaḥ | śeṣaśāyī jagannātho vanamālāvibhūṣitaḥ

शङ्खचक्रगदापद्माद्यायुधैः सुविराजितः ।तमद्राक्षं महाविष्णुं शेषपर्यङ्कशायिनम्॥ 24 ॥

śaṅkhacakragadāpadmādyāyudhaiḥ suvirājitaḥ | tamadrākṣaṃ mahāviṣṇuṃ śeṣaparyaṅkaśāyinam

योगनिद्रासमाक्रान्तमविस्पन्दिनमच्युतम् ।शयानं तं समालोक्य भोगिभोगोपरि स्थितम्॥ 25 ॥

yoganidrāsamākrāntamavispandinamacyutam | śayānaṃ taṃ samālokya bhogibhogopari sthitam

चिन्ता ममाद्भुता जाता किं करोमीति नारद ।मया स्मृता तदा देवी स्तुता निद्रास्वरूपिणी॥ 26 ॥

cintā mamādbhutā jātā kiṃ karomīti nārada | mayā smṛtā tadā devī stutā nidrāsvarūpiṇī

देहान्निर्गत्य सा देवी गगने संस्थिता शिवा ।अवितर्क्यशरीरा सा दिव्याभरणमण्डिता॥ 27 ॥

dehānnirgatya sā devī gagane saṃsthitā śivā | avitarkyaśarīrā sā divyābharaṇamaṇḍitā

विष्णोर्देहं विहायाशु विरराज नभःस्थिता ।उदतिष्ठदमेयात्मा तया मुक्तो जनार्दनः॥ 28 ॥

viṣṇordehaṃ vihāyāśu virarāja nabhaḥsthitā | udatiṣṭhadameyātmā tayā mukto janārdanaḥ

पञ्चवर्षसहस्राणि कृतवान् युद्धमुत्तमम् ।तदा विलोकितौ दैत्यौ हरिणा विनिपातितौ॥ 29 ॥

pañcavarṣasahasrāṇi kṛtavān yuddhamuttamam | tadā vilokitau daityau hariṇā vinipātitau

उत्सङ्गं विमलं कृत्वा तत्रैव निहतौ च तौ ।रुद्रस्तत्रैव सम्प्राप्तो यत्रावां संस्थितावुभौ॥ 30 ॥

utsaṅgaṃ vimalaṃ kṛtvā tatraiva nihatau ca tau | rudrastatraiva samprāpto yatrāvāṃ saṃsthitāvubhau

त्रिभिः संवीक्षितास्मामिः स्वस्था देवी मनोहरा ।संस्तुता परमा शक्तिरुवाचास्मानवस्थितान्॥ 31 ॥

tribhiḥ saṃvīkṣitāsmāmiḥ svasthā devī manoharā | saṃstutā paramā śaktiruvācāsmānavasthitān

कृपावलोकनैः कृत्वा पावनैर्मुदितानथ ।देव्युवाच ।काजेशाः स्वानि कार्याणि कुरुध्वं समतन्द्रिताः॥ 32 ॥

kṛpāvalokanaiḥ kṛtvā pāvanairmuditānatha | devyuvāca | kājeśāḥ svāni kāryāṇi kurudhvaṃ samatandritāḥ

सृष्टिस्थितिविशिष्टानि हतावेतौ महासुरौ ।कृत्वा स्वानि निकेतानि वसध्वं विगतज्वराः॥ 33 ॥

sṛṣṭisthitiviśiṣṭāni hatāvetau mahāsurau | kṛtvā svāni niketāni vasadhvaṃ vigatajvarāḥ

प्रजाश्चतुर्विधाः सर्वाः सृजध्वं स्वविभूतिभिः ।ब्रह्मोवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं तस्याः पेशलं सुखदं मृदु॥ 34 ॥

prajāścaturvidhāḥ sarvāḥ sṛjadhvaṃ svavibhūtibhiḥ | brahmovāca | tacchrutvā vacanaṃ tasyāḥ peśalaṃ sukhadaṃ mṛdu

अब्रूम तामशक्तिः स्मः कथं कुर्मस्त्विमाः प्रजाः ।न मही वितता मातः सर्वत्र विततं जलम्॥ 35 ॥

abrūma tāmaśaktiḥ smaḥ kathaṃ kurmastvimāḥ prajāḥ | na mahī vitatā mātaḥ sarvatra vitataṃ jalam

न भूतानि गुणाश्चापि तन्मात्राणीन्द्रियाणि च ।तदाकर्ण्य वचोऽस्माकं शिवा जाता स्मितानना॥ 36 ॥

na bhūtāni guṇāścāpi tanmātrāṇīndriyāṇi ca | tadākarṇya vaco'smākaṃ śivā jātā smitānanā

झटित्येवागतं तत्र विमानं गगनाच्छुभम् ।सोवाचास्मिन्सुराः कामं विशध्वं गतसाध्वसाः॥ 37 ॥

jhaṭityevāgataṃ tatra vimānaṃ gaganācchubham | sovācāsminsurāḥ kāmaṃ viśadhvaṃ gatasādhvasāḥ

विमाने ब्रह्मविष्ण्वीशा दर्शयाम्यद्य चाद्भुतम् ।तन्निशम्य वचस्तस्या ओमित्युक्त्वा पुनर्वयम्॥ 38 ॥

vimāne brahmaviṣṇvīśā darśayāmyadya cādbhutam | tanniśamya vacastasyā omityuktvā punarvayam

समारुह्योपविष्टाः स्मो विमाने रत्नमण्डिते ।मुक्तादामसुसंवीते किङ्किणीजालशब्दिते॥ 39 ॥

samāruhyopaviṣṭāḥ smo vimāne ratnamaṇḍite | muktādāmasusaṃvīte kiṅkiṇījālaśabdite

सुरसद्मनिभे रम्ये त्रयस्तत्राविशङ्किताः ।सोपविष्टांस्ततो दृष्ट्वा देव्यस्मान्विजितेन्द्रियान्॥ 40 ॥

surasadmanibhe ramye trayastatrāviśaṅkitāḥ | sopaviṣṭāṃstato dṛṣṭvā devyasmānvijitendriyān

स्वशक्त्या तद्विमानं वै नोदयामास चाम्बरे॥ 41 ॥

svaśaktyā tadvimānaṃ vai nodayāmāsa cāmbare