Skandha 7, Adhyāya 6

च्यवनेन कथं वैद्यौ तौ कृतौ सोमपायिनौ ।वचनं च कथं सत्यं जातं तस्य महात्मनः॥ 1 ॥

cyavanena kathaṃ vaidyau tau kṛtau somapāyinau | vacanaṃ ca kathaṃ satyaṃ jātaṃ tasya mahātmanaḥ

मानुषस्य बलं कीदृग्देवराजबलं प्रति ।निषिद्धौ भिषजौ तेन कृतौ तौ सोमपायिनौ॥ 2 ॥

mānuṣasya balaṃ kīdṛgdevarājabalaṃ prati | niṣiddhau bhiṣajau tena kṛtau tau somapāyinau

धर्मनिष्ठ तदाश्चर्यं विस्तरेण वद प्रभो ।चरितं च्यवनस्याद्य श्रोतुकामोऽस्मि सर्वथा॥ 3 ॥

dharmaniṣṭha tadāścaryaṃ vistareṇa vada prabho | caritaṃ cyavanasyādya śrotukāmo'smi sarvathā

निशामय महाराज चरितं परमाद्भुतम् ।च्यवनस्य मखे तस्मिञ्छर्यातेर्भुवि भारत॥ 4 ॥

niśāmaya mahārāja caritaṃ paramādbhutam | cyavanasya makhe tasmiñcharyāterbhuvi bhārata

सुकन्यां सुन्दरीं प्राप्य च्यवनः सुरसन्निभः ।विजहार प्रसन्नात्मा देवकन्यामिवापरः॥ 5 ॥

sukanyāṃ sundarīṃ prāpya cyavanaḥ surasannibhaḥ | vijahāra prasannātmā devakanyāmivāparaḥ

कदाचिदथ शर्यातिभार्या चिन्तातुरा भृशम् ।पतिं प्राह वेपमाना वचनं रुदती प्रिया॥ 6 ॥

kadācidatha śaryātibhāryā cintāturā bhṛśam | patiṃ prāha vepamānā vacanaṃ rudatī priyā

राजन् पुत्री त्वया दत्ता मुनयेऽन्धाय कानने ।मृता जीवति वा सा तु द्रष्टव्या सर्वथा त्वया॥ 7 ॥

rājan putrī tvayā dattā munaye'ndhāya kānane | mṛtā jīvati vā sā tu draṣṭavyā sarvathā tvayā

गच्छ नाथ मुनेस्तावदाश्रमं द्रष्टुमादरात् ।किं करोति सुकन्या सा प्राप्य नाथं तथाविधम्॥ 8 ॥

gaccha nātha munestāvadāśramaṃ draṣṭumādarāt | kiṃ karoti sukanyā sā prāpya nāthaṃ tathāvidham

पुत्रीदुःखेन राजर्षे दग्धास्मि सर्वथा हृदि ।तामानय विशालाक्षीं तपःक्षामां मदन्तिके॥ 9 ॥

putrīduḥkhena rājarṣe dagdhāsmi sarvathā hṛdi | tāmānaya viśālākṣīṃ tapaḥkṣāmāṃ madantike

पश्यामि सर्वथा पुत्रीं कृशाङ्गीं वल्कलावृताम् ।अन्धं पतिं समासाद्य दुःखभाजं कृशोदरीम्॥ 10 ॥

paśyāmi sarvathā putrīṃ kṛśāṅgīṃ valkalāvṛtām | andhaṃ patiṃ samāsādya duḥkhabhājaṃ kṛśodarīm

गच्छामोऽद्य विशालाक्षि सुकन्यां द्रष्टुमादरात् ।प्रियपुत्रीं वरारोहे मुनिं तं संशितव्रतम्॥ 11 ॥

gacchāmo'dya viśālākṣi sukanyāṃ draṣṭumādarāt | priyaputrīṃ varārohe muniṃ taṃ saṃśitavratam

एवमुक्त्व तु शर्यातिः कामिनीं शोकसङ्कुलाम् ।जगाम रथमारुह्य त्वरितश्चाश्रमं मुनेः॥ 12 ॥

evamuktva tu śaryātiḥ kāminīṃ śokasaṅkulām | jagāma rathamāruhya tvaritaścāśramaṃ muneḥ

गत्वाऽऽश्रमसमीपे तु तमपश्यन्महीपतिः ।नवयौवनसम्पन्नं देवपुत्रोपमं मुनिम्॥ 13 ॥

gatvā''śramasamīpe tu tamapaśyanmahīpatiḥ | navayauvanasampannaṃ devaputropamaṃ munim

तं विलोक्यामराकारं विस्मयं नृपतिर्गतः ।किं कृतं कुत्सितं कर्म पुत्र्या लोकविगर्हितम्॥ 14 ॥

taṃ vilokyāmarākāraṃ vismayaṃ nṛpatirgataḥ | kiṃ kṛtaṃ kutsitaṃ karma putryā lokavigarhitam

निहतोऽसौ मुनिर्वृद्धस्त्वनयान्यः पतिः कृतः ।कामपीडितया कामं प्रशान्तोऽप्यतिनिर्धनः॥ 15 ॥

nihato'sau munirvṛddhastvanayānyaḥ patiḥ kṛtaḥ | kāmapīḍitayā kāmaṃ praśānto'pyatinirdhanaḥ

दुःसहयोऽयं पुष्पधन्वा विशेषेण च यौवने ।कुले कलङ्कः सुमहाननया मानवे कृतः॥ 16 ॥

duḥsahayo'yaṃ puṣpadhanvā viśeṣeṇa ca yauvane | kule kalaṅkaḥ sumahānanayā mānave kṛtaḥ

धिक्तस्य जीवितं लोके यस्य पुत्री हि कुत्सिता ।सर्वपापैस्तु दुःखाय पुत्री भवति देहिनाम्॥ 17 ॥

dhiktasya jīvitaṃ loke yasya putrī hi kutsitā | sarvapāpaistu duḥkhāya putrī bhavati dehinām

मया त्वनुचितं कर्म कृतं स्वार्थस्य सिद्धये ।वृद्धायान्धाय या दत्ता पुत्री सर्वात्मना किल॥ 18 ॥

mayā tvanucitaṃ karma kṛtaṃ svārthasya siddhaye | vṛddhāyāndhāya yā dattā putrī sarvātmanā kila

कन्या योग्याय दातव्या पित्रा सर्वात्मना किल ।तादृशं हि फलं प्राप्तं यादृशं वै कृतं मया॥ 19 ॥

kanyā yogyāya dātavyā pitrā sarvātmanā kila | tādṛśaṃ hi phalaṃ prāptaṃ yādṛśaṃ vai kṛtaṃ mayā

हन्मि चेदद्य तनयां दुःशीलां पापकारिणीम् ।स्त्रीहत्या दुस्तरा स्यान्मे तथा पुत्र्या विशेषतः॥ 20 ॥

hanmi cedadya tanayāṃ duḥśīlāṃ pāpakāriṇīm | strīhatyā dustarā syānme tathā putryā viśeṣataḥ

मनुवंशस्तु विख्यातः सकलङ्कः कृतो मया ।लोकापवादो बलवान्दुस्त्याज्या स्नेहशृङ्खला॥ 21 ॥

manuvaṃśastu vikhyātaḥ sakalaṅkaḥ kṛto mayā | lokāpavādo balavāndustyājyā snehaśṛṅkhalā

किं करोमीति चिन्ताब्धौ यदा मग्नः स पार्थिवः ।सुकन्यया तदा दैवाद्दृष्टश्चिन्ताकुलः पिता॥ 22 ॥

kiṃ karomīti cintābdhau yadā magnaḥ sa pārthivaḥ | sukanyayā tadā daivāddṛṣṭaścintākulaḥ pitā

सा दृष्ट्वा तं जगामाशु सुकन्या पितुरन्तिके ।गत्वा पप्रच्छ भूपालं प्रेमपूरितमानसा॥ 23 ॥

sā dṛṣṭvā taṃ jagāmāśu sukanyā piturantike | gatvā papraccha bhūpālaṃ premapūritamānasā

किं विचारयसे राजंश्चिन्ताव्याकुलिताननः ।उपविष्टं मुनिं वीक्ष्य युवानमम्बुजेक्षणम्॥ 24 ॥

kiṃ vicārayase rājaṃścintāvyākulitānanaḥ | upaviṣṭaṃ muniṃ vīkṣya yuvānamambujekṣaṇam

एह्येहि पुरुषव्याघ्र प्रणमस्व पतिं मम ।मा विषादं नृपश्रेष्ठ साम्प्रतं कुरु मानव॥ 25 ॥

ehyehi puruṣavyāghra praṇamasva patiṃ mama | mā viṣādaṃ nṛpaśreṣṭha sāmprataṃ kuru mānava

इति पुत्र्या वचं श्रुत्वा शर्यातिः क्रोधपीडितः ।प्रोवाच वचनं राजा पुरःस्थां तनयां ततः॥ 26 ॥

iti putryā vacaṃ śrutvā śaryātiḥ krodhapīḍitaḥ | provāca vacanaṃ rājā puraḥsthāṃ tanayāṃ tataḥ

राजोवाच - क्व मुनिश्च्यवनः पुत्रि वृद्धोऽन्धस्तापसोत्तमः ।कोऽयं युवा मदोन्मत्तः सन्देहोऽत्र महान्मम॥ 27 ॥

rājovāca - kva muniścyavanaḥ putri vṛddho'ndhastāpasottamaḥ | ko'yaṃ yuvā madonmattaḥ sandeho'tra mahānmama

मुनिः किं निहतः पापे त्वया दुष्कृतकारिणि ।नूतनोऽसौ पतिः कामात्कृतः कुलविनाशिनि॥ 28 ॥

muniḥ kiṃ nihataḥ pāpe tvayā duṣkṛtakāriṇi | nūtano'sau patiḥ kāmātkṛtaḥ kulavināśini

सोऽहं चिन्तातुरस्तं न पश्याम्याश्रमसंस्थितम् ।किं कृतं दुष्कृतं कर्म कुलटाचरितं किल॥ 29 ॥

so'haṃ cintāturastaṃ na paśyāmyāśramasaṃsthitam | kiṃ kṛtaṃ duṣkṛtaṃ karma kulaṭācaritaṃ kila

निमग्नोऽहं दुराचारे शोकाब्धौ त्वत्कृतेऽधुना ।दृष्ट्वैनं पुरुषं दिव्यमदृष्ट्वा च्यवनं मुनिम्॥ 30 ॥

nimagno'haṃ durācāre śokābdhau tvatkṛte'dhunā | dṛṣṭvainaṃ puruṣaṃ divyamadṛṣṭvā cyavanaṃ munim

विहस्य तमुवाचाशु सा श्रुत्वा वचनं पितुः ।गृहीत्वाऽऽनीय पितरं भर्तुरन्तिकमादरात्॥ 31 ॥

vihasya tamuvācāśu sā śrutvā vacanaṃ pituḥ | gṛhītvā''nīya pitaraṃ bharturantikamādarāt

च्यवनोऽसौ मुनिस्तात जामाता ते न संशयः ।अश्विभ्यामीदृशः कान्तः कृतः कमललोचनः॥ 32 ॥

cyavano'sau munistāta jāmātā te na saṃśayaḥ | aśvibhyāmīdṛśaḥ kāntaḥ kṛtaḥ kamalalocanaḥ

यदृच्छयात्र सम्प्राप्तौ नासत्यावाश्रमे मम ।ताभ्यां करुणया नूनं च्यवनस्तादृशः कृतः॥ 33 ॥

yadṛcchayātra samprāptau nāsatyāvāśrame mama | tābhyāṃ karuṇayā nūnaṃ cyavanastādṛśaḥ kṛtaḥ

नाहं तव सुता तात तथा स्यां पापकारिणी ।यथा त्वं मन्यसे राजन् विमूढो रूपसंशये॥ 34 ॥

nāhaṃ tava sutā tāta tathā syāṃ pāpakāriṇī | yathā tvaṃ manyase rājan vimūḍho rūpasaṃśaye

प्रणम त्वं मुनिं राजन् भार्गवं च्यवनं पितः ।आपृच्छ कारणं सर्वं कथियिष्यति विस्तरम्॥ 35 ॥

praṇama tvaṃ muniṃ rājan bhārgavaṃ cyavanaṃ pitaḥ | āpṛccha kāraṇaṃ sarvaṃ kathiyiṣyati vistaram

इति श्रुत्वा वचं पुत्र्या शर्यातिस्त्वरितस्तदा ।प्रणनाम मुनिं तत्र गत्वा पप्रच्छ सादरम्॥ 36 ॥

iti śrutvā vacaṃ putryā śaryātistvaritastadā | praṇanāma muniṃ tatra gatvā papraccha sādaram

राजोवाच - कथयस्व स्ववृत्तान्तं भार्गवाशु यथोचितम् ।नयने च कथं प्राप्ते क्व गता ते जरा पुनः॥ 37 ॥

rājovāca - kathayasva svavṛttāntaṃ bhārgavāśu yathocitam | nayane ca kathaṃ prāpte kva gatā te jarā punaḥ

संशयोऽयं महान्मेऽस्ति रूपं दृष्ट्वातिसुन्दरम् ।वद विस्तरतो ब्रह्मन् श्रुत्वाहं सुखमाप्नुयाम्॥ 38 ॥

saṃśayo'yaṃ mahānme'sti rūpaṃ dṛṣṭvātisundaram | vada vistarato brahman śrutvāhaṃ sukhamāpnuyām

नासत्यावत्र सम्प्राप्तौ देवानां भिषजावुभौ ।उपकारः कृतस्ताभ्यां कृपया नृपसत्तम॥ 39 ॥

nāsatyāvatra samprāptau devānāṃ bhiṣajāvubhau | upakāraḥ kṛtastābhyāṃ kṛpayā nṛpasattama

मया ताभ्यां वरो दत्त उपकारस्य हेतवे ।करिष्यामि मखे राज्ञो भवन्तौ सोमपायिनौ॥ 40 ॥

mayā tābhyāṃ varo datta upakārasya hetave | kariṣyāmi makhe rājño bhavantau somapāyinau

एवं मया वयः प्राप्तं लोचने विमले तथा ।स्वस्थो भव महाराज संविशस्वासने शुभे॥ 41 ॥

evaṃ mayā vayaḥ prāptaṃ locane vimale tathā | svastho bhava mahārāja saṃviśasvāsane śubhe

इत्युक्तः स तु विप्रेण सभार्यः पृथिवीपतिः ।सुखोपविष्टः कल्याणीः कथाश्चक्रे महात्मना॥ 42 ॥

ityuktaḥ sa tu vipreṇa sabhāryaḥ pṛthivīpatiḥ | sukhopaviṣṭaḥ kalyāṇīḥ kathāścakre mahātmanā

अथैनं भार्गवं प्राह राजानं परिसान्त्वयन् ।याजयिष्यामि राजंस्त्वां सम्भारानुपकल्पय॥ 43 ॥

athainaṃ bhārgavaṃ prāha rājānaṃ parisāntvayan | yājayiṣyāmi rājaṃstvāṃ sambhārānupakalpaya

मया प्रतिश्रुतं ताभ्यां कर्तव्यौ सोमपौ युवाम् ।तत्कर्तव्यं नृपश्रेष्ठ तव यज्ञेऽतिविस्तरे॥ 44 ॥

mayā pratiśrutaṃ tābhyāṃ kartavyau somapau yuvām | tatkartavyaṃ nṛpaśreṣṭha tava yajñe'tivistare

इन्द्रं निवारयिष्यामि क्रुद्धं तेजोबलेन वै ।पाययिष्यामि राजेन्द्र सोमं सोममखे तव॥ 45 ॥

indraṃ nivārayiṣyāmi kruddhaṃ tejobalena vai | pāyayiṣyāmi rājendra somaṃ somamakhe tava

ततः परमसन्तुष्टः शर्यातिः पृथिवीपतिः ।च्यवनस्य महाराज तद्वाक्यं प्रत्यपूजयत्॥ 46 ॥

tataḥ paramasantuṣṭaḥ śaryātiḥ pṛthivīpatiḥ | cyavanasya mahārāja tadvākyaṃ pratyapūjayat

सम्मान्य च्यवनं राजा जगाम नगरं प्रति ।सभार्यश्चातिसन्तुष्टः कुर्वन्वार्तां मुनेः किल॥ 47 ॥

sammānya cyavanaṃ rājā jagāma nagaraṃ prati | sabhāryaścātisantuṣṭaḥ kurvanvārtāṃ muneḥ kila

प्रशस्तेहनि यज्ञीये सर्वकामसमृद्धिमान् ।कारयामास शर्यातिर्यज्ञायतनमुत्तमम्॥ 48 ॥

praśastehani yajñīye sarvakāmasamṛddhimān | kārayāmāsa śaryātiryajñāyatanamuttamam

समानीय मुनीन्पूज्यान्वसिष्ठप्रमुखानसौ ।भार्गवो याजयामास च्यवनः पृथिवीपतिम्॥ 49 ॥

samānīya munīnpūjyānvasiṣṭhapramukhānasau | bhārgavo yājayāmāsa cyavanaḥ pṛthivīpatim

वितते तु तथा यज्ञे देवाः सर्वे सवासवाः ।आजग्मुश्चाश्विनौ तत्र सोमार्थमुपजग्मतुः॥ 50 ॥

vitate tu tathā yajñe devāḥ sarve savāsavāḥ | ājagmuścāśvinau tatra somārthamupajagmatuḥ

इन्द्रस्तु शङ्कितस्तत्र वीक्ष्य तावश्विनावुभौ ।पप्रच्छ च सुरान्सर्वान्किमेतौ समुपागतौ॥ 51 ॥

indrastu śaṅkitastatra vīkṣya tāvaśvināvubhau | papraccha ca surānsarvānkimetau samupāgatau

चिकित्सकौ न सोमार्हौ केनानीताविहेति च ।नाब्रुवन्नमरास्तत्र राज्ञस्तु वितते मखे॥ 52 ॥

cikitsakau na somārhau kenānītāviheti ca | nābruvannamarāstatra rājñastu vitate makhe

अगृह्णाच्च्यवनः सोममश्विनोर्देवयोस्तदा ।शक्रस्तं वारयामास मा गृहाणैतयोर्ग्रहम्॥ 53 ॥

agṛhṇāccyavanaḥ somamaśvinordevayostadā | śakrastaṃ vārayāmāsa mā gṛhāṇaitayorgraham

तमाह च्यवनस्तत्र कथमेतौ रवेः सुतौ ।न ग्रहार्हौ च नासत्यौ ब्रूहि सत्यं शचीपते॥ 54 ॥

tamāha cyavanastatra kathametau raveḥ sutau | na grahārhau ca nāsatyau brūhi satyaṃ śacīpate

न सङ्करौ समुत्पन्नौ धर्मपत्नीसुतौ रवेः ।केन दोषेण देवेन्द्र नार्हौ सोमं भिषग्वरौ॥ 55 ॥

na saṅkarau samutpannau dharmapatnīsutau raveḥ | kena doṣeṇa devendra nārhau somaṃ bhiṣagvarau

निर्णयोऽत्र मखे शक्र कर्तव्यः सर्वदैवतैः ।ग्राहयिष्यामहं सोमं कृतौ तौ सोमपौ मया॥ 56 ॥

nirṇayo'tra makhe śakra kartavyaḥ sarvadaivataiḥ | grāhayiṣyāmahaṃ somaṃ kṛtau tau somapau mayā

प्रेरितोऽसौ मया राजा मखाय मघवन्किल ।एतदर्थं करिष्यामि सत्यं मे वचनं विभो॥ 57 ॥

prerito'sau mayā rājā makhāya maghavankila | etadarthaṃ kariṣyāmi satyaṃ me vacanaṃ vibho

आभ्यामुपकृतः शक्र तथा दत्तं नवं वयः ।तस्मात्प्रत्युपकारस्तु कर्तव्यः सर्वथा मया॥ 58 ॥

ābhyāmupakṛtaḥ śakra tathā dattaṃ navaṃ vayaḥ | tasmātpratyupakārastu kartavyaḥ sarvathā mayā

चिकित्सकौ कृतावेतौ नासत्यौ निन्दितौ सुरैः ।उभावेतौ न सोमार्हौ मा गृहाणैतयोर्ग्रहम्॥ 59 ॥

cikitsakau kṛtāvetau nāsatyau ninditau suraiḥ | ubhāvetau na somārhau mā gṛhāṇaitayorgraham

अहल्याजार संयच्छ कोपं चाद्य निरर्थकम् ।वृत्रघ्न किं हि नासत्यौ न सोमार्हौ सुरात्मजौ॥ 60 ॥

ahalyājāra saṃyaccha kopaṃ cādya nirarthakam | vṛtraghna kiṃ hi nāsatyau na somārhau surātmajau

एवं विवादे समुपस्थिते च न कोऽपि वाचं तमुवाच भूप ।ग्रहं तयोर्भार्गवतिग्मतेजाः सङ्ग्राहयामास तपोबलेन॥ 61 ॥

evaṃ vivāde samupasthite ca na ko'pi vācaṃ tamuvāca bhūpa | grahaṃ tayorbhārgavatigmatejāḥ saṅgrāhayāmāsa tapobalena