Skandha 11, Adhyāya 14

श्रीनारायण उवाच ।भस्मदिग्धशरीराय यो ददाति धनं मुदा ।तस्य सर्वाणि पापानि विनश्यन्ति न संशयः॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | bhasmadigdhaśarīrāya yo dadāti dhanaṃ mudā | tasya sarvāṇi pāpāni vinaśyanti na saṃśayaḥ

श्रुतयः स्मृतयः सर्वाः पुराणान्यखिलान्यपि ।वदन्ति भूतिमाहाम्यं तत्तस्माद्धारयेद्द्विजः॥ 2 ॥

śrutayaḥ smṛtayaḥ sarvāḥ purāṇānyakhilānyapi | vadanti bhūtimāhāmyaṃ tattasmāddhārayeddvijaḥ

सितेन भस्मना कुर्यात्त्रिसन्ध्यं यस्त्रिपुण्ड्रकम् ।सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते॥ 3 ॥

sitena bhasmanā kuryāttrisandhyaṃ yastripuṇḍrakam | sarvapāpavinirmuktaḥ śivaloke mahīyate

योगी सर्वाङ्गकं स्तानमापादतलमस्तकम् ।त्रिसन्ध्यमाचरेन्नित्यमाशु योगमवाप्नुयात्॥ 4 ॥

yogī sarvāṅgakaṃ stānamāpādatalamastakam | trisandhyamācarennityamāśu yogamavāpnuyāt

भस्मस्नानेन पुरुषः कुलस्योद्धारको भवेत् ।भस्मस्नानं जलस्नानादसङ्ख्येयगुणान्वितम्॥ 5 ॥

bhasmasnānena puruṣaḥ kulasyoddhārako bhavet | bhasmasnānaṃ jalasnānādasaṅkhyeyaguṇānvitam

सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् ।तत्फलं लभते सर्वं भस्मस्नानान्न संशयः॥ 6 ॥

sarvatīrtheṣu yatpuṇyaṃ sarvatīrtheṣu yatphalam | tatphalaṃ labhate sarvaṃ bhasmasnānānna saṃśayaḥ

महापातकयुक्तो वा युक्तो वाप्युपपातकैः ।भस्मस्नानेन तत्सर्वं दहत्यग्निरिवेन्धनम्॥ 7 ॥

mahāpātakayukto vā yukto vāpyupapātakaiḥ | bhasmasnānena tatsarvaṃ dahatyagnirivendhanam

भस्मस्नानात्परं स्नानं पवित्रं नैव विद्यते ।एवमुक्तं शिवेनादौ तदा स्नातः स्वयं शिवः॥ 8 ॥

bhasmasnānātparaṃ snānaṃ pavitraṃ naiva vidyate | evamuktaṃ śivenādau tadā snātaḥ svayaṃ śivaḥ

तदाप्रभृति ब्रह्माद्या मुनयश्च शिवार्थिनः ।सर्वकर्मसु यत्नेन भस्मस्नानं प्रचक्रिरे॥ 9 ॥

tadāprabhṛti brahmādyā munayaśca śivārthinaḥ | sarvakarmasu yatnena bhasmasnānaṃ pracakrire

तस्मादेतच्छिरःस्नानमाग्नेयं यः समाचरेत् ।अनेनैव शरीरेण स हि रुद्रो न संशयः॥ 10 ॥

tasmādetacchiraḥsnānamāgneyaṃ yaḥ samācaret | anenaiva śarīreṇa sa hi rudro na saṃśayaḥ

ये भस्मधारिणं दृष्ट्वा परितृप्ता भवन्ति ते ।देवासुरमुनीन्द्रैश्च पूज्या नित्यं न संशयः॥ 11 ॥

ye bhasmadhāriṇaṃ dṛṣṭvā paritṛptā bhavanti te | devāsuramunīndraiśca pūjyā nityaṃ na saṃśayaḥ

भस्मसञ्छन्नसर्वाङ्गं दृष्ट्वोत्तिष्ठति यः पुमान् ।तं दृष्ट्वा देवराजोऽपि दण्डवत्प्रणमिष्यति॥ 12 ॥

bhasmasañchannasarvāṅgaṃ dṛṣṭvottiṣṭhati yaḥ pumān | taṃ dṛṣṭvā devarājo'pi daṇḍavatpraṇamiṣyati

अभक्ष्यभक्षणं येषां भस्मधारणपूर्वकम् ।तेषां तद्भक्ष्यमेव स्यान्मुने नात्र विचारणा॥ 13 ॥

abhakṣyabhakṣaṇaṃ yeṣāṃ bhasmadhāraṇapūrvakam | teṣāṃ tadbhakṣyameva syānmune nātra vicāraṇā

यः स्नाति भस्मना नित्यं जले स्नात्वा ततः परम् ।ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽऽथवादरात्॥ 14 ॥

yaḥ snāti bhasmanā nityaṃ jale snātvā tataḥ param | brahmacārī gṛhastho vā vānaprastho''thavādarāt

सर्वपापविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम् ।आग्नेयं भस्मना स्नानं यतीनां च विशिष्यते॥ 15 ॥

sarvapāpavinirmuktaḥ sa yāti paramāṃ gatim | āgneyaṃ bhasmanā snānaṃ yatīnāṃ ca viśiṣyate

आर्द्रस्नानाद्वरं भस्मस्नानमार्द्रवधो ध्रुवः ।आर्द्रं तु प्रकृतिं विद्यात्प्रकृतिं बन्धनं विदुः॥ 16 ॥

ārdrasnānādvaraṃ bhasmasnānamārdravadho dhruvaḥ | ārdraṃ tu prakṛtiṃ vidyātprakṛtiṃ bandhanaṃ viduḥ

प्रकृतेस्तु प्रहाणाय भस्मना स्नानमिष्यते ।भस्मना सदृशं ब्रह्यन्नास्ति लोकत्रयेष्वपि॥ 17 ॥

prakṛtestu prahāṇāya bhasmanā snānamiṣyate | bhasmanā sadṛśaṃ brahyannāsti lokatrayeṣvapi

रक्षार्थं मङ्गलार्थं च पवित्रार्थं पुरा सुरैः ।भस्म दृष्ट्वा मुने पूर्वं दत्तं देव्यै प्रियेण तु॥ 18 ॥

rakṣārthaṃ maṅgalārthaṃ ca pavitrārthaṃ purā suraiḥ | bhasma dṛṣṭvā mune pūrvaṃ dattaṃ devyai priyeṇa tu

तस्मादेतच्छिरःस्नानमाग्नेयं यः समाचरेत् ।भवपाशैर्विनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते॥ 19 ॥

tasmādetacchiraḥsnānamāgneyaṃ yaḥ samācaret | bhavapāśairvinirmuktaḥ śivaloke mahīyate

ज्वररक्षःपिशाचाश्च पूतनाकुष्ठगुल्मकाः ।भगन्दराणि सर्वाणि चाशीतिर्वातरोगकाः॥ 20 ॥

jvararakṣaḥpiśācāśca pūtanākuṣṭhagulmakāḥ | bhagandarāṇi sarvāṇi cāśītirvātarogakāḥ

चतुःषष्टिः पित्तरोगाः श्लेष्मा सप्तत्रिपञ्चकाः ।व्याघ्रचौरभयं चैवाप्यन्ये दुष्टग्रहा अपि॥ 21 ॥

catuḥṣaṣṭiḥ pittarogāḥ śleṣmā saptatripañcakāḥ | vyāghracaurabhayaṃ caivāpyanye duṣṭagrahā api

भस्मस्नानेन नश्यन्ति सिंहेनैव यथा गजाः ।शुद्धशीतजलेनैव भस्मना च त्रिपुण्ड्रकम्॥ 22 ॥

bhasmasnānena naśyanti siṃhenaiva yathā gajāḥ | śuddhaśītajalenaiva bhasmanā ca tripuṇḍrakam

यो धारयेत्परं ब्रह्म स प्राप्नोति न संशयः ।यथाविधि ललाटे वै वह्निवीर्यप्रधारणात्॥ 23 ॥

yo dhārayetparaṃ brahma sa prāpnoti na saṃśayaḥ | yathāvidhi lalāṭe vai vahnivīryapradhāraṇāt

नाशयेल्लिखितां यामीं ललाटस्थां लिपिं ध्रुवम् ।कण्ठोपरिकृतं पापं नाशयेत्तत्प्रधारणात्॥ 24 ॥

nāśayellikhitāṃ yāmīṃ lalāṭasthāṃ lipiṃ dhruvam | kaṇṭhoparikṛtaṃ pāpaṃ nāśayettatpradhāraṇāt

कण्ठे च धारणात्कण्ठभोगादिकृतपातकम् ।बाह्वोर्बाहुकृतं पापं वक्षसा मनसा कृतम्॥ 25 ॥

kaṇṭhe ca dhāraṇātkaṇṭhabhogādikṛtapātakam | bāhvorbāhukṛtaṃ pāpaṃ vakṣasā manasā kṛtam

नाभ्यां शिश्नकृतं पापं गुदे गुदकृतं हरेत् ।पार्श्वयोर्धारणाद्ब्रह्मन् परस्त्र्यालिङ्गनादिकम्॥ 26 ॥

nābhyāṃ śiśnakṛtaṃ pāpaṃ gude gudakṛtaṃ haret | pārśvayordhāraṇādbrahman parastryāliṅganādikam

तद्भस्मधारणं शस्तं सर्वत्रैव त्रिलिङ्गकम् ।ब्रह्मविष्णुमहेशानां त्रय्यग्नीनां च धारणम्॥ 27 ॥

tadbhasmadhāraṇaṃ śastaṃ sarvatraiva triliṅgakam | brahmaviṣṇumaheśānāṃ trayyagnīnāṃ ca dhāraṇam

गुणलोकत्रयाणां च धारणं तेन वै कृतम् ।भस्मच्छन्नो द्विजो विद्वान्महापातकसम्भवैः॥ 28 ॥

guṇalokatrayāṇāṃ ca dhāraṇaṃ tena vai kṛtam | bhasmacchanno dvijo vidvānmahāpātakasambhavaiḥ

दोषैर्वियुज्यते सद्यो मुच्यते च न संशयः ।भस्मनिष्ठस्य दह्यन्ते दोषा भस्माग्निसङ्गमात्॥ 29 ॥

doṣairviyujyate sadyo mucyate ca na saṃśayaḥ | bhasmaniṣṭhasya dahyante doṣā bhasmāgnisaṅgamāt

भस्मस्नानविशुद्धात्मा आत्मनिष्ठ इति स्मृतः ।भस्मना दिग्धसर्वाङ्गो भस्मदीप्तत्रिपुण्ड्रकः॥ 30 ॥

bhasmasnānaviśuddhātmā ātmaniṣṭha iti smṛtaḥ | bhasmanā digdhasarvāṅgo bhasmadīptatripuṇḍrakaḥ

भस्मशायी च पुरुषो भस्मनिष्ठ इति स्मृतः ।भूतप्रेतपिशाचाद्या रोगाश्चातीव दुःसहाः॥ 31 ॥

bhasmaśāyī ca puruṣo bhasmaniṣṭha iti smṛtaḥ | bhūtapretapiśācādyā rogāścātīva duḥsahāḥ

भस्मनिष्ठस्य सान्निध्याद्विद्रवन्ति न संशयः ।भासनाद्भसितं प्रोक्तं भस्म कल्मषभक्षणात्॥ 32 ॥

bhasmaniṣṭhasya sānnidhyādvidravanti na saṃśayaḥ | bhāsanādbhasitaṃ proktaṃ bhasma kalmaṣabhakṣaṇāt

भूतिर्भूतिकरी पुंसां रक्षा रक्षाकरी पुरा ।त्रिपुण्ड्रधारिणं दृष्ट्वा भूतप्रेतपुरःसराः॥ 33 ॥

bhūtirbhūtikarī puṃsāṃ rakṣā rakṣākarī purā | tripuṇḍradhāriṇaṃ dṛṣṭvā bhūtapretapuraḥsarāḥ

भीताः प्रकम्पिताः शीघ्रं नश्यन्त्येव न संशयः ।स्मरणादेव रुद्रस्य यथा पापं प्रणश्यति॥ 34 ॥

bhītāḥ prakampitāḥ śīghraṃ naśyantyeva na saṃśayaḥ | smaraṇādeva rudrasya yathā pāpaṃ praṇaśyati

अप्यकार्यसहस्राणि कृत्वा यः स्नाति भस्मना ।तत्सर्वं दहते भस्म यथाग्निस्तेजसा वनम्॥ 35 ॥

apyakāryasahasrāṇi kṛtvā yaḥ snāti bhasmanā | tatsarvaṃ dahate bhasma yathāgnistejasā vanam

कृत्वापि चातुलं पापं मृत्युकालेऽपि यो द्विजः ।भस्मस्नायी भवेत्कश्चित्क्षिप्रं पापैः प्रमुच्यते॥ 36 ॥

kṛtvāpi cātulaṃ pāpaṃ mṛtyukāle'pi yo dvijaḥ | bhasmasnāyī bhavetkaścitkṣipraṃ pāpaiḥ pramucyate

भस्मस्नानाद्धि शुद्धात्मा जितक्रोधो जितेन्द्रियः ।मत्समीपं समागम्य न स भूयोऽभिवर्तते॥ 37 ॥

bhasmasnānāddhi śuddhātmā jitakrodho jitendriyaḥ | matsamīpaṃ samāgamya na sa bhūyo'bhivartate

वनस्पतिगते सोमे भस्मोद्धूलितविग्रहः ।अर्चितं शङ्करं दृष्ट्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते॥ 38 ॥

vanaspatigate some bhasmoddhūlitavigrahaḥ | arcitaṃ śaṅkaraṃ dṛṣṭvā sarvapāpaiḥ pramucyate

आयुष्कामोऽथवा विद्वान्भूतिकामोऽथवा नरः ।नित्यं वै धारयेद्भस्म मोक्षकामी च वै द्विजः॥ 39 ॥

āyuṣkāmo'thavā vidvānbhūtikāmo'thavā naraḥ | nityaṃ vai dhārayedbhasma mokṣakāmī ca vai dvijaḥ

त्रिपुण्ड्रं परमं पुण्यं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् ।ये घोरा राक्षसाः प्रेता ये चान्ये क्षुद्रजन्तवः॥ 40 ॥

tripuṇḍraṃ paramaṃ puṇyaṃ brahmaviṣṇuśivātmakam | ye ghorā rākṣasāḥ pretā ye cānye kṣudrajantavaḥ

त्रिपुण्ड्रधारणं दृष्ट्वा पलायन्ते न संशयः ।कृत्वा शौचादिकं कर्म स्नात्वा तु विमले जले॥ 41 ॥

tripuṇḍradhāraṇaṃ dṛṣṭvā palāyante na saṃśayaḥ | kṛtvā śaucādikaṃ karma snātvā tu vimale jale

भस्मनोद्धूलनं कार्यमापादतलमस्तकम् ।केवलं वारुणं स्नानं देहे बाह्यमलापहम्॥ 42 ॥

bhasmanoddhūlanaṃ kāryamāpādatalamastakam | kevalaṃ vāruṇaṃ snānaṃ dehe bāhyamalāpaham

विभूतिस्तानमनघं बाह्यान्तरमलापहम् ।त्यक्त्वापि वारुणं स्नानं तत्परः स्यान्न संशयः॥ 43 ॥

vibhūtistānamanaghaṃ bāhyāntaramalāpaham | tyaktvāpi vāruṇaṃ snānaṃ tatparaḥ syānna saṃśayaḥ

कृतमप्यकृतं सत्यं भस्मस्नानं विना मुने ।भस्मस्नानं श्रुतिप्रोक्तमाग्नेयं स्नानमुच्यते॥ 44 ॥

kṛtamapyakṛtaṃ satyaṃ bhasmasnānaṃ vinā mune | bhasmasnānaṃ śrutiproktamāgneyaṃ snānamucyate

अन्तर्बहिश्च संशुद्धं शिवपूजाफलं लभेत् ।यद्बाह्यमलमात्रस्य नाशकं स्तानमस्ति तत्॥ 45 ॥

antarbahiśca saṃśuddhaṃ śivapūjāphalaṃ labhet | yadbāhyamalamātrasya nāśakaṃ stānamasti tat

तन्नाशयति तीव्रेण प्राणिबाह्यान्तरं मलम् ।कृत्वापि कोटिशो नित्यं वारुणं स्नानमादरात्॥ 46 ॥

tannāśayati tīvreṇa prāṇibāhyāntaraṃ malam | kṛtvāpi koṭiśo nityaṃ vāruṇaṃ snānamādarāt

न भवत्येव पूतात्मा भस्मस्नानं विना मुने ।यद्भस्मस्नानमाहाम्यं तद्वेदो वेद तत्त्वतः॥ 47 ॥

na bhavatyeva pūtātmā bhasmasnānaṃ vinā mune | yadbhasmasnānamāhāmyaṃ tadvedo veda tattvataḥ

यद्वा वेद महादेवः सर्वदेवशिखामणिः ।भस्मस्नानमकृत्वैव यः कुर्यात्कर्म वैदिकम्॥ 48 ॥

yadvā veda mahādevaḥ sarvadevaśikhāmaṇiḥ | bhasmasnānamakṛtvaiva yaḥ kuryātkarma vaidikam

स तत्कर्मकलार्धार्धमपि नाप्नोति वस्तुतः ।यः करिष्यति यत्नेन भस्मस्नानं यथाविधि॥ 49 ॥

sa tatkarmakalārdhārdhamapi nāpnoti vastutaḥ | yaḥ kariṣyati yatnena bhasmasnānaṃ yathāvidhi

स एवैकः सर्वकर्मस्वधिकारी श्रुतिश्रुतः ।पावनं पावनानां च भस्मस्नानं श्रुतिश्रुतम्॥ 50 ॥

sa evaikaḥ sarvakarmasvadhikārī śrutiśrutaḥ | pāvanaṃ pāvanānāṃ ca bhasmasnānaṃ śrutiśrutam

न करिष्यति यो मोहात्स महापातकी भवेत् ।अनन्तैर्वारुणैः स्नानैर्यत्पुण्यं प्राप्यते द्विजैः॥ 51 ॥

na kariṣyati yo mohātsa mahāpātakī bhavet | anantairvāruṇaiḥ snānairyatpuṇyaṃ prāpyate dvijaiḥ

ततोऽनन्तगुणं पुण्यं भस्मस्नानादवाप्यते ।कालत्रयेऽपि कर्तव्यं भस्मस्नानं प्रयत्नतः॥ 52 ॥

tato'nantaguṇaṃ puṇyaṃ bhasmasnānādavāpyate | kālatraye'pi kartavyaṃ bhasmasnānaṃ prayatnataḥ

भस्मस्नानं स्मृतं श्रौतं तत्त्यागी पतितो भवेत् ।मूत्राद्युत्सर्जनान्ते तु भस्मस्नानं प्रयत्नतः॥ 53 ॥

bhasmasnānaṃ smṛtaṃ śrautaṃ tattyāgī patito bhavet | mūtrādyutsarjanānte tu bhasmasnānaṃ prayatnataḥ

कर्तव्यमन्यथा पूता न भविष्यन्ति मानवाः ।विधिवत्कृतशौचोऽपि भस्मस्नानं विना द्विजः॥ 54 ॥

kartavyamanyathā pūtā na bhaviṣyanti mānavāḥ | vidhivatkṛtaśauco'pi bhasmasnānaṃ vinā dvijaḥ

न भविष्यति पूतात्मा नाधिकार्यपि कर्मणि ।अपानवायुनिर्याते जृम्भणे स्कन्दने क्षुते॥ 55 ॥

na bhaviṣyati pūtātmā nādhikāryapi karmaṇi | apānavāyuniryāte jṛmbhaṇe skandane kṣute

श्लेष्मोद्गारेऽपि कर्तव्यं भस्मस्नानं प्रयत्नतः ।श्रीभस्मस्नानमाहात्म्यस्यैकदेशोऽत्र वर्णितः॥ 56 ॥

śleṣmodgāre'pi kartavyaṃ bhasmasnānaṃ prayatnataḥ | śrībhasmasnānamāhātmyasyaikadeśo'tra varṇitaḥ

पुनश्च सम्प्रवक्ष्यामि भस्मस्नानोत्थितं फलम् ।सावधानेन मनसा श्रोतव्यं मुनिपुङ्गव॥ 57 ॥

punaśca sampravakṣyāmi bhasmasnānotthitaṃ phalam | sāvadhānena manasā śrotavyaṃ munipuṅgava