Skandha 7, Adhyāya 7

दत्ते ग्रहे तु राजेन्द्र वासवः कुपितौ भृशम् ।प्रोवाच च्यवनं तत्र दर्शयन्बलमात्मनः॥ 1 ॥

datte grahe tu rājendra vāsavaḥ kupitau bhṛśam | provāca cyavanaṃ tatra darśayanbalamātmanaḥ

मा ब्रह्मबन्धो मर्यादामिमां त्वं कर्त्तुमर्हसि ।वधिष्यामि द्विषन्तं त्वां विश्वरूपमिवाऽपरम्॥ 2 ॥

mā brahmabandho maryādāmimāṃ tvaṃ karttumarhasi | vadhiṣyāmi dviṣantaṃ tvāṃ viśvarūpamivā'param

मावमंस्था महात्मानौ रूपद्रविणवर्चसा ।यौ चक्रतुर्मां मघवन् वृन्दारकमिवापरम्॥ 3 ॥

māvamaṃsthā mahātmānau rūpadraviṇavarcasā | yau cakraturmāṃ maghavan vṛndārakamivāparam

ऋते त्वां विबुधाश्चान्ये कथं वाददते ग्रहम् ।अश्विनावपि देवेन्द्र देवौ विद्धि परन्तपौ॥ 4 ॥

ṛte tvāṃ vibudhāścānye kathaṃ vādadate graham | aśvināvapi devendra devau viddhi parantapau

भिषजौ नार्हतः कामं ग्रहं यज्ञे कथञ्चन ।यदि दित्ससि मन्दात्मन् शिरश्छेत्स्यामि साम्प्रतम्॥ 5 ॥

bhiṣajau nārhataḥ kāmaṃ grahaṃ yajñe kathañcana | yadi ditsasi mandātman śiraśchetsyāmi sāmpratam

व्यास उवाच ।अनादृत्य तु तद्वाक्यं वासवस्य च भार्गवः ।ग्रहं तु ग्राहयामास भर्त्सयन्निव तं भृशम्॥ 6 ॥

vyāsa uvāca | anādṛtya tu tadvākyaṃ vāsavasya ca bhārgavaḥ | grahaṃ tu grāhayāmāsa bhartsayanniva taṃ bhṛśam

सोमपात्रं यदा ताभ्यां गृहीतं तु पिपासया ।समीक्ष्य बलभिद्देव इदं वचनमब्रवीत्॥ 7 ॥

somapātraṃ yadā tābhyāṃ gṛhītaṃ tu pipāsayā | samīkṣya balabhiddeva idaṃ vacanamabravīt

आभ्यमर्थाय सोमं त्वं ग्राहयिष्यसि चेत्स्वयम् ।वज्रं तु प्रहरिष्यामि विश्वरूपमिवापरम्॥ 8 ॥

ābhyamarthāya somaṃ tvaṃ grāhayiṣyasi cetsvayam | vajraṃ tu prahariṣyāmi viśvarūpamivāparam

वासवेनैवमुक्तस्तु भार्गवश्चातिगर्वितः ।जग्राह विधिवत्सोममश्विभ्यामतिमन्युमान्॥ 9 ॥

vāsavenaivamuktastu bhārgavaścātigarvitaḥ | jagrāha vidhivatsomamaśvibhyāmatimanyumān

इन्द्रोऽपि प्राक्षिपत्कोपाद्वज्रमस्मै स्वमायुधम् ।पश्यतां सर्वदेवानां सूर्यकोटिसमप्रभम्॥ 10 ॥

indro'pi prākṣipatkopādvajramasmai svamāyudham | paśyatāṃ sarvadevānāṃ sūryakoṭisamaprabham

प्रेरितं चाशनिं प्रेक्ष्य च्यवनस्तपसा ततः ।स्तम्भयामास वज्रं स शक्रस्यामिततेजसः॥ 11 ॥

preritaṃ cāśaniṃ prekṣya cyavanastapasā tataḥ | stambhayāmāsa vajraṃ sa śakrasyāmitatejasaḥ

कृत्यया स महाबाहुरिन्द्रं हन्तुमिहोद्यतः ।जुहावाग्नौ श्रुतं हव्यं मन्त्रेण मुनिसत्तमः॥ 12 ॥

kṛtyayā sa mahābāhurindraṃ hantumihodyataḥ | juhāvāgnau śrutaṃ havyaṃ mantreṇa munisattamaḥ

तत्र कृत्या समुत्पन्ना च्यवनस्य तपोबलात् ।प्रबलः पुरुषः क्रूरो बृहत्कायो महासुरः॥ 13 ॥

tatra kṛtyā samutpannā cyavanasya tapobalāt | prabalaḥ puruṣaḥ krūro bṛhatkāyo mahāsuraḥ

मदो नाम महाघोरो भयदः प्राणिनामिह ।शरीरे पर्वताकारस्तीक्ष्णदंष्ट्रो मयानकः॥ 14 ॥

mado nāma mahāghoro bhayadaḥ prāṇināmiha | śarīre parvatākārastīkṣṇadaṃṣṭro mayānakaḥ

चतस्रश्चायता दंष्ट्रा योजनानां शतं शतम् ।इतरे त्वस्य दशना बभूवुर्दशयोजनाः॥ 15 ॥

catasraścāyatā daṃṣṭrā yojanānāṃ śataṃ śatam | itare tvasya daśanā babhūvurdaśayojanāḥ

बाहू पर्वतसङ्काशावायतौ क्रूरदर्शनौ ।जिह्वा तु भीषणा क्रूरा लेलिहाना नभस्तलम्॥ 16 ॥

bāhū parvatasaṅkāśāvāyatau krūradarśanau | jihvā tu bhīṣaṇā krūrā lelihānā nabhastalam

ग्रीवा तु गिरिशृङ्गाभा कठिना भीषणा भृशम् ।नखा व्याघ्रनखप्रख्याः केशाश्चातीवभीषणाः॥ 17 ॥

grīvā tu giriśṛṅgābhā kaṭhinā bhīṣaṇā bhṛśam | nakhā vyāghranakhaprakhyāḥ keśāścātīvabhīṣaṇāḥ

शरीरं कज्जलाभं च तस्य चास्यं भयानकम् ।नेत्रे दावानलप्रख्ये भीषणेऽतिभयानके॥ 18 ॥

śarīraṃ kajjalābhaṃ ca tasya cāsyaṃ bhayānakam | netre dāvānalaprakhye bhīṣaṇe'tibhayānake

हनुरेका स्थिता तस्य भूमावेका दिवं गता ।एवंविधः समुत्पन्नो मदो नाम बृहत्तनुः॥ 19 ॥

hanurekā sthitā tasya bhūmāvekā divaṃ gatā | evaṃvidhaḥ samutpanno mado nāma bṛhattanuḥ

तं विलोक्य सुराः सर्वे भयमाजग्मुरंहसा ।इन्द्रोऽपि भयसन्त्रस्तो युद्धाय न मनो दधे॥ 20 ॥

taṃ vilokya surāḥ sarve bhayamājagmuraṃhasā | indro'pi bhayasantrasto yuddhāya na mano dadhe

दैत्योऽपि वदने कामं वज्रमादाय संस्थितः ।व्याप्तं नभो घोरदृष्टिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम्॥ 21 ॥

daityo'pi vadane kāmaṃ vajramādāya saṃsthitaḥ | vyāptaṃ nabho ghoradṛṣṭirgrasanniva jagattrayam

स भक्ष्ययिष्यन्सङ्क्रुद्धः शतक्रतुमुपाद्रवत् ।चक्रुशुश्च सुराः सर्वे हा हताः स्मेति संस्थिताः॥ 22 ॥

sa bhakṣyayiṣyansaṅkruddhaḥ śatakratumupādravat | cakruśuśca surāḥ sarve hā hatāḥ smeti saṃsthitāḥ

इन्द्रः स्तम्भितबाहुस्तु मुमुक्षुर्वज्रमन्तिकात् ।न शशाक पविं तस्मिन्प्रहर्तुं पाकशासनः॥ 23 ॥

indraḥ stambhitabāhustu mumukṣurvajramantikāt | na śaśāka paviṃ tasminprahartuṃ pākaśāsanaḥ

वज्रहस्तः सुरेशानस्तं वीक्ष्य कालसन्निभम् ।सस्मार मनसा तत्र गुरुं समयकोविदम्॥ 24 ॥

vajrahastaḥ sureśānastaṃ vīkṣya kālasannibham | sasmāra manasā tatra guruṃ samayakovidam

स्मरणादाजगामाशु बृहस्पतिरुदारधीः ।गुरुस्तत्समयं दृष्ट्वा विपत्तिसदृशं महत्॥ 25 ॥

smaraṇādājagāmāśu bṛhaspatirudāradhīḥ | gurustatsamayaṃ dṛṣṭvā vipattisadṛśaṃ mahat

विचार्य मनसा कृत्यं तमुवाच शचीपतिम् ।दुःसाध्योऽयं महामन्त्रैस्त्वयं वज्रेण वासव॥ 26 ॥

vicārya manasā kṛtyaṃ tamuvāca śacīpatim | duḥsādhyo'yaṃ mahāmantraistvayaṃ vajreṇa vāsava

असुरो मदसंज्ञस्तु यज्ञकुण्डात्समुत्थितः ।तपोबलमृषेः सम्यक् च्यवनस्य महाबलः॥ 27 ॥

asuro madasaṃjñastu yajñakuṇḍātsamutthitaḥ | tapobalamṛṣeḥ samyak cyavanasya mahābalaḥ

अनिवार्यो ह्ययं शत्रुस्त्वया देवैस्तथा मया ।शरणं याहि देवेश च्यवनस्य महात्मनः॥ 28 ॥

anivāryo hyayaṃ śatrustvayā devaistathā mayā | śaraṇaṃ yāhi deveśa cyavanasya mahātmanaḥ

स निवारयिता नूनं कृत्यामात्मकृतां किल ।न निवारयितुं शक्ताः शक्तिभक्तरुषं क्वचित्॥ 29 ॥

sa nivārayitā nūnaṃ kṛtyāmātmakṛtāṃ kila | na nivārayituṃ śaktāḥ śaktibhaktaruṣaṃ kvacit

इत्युक्तो गुरुणा शक्रस्तदागच्छन्मुनिं प्रति ।प्रणम्य शिरसा नम्रः तमुवाच भयान्वितः॥ 30 ॥

ityukto guruṇā śakrastadāgacchanmuniṃ prati | praṇamya śirasā namraḥ tamuvāca bhayānvitaḥ

क्षमस्व मुनिशार्दूल शमयासुरमुद्यतम् ।प्रसन्नो भव सर्वज्ञ वचनं ते करोम्यहम्॥ 31 ॥

kṣamasva muniśārdūla śamayāsuramudyatam | prasanno bhava sarvajña vacanaṃ te karomyaham

सोमार्हावश्विनावेतावद्यप्रभृति भार्गव ।भविष्यतः सत्यमेतद्वचो विप्र प्रसीद मे॥ 32 ॥

somārhāvaśvināvetāvadyaprabhṛti bhārgava | bhaviṣyataḥ satyametadvaco vipra prasīda me

मिथ्या ते नोद्यमो ह्येष भवत्येव तपोधन ।जाने त्वमपि धर्मज्ञ मिथ्या नैव करिष्यसि॥ 33 ॥

mithyā te nodyamo hyeṣa bhavatyeva tapodhana | jāne tvamapi dharmajña mithyā naiva kariṣyasi

सोमपावश्विनावेतौ त्वत्कृतौ च सदैवे हि ।भविष्यतश्च शर्यातेः कीर्तिस्तु विपुला भवेत्॥ 34 ॥

somapāvaśvināvetau tvatkṛtau ca sadaive hi | bhaviṣyataśca śaryāteḥ kīrtistu vipulā bhavet

मया यद्धि कृतं कर्म सर्वथा मुनिसत्तम ।परीक्षार्थं तु विज्ञेयं तव वीर्यप्रकाशनम्॥ 35 ॥

mayā yaddhi kṛtaṃ karma sarvathā munisattama | parīkṣārthaṃ tu vijñeyaṃ tava vīryaprakāśanam

प्रसादं कुरु मे ब्रह्मन् मदं संहर चोत्थितम् ।कल्याणं सर्वदेवानां तथा भूयो विधीयताम्॥ 36 ॥

prasādaṃ kuru me brahman madaṃ saṃhara cotthitam | kalyāṇaṃ sarvadevānāṃ tathā bhūyo vidhīyatām

एवमुक्तस्तु शक्रेण च्यवनः परमार्थवित् ।सञ्जहार तपः कोपं समुत्पन्नं विरोधजम्॥ 37 ॥

evamuktastu śakreṇa cyavanaḥ paramārthavit | sañjahāra tapaḥ kopaṃ samutpannaṃ virodhajam

देवमाश्वास्य संविग्नं भार्गवस्तु मदं ततः ।व्यभजत्स्त्रीषु पानेषु द्यूतेषु मृगयासु च॥ 38 ॥

devamāśvāsya saṃvignaṃ bhārgavastu madaṃ tataḥ | vyabhajatstrīṣu pāneṣu dyūteṣu mṛgayāsu ca

मदं विभज्य देवेन्द्रमाश्वास्य चकितं भिया ।संस्थाप्य च सुरान्सर्वान्मखं तस्य न्यवर्तयत्॥ 39 ॥

madaṃ vibhajya devendramāśvāsya cakitaṃ bhiyā | saṃsthāpya ca surānsarvānmakhaṃ tasya nyavartayat

ततस्तु संस्कृतं सोमं वासवाय महात्मने ।अश्विभ्यां सर्वधर्मात्मा पाययामास भार्गवः॥ 40 ॥

tatastu saṃskṛtaṃ somaṃ vāsavāya mahātmane | aśvibhyāṃ sarvadharmātmā pāyayāmāsa bhārgavaḥ

एवं तौ च्यवनेनार्यावश्विनौ रविपुत्रकौ ।विहितौ सोमपौ राजन् सर्वथा तपसो बलात्॥ 41 ॥

evaṃ tau cyavanenāryāvaśvinau raviputrakau | vihitau somapau rājan sarvathā tapaso balāt

सरस्तदपि विख्यातं जातं यूपविमण्डितम् ।आश्रमस्तु मुनेः सम्यक् पृथिव्यां विश्रुतोऽभवत्॥ 42 ॥

sarastadapi vikhyātaṃ jātaṃ yūpavimaṇḍitam | āśramastu muneḥ samyak pṛthivyāṃ viśruto'bhavat

शर्यातिरपि सन्तुष्टो ह्यभवत्तेन कर्मणा ।यज्ञं समाप्य नगरे जगाम सचिवैर्वृतः॥ 43 ॥

śaryātirapi santuṣṭo hyabhavattena karmaṇā | yajñaṃ samāpya nagare jagāma sacivairvṛtaḥ

राज्यं चकार धर्मज्ञो मनुपुत्रः प्रतापवान् ।आनर्तस्तस्य पुत्रोऽभूदानर्ताद्रेवतोऽभवत्॥ 44 ॥

rājyaṃ cakāra dharmajño manuputraḥ pratāpavān | ānartastasya putro'bhūdānartādrevato'bhavat

सोऽन्तःसमुद्रे नगरीं विनिर्माय कुशस्थलीम् ।आस्थितोऽभुङ्क्त विषयानानर्तादीनरिन्दमः॥ 45 ॥

so'ntaḥsamudre nagarīṃ vinirmāya kuśasthalīm | āsthito'bhuṅkta viṣayānānartādīnarindamaḥ

तस्य पुत्रशतं जज्ञे ककुद्मिज्येष्ठमुत्तमम् ।पुत्री च रेवती नाम्ना सुन्दरी शुभलक्षणा॥ 46 ॥

tasya putraśataṃ jajñe kakudmijyeṣṭhamuttamam | putrī ca revatī nāmnā sundarī śubhalakṣaṇā

वरयोग्या यदा जाता तदा राजा च रेवतः ।चिन्तयामास राजेन्द्रो राजपुत्रान्कुलोद्भवान्॥ 47 ॥

varayogyā yadā jātā tadā rājā ca revataḥ | cintayāmāsa rājendro rājaputrānkulodbhavān

रैवतं नाम च गिरिमाश्रितः पृथिवीपतिः ।चकार राज्यं बलवानानर्तेषु नराधिपः॥ 48 ॥

raivataṃ nāma ca girimāśritaḥ pṛthivīpatiḥ | cakāra rājyaṃ balavānānarteṣu narādhipaḥ

विचिन्त्य मनसा राजा कस्मै देया मया सुता ।गत्वा पृच्छामि ब्रह्माणं सर्वज्ञं सुरपूजितम्॥ 49 ॥

vicintya manasā rājā kasmai deyā mayā sutā | gatvā pṛcchāmi brahmāṇaṃ sarvajñaṃ surapūjitam

इति सञ्चिन्त्य भूपालः सुतामादाय रेवतीम् ।ब्रह्मलोकं जगामाशु प्रष्टुकामः पितामहम्॥ 50 ॥

iti sañcintya bhūpālaḥ sutāmādāya revatīm | brahmalokaṃ jagāmāśu praṣṭukāmaḥ pitāmaham

यत्र देवाश्च यज्ञाश्च छन्दांसि पर्वतास्तथा ।अब्धयः सिद्धगन्धर्वाः दिव्यरूपधराः स्थिताः॥ 51 ॥

yatra devāśca yajñāśca chandāṃsi parvatāstathā | abdhayaḥ siddhagandharvāḥ divyarūpadharāḥ sthitāḥ

ऋषयः सिद्धगन्धर्वाः पन्नगाश्चारणास्तथा ।तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे स्तुवन्तश्च पुरातनाः॥ 52 ॥

ṛṣayaḥ siddhagandharvāḥ pannagāścāraṇāstathā | tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve stuvantaśca purātanāḥ