Skandha 11, Adhyāya 10

श्रीनारायण उवाच ।आग्नेयं गौणमज्ञानध्वंसकं ज्ञानसाधकम् ।गौणं नानाविधं विद्धि ब्रह्मन्ब्रह्मविदांवर॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | āgneyaṃ gauṇamajñānadhvaṃsakaṃ jñānasādhakam | gauṇaṃ nānāvidhaṃ viddhi brahmanbrahmavidāṃvara

अग्निहोत्राग्निजं तद्वद्विरजानलजं मुने ।औपासनसमुत्पन्नं समिदग्निसमुद्भवम्॥ 2 ॥

agnihotrāgnijaṃ tadvadvirajānalajaṃ mune | aupāsanasamutpannaṃ samidagnisamudbhavam

पचनाग्निसमुत्पन्नं दावानलसमुद्भवम् ।त्रैवर्णिकानां सर्वेषामग्निहोत्रसमुद्भवम्॥ 3 ॥

pacanāgnisamutpannaṃ dāvānalasamudbhavam | traivarṇikānāṃ sarveṣāmagnihotrasamudbhavam

विरजानलजं चैव धार्यं भस्म महामुने ।औपासनसमुत्पन्नं गृहस्थानां विशेषतः॥ 4 ॥

virajānalajaṃ caiva dhāryaṃ bhasma mahāmune | aupāsanasamutpannaṃ gṛhasthānāṃ viśeṣataḥ

समिदग्निसमुत्पन्नं धार्यं वै ब्रह्मचारिणा ।शूद्राणां श्रोत्रियागारपचनाग्निसमुद्भवम्॥ 5 ॥

samidagnisamutpannaṃ dhāryaṃ vai brahmacāriṇā | śūdrāṇāṃ śrotriyāgārapacanāgnisamudbhavam

अन्येषामपि सर्वेषां धार्यं दावानलोद्भवम् ।कालश्चित्रा पौर्णमासी देशः स्वीयः परिग्रहः॥ 6 ॥

anyeṣāmapi sarveṣāṃ dhāryaṃ dāvānalodbhavam | kālaścitrā paurṇamāsī deśaḥ svīyaḥ parigrahaḥ

क्षेत्रारामाद्यरण्यं वा प्रशस्तः शुभलक्षणः ।तत्र पूर्वत्रयोदश्यां सुस्नातः सुकृताह्निकः॥ 7 ॥

kṣetrārāmādyaraṇyaṃ vā praśastaḥ śubhalakṣaṇaḥ | tatra pūrvatrayodaśyāṃ susnātaḥ sukṛtāhnikaḥ

अनुज्ञाप्य स्वमाचार्यं सम्पूज्य प्रणिपत्य च ।पूजां वैशेषिकीं कृत्वा शुक्लाम्बरधरः स्वयम्॥ 8 ॥

anujñāpya svamācāryaṃ sampūjya praṇipatya ca | pūjāṃ vaiśeṣikīṃ kṛtvā śuklāmbaradharaḥ svayam

शुद्धयज्ञोपवीती च शुक्लमाल्यानुलेपनः ।दर्भासने समासीनो दर्भमुष्टिं प्रगृह्य च॥ 9 ॥

śuddhayajñopavītī ca śuklamālyānulepanaḥ | darbhāsane samāsīno darbhamuṣṭiṃ pragṛhya ca

प्राणायामत्रयं कृत्वा प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः ।ध्यात्वा देवं च देवीं च तद्विज्ञापनवर्त्मना॥ 10 ॥

prāṇāyāmatrayaṃ kṛtvā prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ | dhyātvā devaṃ ca devīṃ ca tadvijñāpanavartmanā

व्रतमेतत्करोमीति भवेत्सङ्कल्पदीक्षितः ।यावच्छरीरपातं वा द्वादशाब्दमथापि वा॥ 11 ॥

vratametatkaromīti bhavetsaṅkalpadīkṣitaḥ | yāvaccharīrapātaṃ vā dvādaśābdamathāpi vā

तदर्धं वा तदर्धं वा मासद्वादशकं तु वा ।तदर्धं वा तदर्धं वा मासमेकमथापि वा॥ 12 ॥

tadardhaṃ vā tadardhaṃ vā māsadvādaśakaṃ tu vā | tadardhaṃ vā tadardhaṃ vā māsamekamathāpi vā

दिनद्वादशकं वापि दिनषट्कमथापि वा ।तदर्धं दिनमेकं वा व्रतसङ्कल्पनावधि॥ 13 ॥

dinadvādaśakaṃ vāpi dinaṣaṭkamathāpi vā | tadardhaṃ dinamekaṃ vā vratasaṅkalpanāvadhi

अग्निमाधाय विधिवद्विरजाहोमकारणात् ।हुत्वाऽऽज्येन समिद्भिश्च चरुणा च यथाविधि॥ 14 ॥

agnimādhāya vidhivadvirajāhomakāraṇāt | hutvā''jyena samidbhiśca caruṇā ca yathāvidhi

पूताहात्पुरतो भूयस्तत्त्वानां शुद्धिमुद्दिशन् ।जुहुयान्मूलमन्त्रेण तैरेव समिदादिभिः॥ 15 ॥

pūtāhātpurato bhūyastattvānāṃ śuddhimuddiśan | juhuyānmūlamantreṇa taireva samidādibhiḥ

तत्त्वान्येतानि मे देहे शुध्यन्तामित्यनुस्मरन् ।पश्चाद्भूतादितन्मात्राः पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च॥ 16 ॥

tattvānyetāni me dehe śudhyantāmityanusmaran | paścādbhūtāditanmātrāḥ pañcakarmendriyāṇi ca

ज्ञानकर्मविभेदेन पञ्च पञ्च विभागशः ।त्वगादिधातवः सप्त पञ्च प्राणादिवायवः॥ 17 ॥

jñānakarmavibhedena pañca pañca vibhāgaśaḥ | tvagādidhātavaḥ sapta pañca prāṇādivāyavaḥ

मनो बुद्धिरहङ्कारो गुणाः प्रकृतिपूरुषौ ।रागो विद्या कला चैव नियतिः काल एव च॥ 18 ॥

mano buddhirahaṅkāro guṇāḥ prakṛtipūruṣau | rāgo vidyā kalā caiva niyatiḥ kāla eva ca

माया च शुद्धविद्या च महेश्वरसदाशिवौ ।शक्तिश्च शिवतत्त्वं च तत्त्वानि क्रमशो विदुः॥ 19 ॥

māyā ca śuddhavidyā ca maheśvarasadāśivau | śaktiśca śivatattvaṃ ca tattvāni kramaśo viduḥ

मन्त्रैस्तु विरजैर्हुत्वा होतासौ विरजो भवेत् ।अथ गोमयमादाय पिण्डीकृत्याभिमन्त्र्य च॥ 20 ॥

mantraistu virajairhutvā hotāsau virajo bhavet | atha gomayamādāya piṇḍīkṛtyābhimantrya ca

न्यस्याग्नौ तं च संरक्ष्य दिने तस्मिन् हविष्यभुक् ।प्रभाते च चतुर्दश्यां कृत्वा सर्वं पुरोदितम्॥ 21 ॥

nyasyāgnau taṃ ca saṃrakṣya dine tasmin haviṣyabhuk | prabhāte ca caturdaśyāṃ kṛtvā sarvaṃ puroditam

तस्मिन्दिने निराहारः कालशेषं समापयेत् ।प्रातः पर्वणि चाप्येवं कृत्वा होमावसानतः॥ 22 ॥

tasmindine nirāhāraḥ kālaśeṣaṃ samāpayet | prātaḥ parvaṇi cāpyevaṃ kṛtvā homāvasānataḥ

उपसंहृत्य रुद्राग्निं गृहीत्वा भस्म यत्नतः ।ततश्च जटिलो मुण्डः शिखैकजट एव च॥ 23 ॥

upasaṃhṛtya rudrāgniṃ gṛhītvā bhasma yatnataḥ | tataśca jaṭilo muṇḍaḥ śikhaikajaṭa eva ca

भूत्वा स्नात्वा पुनर्वीतलज्जश्चेत्स्याद्दिगम्बरः ।अन्यः काषायवसनश्चर्मचीराम्बरोऽथवा॥ 24 ॥

bhūtvā snātvā punarvītalajjaścetsyāddigambaraḥ | anyaḥ kāṣāyavasanaścarmacīrāmbaro'thavā

एकाम्बरो वल्कलवान्भवेद्दण्डी च मेखली ।प्रक्षाल्य चरणौ पश्चाद्द्विराचम्यात्मनस्तनुम्॥ 25 ॥

ekāmbaro valkalavānbhaveddaṇḍī ca mekhalī | prakṣālya caraṇau paścāddvirācamyātmanastanum

सङ्कलीकृत्य तद्भस्म विरजानलसम्भवम् ।अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैः षड्भिराथर्वणैः क्रमात्॥ 26 ॥

saṅkalīkṛtya tadbhasma virajānalasambhavam | agnirityādibhirmantraiḥ ṣaḍbhirātharvaṇaiḥ kramāt

विमृज्याङ्गानि मूर्धादिचरणान्तं च तैः स्पृशेत् ।ततस्तेन क्रमेणैव समुद्धूल्य च भस्मना॥ 27 ॥

vimṛjyāṅgāni mūrdhādicaraṇāntaṃ ca taiḥ spṛśet | tatastena krameṇaiva samuddhūlya ca bhasmanā

सर्वाङ्गोद्धूलनं कुर्यात्प्रणवेन शिवेन वा ।ततश्च पुण्ड्रं रचयेत्त्रियायुषसमाह्वयम्॥ 28 ॥

sarvāṅgoddhūlanaṃ kuryātpraṇavena śivena vā | tataśca puṇḍraṃ racayettriyāyuṣasamāhvayam

शिवभावं समागम्य शिवभावमथाचरेत् ।कुर्यात्त्रिसन्ध्यमप्येवमेतत्पाशुपतं व्रतम्॥ 29 ॥

śivabhāvaṃ samāgamya śivabhāvamathācaret | kuryāttrisandhyamapyevametatpāśupataṃ vratam

भुक्तिमुक्तिप्रदं चैव पशुत्वं विनिवर्तयेत् ।तत्पशुत्वं परित्यज्य कृत्वा पाशुपतं व्रतम्॥ 30 ॥

bhuktimuktipradaṃ caiva paśutvaṃ vinivartayet | tatpaśutvaṃ parityajya kṛtvā pāśupataṃ vratam

पूजनीयो महादेवो लिङ्गमूर्तिः सदाशिवः ।भस्मस्नानं महापुण्यं सर्वसौख्यकरं परम्॥ 31 ॥

pūjanīyo mahādevo liṅgamūrtiḥ sadāśivaḥ | bhasmasnānaṃ mahāpuṇyaṃ sarvasaukhyakaraṃ param

आयुष्यं बलमारोग्यं श्रीपुष्टिवर्धनं यतः ।रक्षार्थं मङ्गलार्थं च सर्वसम्पत्समृद्धये॥ 32 ॥

āyuṣyaṃ balamārogyaṃ śrīpuṣṭivardhanaṃ yataḥ | rakṣārthaṃ maṅgalārthaṃ ca sarvasampatsamṛddhaye

भस्मस्निग्धमनुष्याणां महामारीभयं न च ।शान्तिकं पौष्टिकं भस्म कामदं च त्रिधा भवेत्॥ 33 ॥

bhasmasnigdhamanuṣyāṇāṃ mahāmārībhayaṃ na ca | śāntikaṃ pauṣṭikaṃ bhasma kāmadaṃ ca tridhā bhavet