Skandha 9, Adhyāya 3

श्रीनारायण उवाच ।अथ डिम्भो जले तिष्ठन्यावद्वै ब्रह्मणो वयः ।ततः स काले सहसा द्विधाभूतो बभूव ह॥ 1 ॥

śrīnārāyaṇa uvāca | atha ḍimbho jale tiṣṭhanyāvadvai brahmaṇo vayaḥ | tataḥ sa kāle sahasā dvidhābhūto babhūva ha

तन्मध्ये शिशुरेकश्च शतकोटिरविप्रभः ।क्षणं रोरूयमाणश्च स्तनान्धः पीडितः क्षुधा॥ 2 ॥

tanmadhye śiśurekaśca śatakoṭiraviprabhaḥ | kṣaṇaṃ rorūyamāṇaśca stanāndhaḥ pīḍitaḥ kṣudhā

पित्रा मात्रा परित्यक्तो जलमध्ये निराश्रयः ।ब्रह्माण्डासङ्ख्यनाथो यो ददर्शोर्ध्वमनाथवत्॥ 3 ॥

pitrā mātrā parityakto jalamadhye nirāśrayaḥ | brahmāṇḍāsaṅkhyanātho yo dadarśordhvamanāthavat

स्थूलास्थूलतमः सोऽपि नाम्ना देवो महाविराट् ।परमाणुर्यथा सूक्ष्मात्परः स्थूलात्तथाप्यसौ॥ 4 ॥

sthūlāsthūlatamaḥ so'pi nāmnā devo mahāvirāṭ | paramāṇuryathā sūkṣmātparaḥ sthūlāttathāpyasau

तेजसा षोडशांशोऽयं कृष्णस्य परमात्मनः ।आधारः सर्वविश्वानां महाविष्णुश्च प्राकृतः॥ 5 ॥

tejasā ṣoḍaśāṃśo'yaṃ kṛṣṇasya paramātmanaḥ | ādhāraḥ sarvaviśvānāṃ mahāviṣṇuśca prākṛtaḥ

प्रत्येकं लोमकूपेषु विश्वानि निखिलानि च ।अस्यापि तेषां सङ्ख्यां च कृष्णो वक्तुं न हि क्षमः॥ 6 ॥

pratyekaṃ lomakūpeṣu viśvāni nikhilāni ca | asyāpi teṣāṃ saṅkhyāṃ ca kṛṣṇo vaktuṃ na hi kṣamaḥ

सङ्ख्या चेद्रजसामस्ति विश्वानां न कदाचन ।ब्रह्मविष्णुशिवादीनां तथा सङ्ख्या न विद्यते॥ 7 ॥

saṅkhyā cedrajasāmasti viśvānāṃ na kadācana | brahmaviṣṇuśivādīnāṃ tathā saṅkhyā na vidyate

प्रतिविश्वेषु सन्त्येवं ब्रह्मविष्णुशिवादयः ।पातालाद् ब्रह्मलोकान्तं ब्रह्माण्डं परिकीर्तितम्॥ 8 ॥

prativiśveṣu santyevaṃ brahmaviṣṇuśivādayaḥ | pātālād brahmalokāntaṃ brahmāṇḍaṃ parikīrtitam

तत ऊर्ध्वं च वैकुण्ठो ब्रह्माण्डाद् बहिरेव सः ।तत ऊर्ध्वं च गोलोकः पञ्चाशत्कोटियोजनः॥ 9 ॥

tata ūrdhvaṃ ca vaikuṇṭho brahmāṇḍād bahireva saḥ | tata ūrdhvaṃ ca golokaḥ pañcāśatkoṭiyojanaḥ

नित्यः सत्यस्वरूपश्च यथा कृष्णस्तथाप्ययम् ।सप्तद्वीपमिता पृध्वी सप्तसागरसंयुता॥ 10 ॥

nityaḥ satyasvarūpaśca yathā kṛṣṇastathāpyayam | saptadvīpamitā pṛdhvī saptasāgarasaṃyutā

ऊनपञ्चाशदुपद्वीपासङ्ख्यशैलवनान्विता ।ऊर्ध्वं सप्त स्वर्गलोका ब्रह्यलोकसमन्विताः॥ 11 ॥

ūnapañcāśadupadvīpāsaṅkhyaśailavanānvitā | ūrdhvaṃ sapta svargalokā brahyalokasamanvitāḥ

पातालानि च सप्ताधश्चैवं ब्रह्माण्डमेव च ।ऊर्ध्वं धराया भूर्लोको भुवर्लोकस्ततः परम्॥ 12 ॥

pātālāni ca saptādhaścaivaṃ brahmāṇḍameva ca | ūrdhvaṃ dharāyā bhūrloko bhuvarlokastataḥ param

ततः परश्च स्वर्लोको जनलोकस्तथा परः ।ततः परस्तपोलोकः सत्यलोकस्ततः परः॥ 13 ॥

tataḥ paraśca svarloko janalokastathā paraḥ | tataḥ parastapolokaḥ satyalokastataḥ paraḥ

ततः परं ब्रह्मलोकस्तप्तकाञ्चनसन्निभः ।एवं सर्वं कृत्रिमं च बाह्याभ्यन्तरमेव च॥ 14 ॥

tataḥ paraṃ brahmalokastaptakāñcanasannibhaḥ | evaṃ sarvaṃ kṛtrimaṃ ca bāhyābhyantarameva ca

तद्विनाशे विनाशश्च सर्वेषामेव नारद ।जलबुद्बुदवत्सर्वं विश्वसङ्घमनित्यकम्॥ 15 ॥

tadvināśe vināśaśca sarveṣāmeva nārada | jalabudbudavatsarvaṃ viśvasaṅghamanityakam

नित्यौ गोलोकवैकुण्ठौ प्रोक्तौ शश्वदकृत्रिमौ ।प्रत्येकं लोमकूपेषु ब्रह्माण्डं परिनिश्चितम्॥ 16 ॥

nityau golokavaikuṇṭhau proktau śaśvadakṛtrimau | pratyekaṃ lomakūpeṣu brahmāṇḍaṃ pariniścitam

एषां सङ्ख्यां न जानाति कृष्णोऽन्यस्यापि का कथा ।प्रत्येकं प्रतिब्रह्माण्डं ब्रह्मविष्णुशिवादयः॥ 17 ॥

eṣāṃ saṅkhyāṃ na jānāti kṛṣṇo'nyasyāpi kā kathā | pratyekaṃ pratibrahmāṇḍaṃ brahmaviṣṇuśivādayaḥ

तिस्रः कोट्यः सुराणां च सङ्ख्या सर्वत्र पुत्रक ।दिगीशाश्चैव दिक्पाला नक्षत्राणि ग्रहादयः॥ 18 ॥

tisraḥ koṭyaḥ surāṇāṃ ca saṅkhyā sarvatra putraka | digīśāścaiva dikpālā nakṣatrāṇi grahādayaḥ

भुवि वर्णाश्च चत्वारोऽप्यधो नागाश्चराचराः ।अथ कालेऽत्र स विराडूर्ध्वं दृष्ट्वा पुनः पुनः॥ 19 ॥

bhuvi varṇāśca catvāro'pyadho nāgāścarācarāḥ | atha kāle'tra sa virāḍūrdhvaṃ dṛṣṭvā punaḥ punaḥ

डिम्भान्तरे च शून्यं च न द्वितीयं च किञ्चन ।चिन्तामवाप क्षुद्युक्तो रुरोद च पुनः पुनः॥ 20 ॥

ḍimbhāntare ca śūnyaṃ ca na dvitīyaṃ ca kiñcana | cintāmavāpa kṣudyukto ruroda ca punaḥ punaḥ

ज्ञानं प्राप्य तदा दध्यौ कृष्णं परमपूरुषम् ।ततो ददर्श तत्रैव ब्रह्मज्योतिः सनातनम्॥ 21 ॥

jñānaṃ prāpya tadā dadhyau kṛṣṇaṃ paramapūruṣam | tato dadarśa tatraiva brahmajyotiḥ sanātanam

नवीनजलदश्यामं द्विभुजं पीतवाससम् ।सस्मितं मुरलीहस्तं भक्तानुग्रहकातरम्॥ 22 ॥

navīnajaladaśyāmaṃ dvibhujaṃ pītavāsasam | sasmitaṃ muralīhastaṃ bhaktānugrahakātaram

जहास बालकस्तुष्टो दृष्ट्वा जनकमीश्वरम् ।वरं तदा ददौ तस्मै वरेशः समयोचितम्॥ 23 ॥

jahāsa bālakastuṣṭo dṛṣṭvā janakamīśvaram | varaṃ tadā dadau tasmai vareśaḥ samayocitam

मत्समो ज्ञानयुक्तश्च क्षुत्पिपासादिवर्जितः ।ब्रह्माण्डासङ्ख्यनिलयो भव वत्स लयावधि॥ 24 ॥

matsamo jñānayuktaśca kṣutpipāsādivarjitaḥ | brahmāṇḍāsaṅkhyanilayo bhava vatsa layāvadhi

निष्कामो निर्भयश्चैव सर्वेषां वरदो भव ।जरामृत्युरोगशोकपीडादिवर्जितो भव॥ 25 ॥

niṣkāmo nirbhayaścaiva sarveṣāṃ varado bhava | jarāmṛtyurogaśokapīḍādivarjito bhava

इत्युक्त्वा तस्य कर्णे स महामन्त्रं षडक्षरम् ।त्रिःकृत्वश्च प्रजजाप वेदाङ्गप्रवरं परम्॥ 26 ॥

ityuktvā tasya karṇe sa mahāmantraṃ ṣaḍakṣaram | triḥkṛtvaśca prajajāpa vedāṅgapravaraṃ param

प्रणवादिचतुर्थ्यन्तं कृष्ण इत्यक्षरद्वयम् ।वह्निजायान्तमिष्टं च सर्वविघ्नहरं परम्॥ 27 ॥

praṇavādicaturthyantaṃ kṛṣṇa ityakṣaradvayam | vahnijāyāntamiṣṭaṃ ca sarvavighnaharaṃ param

मन्त्रं दत्त्वा तदाहारं कल्पयामास वै विभुः ।श्रूयतां तद् ब्रह्मपुत्र निबोध कथयामि ते॥ 28 ॥

mantraṃ dattvā tadāhāraṃ kalpayāmāsa vai vibhuḥ | śrūyatāṃ tad brahmaputra nibodha kathayāmi te

प्रतिविश्वं यन्नैवेद्यं ददाति वैष्णवो जनः ।तत्षोडशांशो विषयिणो विष्णोः पज्वदशास्य वै॥ 29 ॥

prativiśvaṃ yannaivedyaṃ dadāti vaiṣṇavo janaḥ | tatṣoḍaśāṃśo viṣayiṇo viṣṇoḥ pajvadaśāsya vai

निर्गुणस्यात्मनश्चैव परिपूर्णतमस्य च ।नैवेद्ये चैव कृष्णस्य न हि किञ्चित्प्रयोजनम्॥ 30 ॥

nirguṇasyātmanaścaiva paripūrṇatamasya ca | naivedye caiva kṛṣṇasya na hi kiñcitprayojanam

यद्यद्ददाति नैवेद्यं तस्मै देवाय यो जनः ।स च खादति तत्सर्वं लक्ष्मीनाथो विराट् तथा॥ 31 ॥

yadyaddadāti naivedyaṃ tasmai devāya yo janaḥ | sa ca khādati tatsarvaṃ lakṣmīnātho virāṭ tathā

तं च मन्त्रवरं दत्त्वा तमुवाच पुनर्विभुः ।वरमन्यं किमिष्टं ते तन्मे ब्रूहि ददामि च॥ 32 ॥

taṃ ca mantravaraṃ dattvā tamuvāca punarvibhuḥ | varamanyaṃ kimiṣṭaṃ te tanme brūhi dadāmi ca

कृष्णस्य वचनं श्रुत्वा तमुवाच विराड् विभुः ।कृष्णं तं बालकस्तावद्वचनं समयोचितम्॥ 33 ॥

kṛṣṇasya vacanaṃ śrutvā tamuvāca virāḍ vibhuḥ | kṛṣṇaṃ taṃ bālakastāvadvacanaṃ samayocitam

बालक उवाच ।वरो मे त्वत्पदाम्भोजे भक्तिर्भवतु निश्चला ।सततं यावदायुर्मे क्षणं वा सुचिरं च वा॥ 34 ॥

bālaka uvāca | varo me tvatpadāmbhoje bhaktirbhavatu niścalā | satataṃ yāvadāyurme kṣaṇaṃ vā suciraṃ ca vā

त्वद्भक्तियुक्तलोकेऽस्मिञ्जीवन्मुक्तश्च सन्ततम् ।त्वद्भक्तिहीनो मूर्खश्च जीवन्नपि मृतो हि सः॥ 35 ॥

tvadbhaktiyuktaloke'smiñjīvanmuktaśca santatam | tvadbhaktihīno mūrkhaśca jīvannapi mṛto hi saḥ

किं तज्जपेन तपसा यज्ञेन पूजनेन च ।व्रतेन चोपवासेन पुण्येन तीर्थसेवया॥ 36 ॥

kiṃ tajjapena tapasā yajñena pūjanena ca | vratena copavāsena puṇyena tīrthasevayā

कृष्णभक्तिविहीनस्य मूर्खस्य जीवनं वृथा ।येनात्मना जीवितश्च तमेव न हि मन्यते॥ 37 ॥

kṛṣṇabhaktivihīnasya mūrkhasya jīvanaṃ vṛthā | yenātmanā jīvitaśca tameva na hi manyate

यावदात्मा शरीरेऽस्ति तावत्स शक्तिसंयुतः ।पश्चाद्यान्ति गते तस्मिन्स्वतन्त्राः सर्वशक्तयः॥ 38 ॥

yāvadātmā śarīre'sti tāvatsa śaktisaṃyutaḥ | paścādyānti gate tasminsvatantrāḥ sarvaśaktayaḥ

स च त्वं च महाभाग सर्वात्मा प्रकृतेः परः ।स्वेच्छामयश्च सर्वाद्यो ब्रह्मज्योतिः सनातनः॥ 39 ॥

sa ca tvaṃ ca mahābhāga sarvātmā prakṛteḥ paraḥ | svecchāmayaśca sarvādyo brahmajyotiḥ sanātanaḥ

इत्युक्त्वा बालकस्तत्र विरराम च नारद ।उवाच कृष्णः प्रत्युक्तिं मधुरां श्रुतिसुन्दरीम्॥ 40 ॥

ityuktvā bālakastatra virarāma ca nārada | uvāca kṛṣṇaḥ pratyuktiṃ madhurāṃ śrutisundarīm

श्रीकृष्ण उवाच ।सुचिरं सुस्थिरं तिष्ठ यथाहं त्वं तथा भव ।ब्रह्मणोऽसङ्ख्यपाते च पातस्ते न भविष्यति॥ 41 ॥

śrīkṛṣṇa uvāca | suciraṃ susthiraṃ tiṣṭha yathāhaṃ tvaṃ tathā bhava | brahmaṇo'saṅkhyapāte ca pātaste na bhaviṣyati

अंशेन प्रतिब्रह्माण्डे त्वं च क्षुद्रविराड् भव ।त्वन्नाभिपद्माद् ब्रह्मा च विश्वस्रष्टा भविष्यति॥ 42 ॥

aṃśena pratibrahmāṇḍe tvaṃ ca kṣudravirāḍ bhava | tvannābhipadmād brahmā ca viśvasraṣṭā bhaviṣyati

ललाटे ब्रह्मणश्चैव रुद्राश्चैकादशैव ते ।शिवांशेन भविष्यन्ति सृष्टिसंहरणाय वै॥ 43 ॥

lalāṭe brahmaṇaścaiva rudrāścaikādaśaiva te | śivāṃśena bhaviṣyanti sṛṣṭisaṃharaṇāya vai

कालाग्निरुद्रस्तेष्वेको विश्वसंहारकारकः ।पाता विष्णुश्च विषयी रुद्रांशेन भविष्यति॥ 44 ॥

kālāgnirudrasteṣveko viśvasaṃhārakārakaḥ | pātā viṣṇuśca viṣayī rudrāṃśena bhaviṣyati

मद्भक्तियुक्तः सततं भविष्यसि वरेण मे ।ध्यानेन कमनीयं मां नित्यं द्रक्ष्यसि निश्चितम्॥ 45 ॥

madbhaktiyuktaḥ satataṃ bhaviṣyasi vareṇa me | dhyānena kamanīyaṃ māṃ nityaṃ drakṣyasi niścitam

मातरं कमनीयां च मम वक्षःस्थलस्थिताम् ।यामि लोकं तिष्ठ वत्सेत्युक्त्वा सोऽन्तरधीयत॥ 46 ॥

mātaraṃ kamanīyāṃ ca mama vakṣaḥsthalasthitām | yāmi lokaṃ tiṣṭha vatsetyuktvā so'ntaradhīyata

गत्वा स्वलोकं ब्रह्माणं शङ्करं समुवाच ह ।स्रष्टारं स्रष्टुमीशं च संहर्तुं चैव तत्क्षणम्॥ 47 ॥

gatvā svalokaṃ brahmāṇaṃ śaṅkaraṃ samuvāca ha | sraṣṭāraṃ sraṣṭumīśaṃ ca saṃhartuṃ caiva tatkṣaṇam

श्रीभगवानुवाच ।सृष्टिं स्रष्टुं गच्छ वत्स नाभिपद्मोद्भवो भव ।महाविराड् लोमकूपे क्षुद्रस्य च विधे शृणु॥ 48 ॥

śrībhagavānuvāca | sṛṣṭiṃ sraṣṭuṃ gaccha vatsa nābhipadmodbhavo bhava | mahāvirāḍ lomakūpe kṣudrasya ca vidhe śṛṇu

गच्छ वत्स महादेव ब्रह्मभालोद्भवो भव ।अंशेन च महाभाग स्वयं च सुचिरं तप॥ 49 ॥

gaccha vatsa mahādeva brahmabhālodbhavo bhava | aṃśena ca mahābhāga svayaṃ ca suciraṃ tapa

इत्युक्त्वा जगतां नाथो विरराम विधेः सुत ।जगाम ब्रह्मा तं नत्वा शिवश्च शिवदायकः॥ 50 ॥

ityuktvā jagatāṃ nātho virarāma vidheḥ suta | jagāma brahmā taṃ natvā śivaśca śivadāyakaḥ

महाविराड् लोमकूपे ब्रह्माण्डगोलके जले ।बभूव च विराट् क्षुद्रो विराडंशेन साम्प्रतम्॥ 51 ॥

mahāvirāḍ lomakūpe brahmāṇḍagolake jale | babhūva ca virāṭ kṣudro virāḍaṃśena sāmpratam

श्यामो युवा पीतवासाः शयानो जलतल्पके ।ईषद्धास्यः प्रसन्नास्यो विश्वव्यापी जनार्दनः॥ 52 ॥

śyāmo yuvā pītavāsāḥ śayāno jalatalpake | īṣaddhāsyaḥ prasannāsyo viśvavyāpī janārdanaḥ

तन्नाभिकमले ब्रह्मा बभूव कमलोद्भवः ।सम्भूय पद्मदण्डे च बभ्राम युगलक्षकम्॥ 53 ॥

tannābhikamale brahmā babhūva kamalodbhavaḥ | sambhūya padmadaṇḍe ca babhrāma yugalakṣakam

नान्तं जगाम दण्डस्य पद्मनालस्य पद्मजः ।नाभिजस्य च पद्मस्य चिन्तामाप पिता तव॥ 54 ॥

nāntaṃ jagāma daṇḍasya padmanālasya padmajaḥ | nābhijasya ca padmasya cintāmāpa pitā tava

स्वस्थानं पुनरागम्य दध्यौ कृष्णपदाम्बुजम् ।ततो ददर्श क्षुद्रं तं ध्यानेन दिव्यचक्षुषा॥ 55 ॥

svasthānaṃ punarāgamya dadhyau kṛṣṇapadāmbujam | tato dadarśa kṣudraṃ taṃ dhyānena divyacakṣuṣā

शयानं जलतल्पे च ब्रह्माण्डगोलकाप्लुते ।यल्लोमकूपे ब्रह्माण्डं तं च तत्परमीश्वरम्॥ 56 ॥

śayānaṃ jalatalpe ca brahmāṇḍagolakāplute | yallomakūpe brahmāṇḍaṃ taṃ ca tatparamīśvaram

श्रीकृष्णं चापि गोलोकं गोपगोपीसमन्वितम् ।तं संस्तूय वरं प्राप ततः सृष्टिं चकार सः॥ 57 ॥

śrīkṛṣṇaṃ cāpi golokaṃ gopagopīsamanvitam | taṃ saṃstūya varaṃ prāpa tataḥ sṛṣṭiṃ cakāra saḥ

बभूवुर्ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः सनकादयः ।ततो रुद्रकलाश्चापि शिवस्यैकादश स्मृताः॥ 58 ॥

babhūvurbrahmaṇaḥ putrā mānasāḥ sanakādayaḥ | tato rudrakalāścāpi śivasyaikādaśa smṛtāḥ

बभूव पाता विष्णुश्च क्षुद्रस्य वामपार्श्वतः ।चतुर्भुजश्च भगवान् श्वेतद्वीपे स चावसत्॥ 59 ॥

babhūva pātā viṣṇuśca kṣudrasya vāmapārśvataḥ | caturbhujaśca bhagavān śvetadvīpe sa cāvasat

क्षुद्रस्य नाभिपद्मे च ब्रह्मा विश्वं ससर्ज ह ।स्वर्गं मर्त्यं च पातालं त्रिलोकीं सचराचराम्॥ 60 ॥

kṣudrasya nābhipadme ca brahmā viśvaṃ sasarja ha | svargaṃ martyaṃ ca pātālaṃ trilokīṃ sacarācarām

एवं सर्वं लोमकूपे विश्वं प्रत्येकमेव च ।प्रतिविश्वे क्षुद्रविराड् ब्रह्मविष्णुशिवादयः॥ 61 ॥

evaṃ sarvaṃ lomakūpe viśvaṃ pratyekameva ca | prativiśve kṣudravirāḍ brahmaviṣṇuśivādayaḥ

इत्येवं कथितं ब्रह्मन् कृष्णसङ्कीर्तनं शुभम् ।सुखदं मोक्षदं ब्रह्मन्किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥ 62 ॥

ityevaṃ kathitaṃ brahman kṛṣṇasaṅkīrtanaṃ śubham | sukhadaṃ mokṣadaṃ brahmankiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi