Skandha 6, Adhyāya 24

राजोवाच ।भगवंस्त्वन्मुखाम्भोजाच्च्युतं दिव्यकथारसम् ।न तृप्तिमधिगच्छामि पिबंस्तु सुधया समम्॥ 1 ॥

rājovāca | bhagavaṃstvanmukhāmbhojāccyutaṃ divyakathārasam | na tṛptimadhigacchāmi pibaṃstu sudhayā samam

विचित्रमिदमाख्यानं कथितं भवता मम ।हैहयानां समुत्पत्तिर्विस्तराद्विस्मयप्रदा॥ 2 ॥

vicitramidamākhyānaṃ kathitaṃ bhavatā mama | haihayānāṃ samutpattirvistarādvismayapradā

परं कौतूहलं मेऽत्र यद्विष्णुः कमलापतिः ।देवदेवो जगन्नाथः सृष्टिस्थित्यन्तकारकः॥ 3 ॥

paraṃ kautūhalaṃ me'tra yadviṣṇuḥ kamalāpatiḥ | devadevo jagannāthaḥ sṛṣṭisthityantakārakaḥ

सोऽप्यश्वभावमापन्नो भगवान्हरिरच्युतः ।परतन्त्रः कथं जातः स्वतन्त्रः पुरुषोत्तमः॥ 4 ॥

so'pyaśvabhāvamāpanno bhagavānhariracyutaḥ | paratantraḥ kathaṃ jātaḥ svatantraḥ puruṣottamaḥ

एतन्मे संशयं ब्रह्मञ्छेत्तुमर्हसि साम्प्रतम् ।सर्वज्ञस्त्वं मुनिश्रेष्ठ ब्रूहि वृत्तान्तमद्भुतम्॥ 5 ॥

etanme saṃśayaṃ brahmañchettumarhasi sāmpratam | sarvajñastvaṃ muniśreṣṭha brūhi vṛttāntamadbhutam

व्यास उवाच ।शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि सन्देहस्यास्य निर्णयम् ।यथा श्रुतं मया पूर्वं नारदान्मुनिसत्तमात्॥ 6 ॥

vyāsa uvāca | śṛṇu rājan pravakṣyāmi sandehasyāsya nirṇayam | yathā śrutaṃ mayā pūrvaṃ nāradānmunisattamāt

ब्रह्मणो मानसः पुत्रो नारदो नाम तापसः ।सर्वज्ञः सर्वगः शान्तः सर्वलोकप्रियः कविः॥ 7 ॥

brahmaṇo mānasaḥ putro nārado nāma tāpasaḥ | sarvajñaḥ sarvagaḥ śāntaḥ sarvalokapriyaḥ kaviḥ

स चैकदा मुनिश्रेष्ठो विचरन्पृथिवीमिमाम् ।वादयन्महतीं वीणां स्वरतानसमन्विताम्॥ 8 ॥

sa caikadā muniśreṣṭho vicaranpṛthivīmimām | vādayanmahatīṃ vīṇāṃ svaratānasamanvitām

बृहद्रथन्तरादीनां साम्नां भेदाननेकशः ।गायन्गायत्रममृतं सम्प्राप्तोऽथ ममाश्रमम्॥ 9 ॥

bṛhadrathantarādīnāṃ sāmnāṃ bhedānanekaśaḥ | gāyangāyatramamṛtaṃ samprāpto'tha mamāśramam

शम्याप्रासं महातीर्थं सरस्वत्याः सुपावनम् ।निवासं मुनिमुख्यानां शर्मदं ज्ञानदं तथा॥ 10 ॥

śamyāprāsaṃ mahātīrthaṃ sarasvatyāḥ supāvanam | nivāsaṃ munimukhyānāṃ śarmadaṃ jñānadaṃ tathā

तमागतमहं प्रेक्ष्य ब्रह्मपुत्रं महाद्युतिम् ।अभ्युत्थानादिकं सर्वं कृतवानर्चनादिकम्॥ 11 ॥

tamāgatamahaṃ prekṣya brahmaputraṃ mahādyutim | abhyutthānādikaṃ sarvaṃ kṛtavānarcanādikam

अर्घ्यपाद्यविधिं कृत्वा तस्यासनस्थितस्य च ।उपविष्टः समीपेऽहं मुनेरमिततेजसः॥ 12 ॥

arghyapādyavidhiṃ kṛtvā tasyāsanasthitasya ca | upaviṣṭaḥ samīpe'haṃ muneramitatejasaḥ

दृष्ट्वा विश्रमिणं शान्तं नारदं ज्ञानपारदम् ।तमपृच्छमहं राजन् यत्पृष्टोऽहं त्वयाधुना॥ 13 ॥

dṛṣṭvā viśramiṇaṃ śāntaṃ nāradaṃ jñānapāradam | tamapṛcchamahaṃ rājan yatpṛṣṭo'haṃ tvayādhunā

असारेऽस्मिंस्तु संसारे प्राणिनां किं सुखं मुने ।न पश्यामि विनिश्चित्य कदाचित्कुत्रचित्क्वचित्॥ 14 ॥

asāre'smiṃstu saṃsāre prāṇināṃ kiṃ sukhaṃ mune | na paśyāmi viniścitya kadācitkutracitkvacit

द्वीपे जातो जनन्याहं सन्त्यक्तस्तत्क्षणादपि ।अनाश्रयो वने वृद्धिं प्राप्तः कर्मानुसारतः॥ 15 ॥

dvīpe jāto jananyāhaṃ santyaktastatkṣaṇādapi | anāśrayo vane vṛddhiṃ prāptaḥ karmānusārataḥ

तपस्तप्तं मया चोग्रं पर्वते बहुवार्षिकम् ।पुत्रकामेन देवर्षे शङ्करः समुपासितः॥ 16 ॥

tapastaptaṃ mayā cograṃ parvate bahuvārṣikam | putrakāmena devarṣe śaṅkaraḥ samupāsitaḥ

ततो मया शुकः प्राप्तः पुत्रो ज्ञानवतां वरः ।पाठितस्तु मया सम्यग्वेदानां सार आदितः॥ 17 ॥

tato mayā śukaḥ prāptaḥ putro jñānavatāṃ varaḥ | pāṭhitastu mayā samyagvedānāṃ sāra āditaḥ

स त्यक्त्वा मां गतः क्वापि रुदन्तं विरहातुरम् ।लोकाल्लोकान्तरं साधो वचनात्तव बोधितः॥ 18 ॥

sa tyaktvā māṃ gataḥ kvāpi rudantaṃ virahāturam | lokāllokāntaraṃ sādho vacanāttava bodhitaḥ

ततोऽहं पुत्रसन्तप्तस्त्यक्त्वा मेरुं महागिरिम् ।मातरं मनसा कृत्वा सम्प्राप्तः कुरुजाङ्गलम्॥ 19 ॥

tato'haṃ putrasantaptastyaktvā meruṃ mahāgirim | mātaraṃ manasā kṛtvā samprāptaḥ kurujāṅgalam

पुत्रस्नेहादतितरां कृशाङ्गः शोकसंयुतः ।जानन्मिथ्येति संसारं मायापाशनियन्त्रितः॥ 20 ॥

putrasnehādatitarāṃ kṛśāṅgaḥ śokasaṃyutaḥ | jānanmithyeti saṃsāraṃ māyāpāśaniyantritaḥ

ततो राज्ञा वृतां ज्ञात्वा मातरं वासवीं शुभाम् ।स्थितोऽत्रैवाश्रमं कृत्वा सरस्वत्यास्तटे शुभे॥ 21 ॥

tato rājñā vṛtāṃ jñātvā mātaraṃ vāsavīṃ śubhām | sthito'traivāśramaṃ kṛtvā sarasvatyāstaṭe śubhe

शन्तनुः स्वर्गतिं प्राप्तो विधुरा जननी स्थिता ।पुत्रद्वययुता साध्वी भीष्मेण प्रतिपालिता॥ 22 ॥

śantanuḥ svargatiṃ prāpto vidhurā jananī sthitā | putradvayayutā sādhvī bhīṣmeṇa pratipālitā

चित्राङ्गदः कृतो राजा गङ्गापुत्रेण धीमता ।कालेन सोऽपि मे भ्राता मृतः कामसमद्युतिः॥ 23 ॥

citrāṅgadaḥ kṛto rājā gaṅgāputreṇa dhīmatā | kālena so'pi me bhrātā mṛtaḥ kāmasamadyutiḥ

ततः सत्यवती माता निमग्ना शोकसागरे ।चित्राङ्गदं मृतं पुत्रं रुरोद भृशमातुरा॥ 24 ॥

tataḥ satyavatī mātā nimagnā śokasāgare | citrāṅgadaṃ mṛtaṃ putraṃ ruroda bhṛśamāturā

सम्प्राप्तोऽहं महाभाग ज्ञात्वा तां दुःखितां सतीम् ।आश्वासिता मयात्यर्थं भीष्मेण च महात्मना॥ 25 ॥

samprāpto'haṃ mahābhāga jñātvā tāṃ duḥkhitāṃ satīm | āśvāsitā mayātyarthaṃ bhīṣmeṇa ca mahātmanā

विचित्रवीर्यस्त्वपरो वीर्यवान्पृथिवीपतिः ।कृतो भीष्मेण भ्राता वै स्त्रीराज्यविमुखेन ह॥ 26 ॥

vicitravīryastvaparo vīryavānpṛthivīpatiḥ | kṛto bhīṣmeṇa bhrātā vai strīrājyavimukhena ha

काशिराजसुते रम्ये विजित्य पृथिवीपतीन् ।भीष्मेणानीय स्वबलात्कन्यके द्वे समर्पिते॥ 27 ॥

kāśirājasute ramye vijitya pṛthivīpatīn | bhīṣmeṇānīya svabalātkanyake dve samarpite

सत्यवत्यै शुभे काले विवाहः परिकल्पितः ।भ्रातुर्विचित्रवीर्यस्य तदाहं सुखितोऽभवम्॥ 28 ॥

satyavatyai śubhe kāle vivāhaḥ parikalpitaḥ | bhrāturvicitravīryasya tadāhaṃ sukhito'bhavam

पुनः सोऽपि मृतो भ्राता यक्ष्मणा पीडितो भृशम् ।अनपत्यो युवा धन्वी माता मे दुःखिताभवत्॥ 29 ॥

punaḥ so'pi mṛto bhrātā yakṣmaṇā pīḍito bhṛśam | anapatyo yuvā dhanvī mātā me duḥkhitābhavat

काशिराजसुते द्वे तु मृतं दृष्ट्वा पतिं तदा ।पतिव्रताधर्मपरे भगिन्यौ सम्बभूवतुः॥ 30 ॥

kāśirājasute dve tu mṛtaṃ dṛṣṭvā patiṃ tadā | pativratādharmapare bhaginyau sambabhūvatuḥ

ते ऊचतुः सतीं श्वश्रूं रुदतीं भृशदुःखिताम् ।पतिना सहगामिन्यौ भविष्यावो हुताशने॥ 31 ॥

te ūcatuḥ satīṃ śvaśrūṃ rudatīṃ bhṛśaduḥkhitām | patinā sahagāminyau bhaviṣyāvo hutāśane

पुत्रेण सह ते श्वश्रु स्वर्गे गत्वाथ नन्दने ।सुखेन विहरिष्यावः पतिना सह संयुते॥ 32 ॥

putreṇa saha te śvaśru svarge gatvātha nandane | sukhena vihariṣyāvaḥ patinā saha saṃyute

निवारिते तदा मात्रा वध्वौ तस्मान्महोद्यमात् ।स्नेहभावं समाश्रित्य भीष्मस्य वचनात्तदा॥ 33 ॥

nivārite tadā mātrā vadhvau tasmānmahodyamāt | snehabhāvaṃ samāśritya bhīṣmasya vacanāttadā

गाङ्गेयेन च मात्रा मे सम्मन्त्र्य च परस्परम् ।कृत्वौर्ध्वदैहिकं सर्वं संस्मृतोऽहं गजाह्वये॥ 34 ॥

gāṅgeyena ca mātrā me sammantrya ca parasparam | kṛtvaurdhvadaihikaṃ sarvaṃ saṃsmṛto'haṃ gajāhvaye

स्मृतमात्रस्तु मात्रा वै ज्ञात्वा भावं मनोगतम् ।तरसैवागतश्चाहं नगरं नागसाह्वयम्॥ 35 ॥

smṛtamātrastu mātrā vai jñātvā bhāvaṃ manogatam | tarasaivāgataścāhaṃ nagaraṃ nāgasāhvayam

प्रणम्य मातरं मूर्ध्ना संस्थितोऽथ कृताञ्जलिः ।तामब्रवं सुतप्ताङ्गीं पुत्रशोकेन कर्शिताम्॥ 36 ॥

praṇamya mātaraṃ mūrdhnā saṃsthito'tha kṛtāñjaliḥ | tāmabravaṃ sutaptāṅgīṃ putraśokena karśitām

मातस्त्वया किमाहूतो मनसाहं तपस्विनि ।आज्ञापय महत्कार्ये दासोऽस्मि करवाणि किम्॥ 37 ॥

mātastvayā kimāhūto manasāhaṃ tapasvini | ājñāpaya mahatkārye dāso'smi karavāṇi kim

त्वं मे तीर्थं परं मातर्देवश्च प्रथितः परः ।आगतश्चिन्तितश्चात्र ब्रूहि कृत्यं तव प्रियम्॥ 38 ॥

tvaṃ me tīrthaṃ paraṃ mātardevaśca prathitaḥ paraḥ | āgataścintitaścātra brūhi kṛtyaṃ tava priyam

व्यास उवाच ।इत्युक्त्वाहं स्थितस्तत्र मातुरग्रे यदा मुने ।तदा सा मामुवाचेदं पश्यन्ती भीष्ममन्तिके॥ 39 ॥

vyāsa uvāca | ityuktvāhaṃ sthitastatra māturagre yadā mune | tadā sā māmuvācedaṃ paśyantī bhīṣmamantike

पुत्र तेऽद्य मृतो भ्राता पीडितो राजयक्ष्मणा ।तेनाहं दुःखिता जाता वंशच्छेदभयादिह॥ 40 ॥

putra te'dya mṛto bhrātā pīḍito rājayakṣmaṇā | tenāhaṃ duḥkhitā jātā vaṃśacchedabhayādiha

तस्मात्त्वमद्य मेधाविन् मयाहूतः समाधिना ।गाङ्गेयस्य मतेनात्र पाराशर्यार्थसिद्धये॥ 41 ॥

tasmāttvamadya medhāvin mayāhūtaḥ samādhinā | gāṅgeyasya matenātra pārāśaryārthasiddhaye

कुलं स्थापय नष्टं त्वं शन्तनोर्नामकारणात् ।रक्ष मां दुःखतः कृष्ण वंशच्छेदोद्भवाद्द्रुतम्॥ 42 ॥

kulaṃ sthāpaya naṣṭaṃ tvaṃ śantanornāmakāraṇāt | rakṣa māṃ duḥkhataḥ kṛṣṇa vaṃśacchedodbhavāddrutam

काशिराजसुते भार्ये भ्रातुस्तव यवीयसः ।साधोर्विचित्रवीर्यस्य रूपयौवनभूषिते॥ 43 ॥

kāśirājasute bhārye bhrātustava yavīyasaḥ | sādhorvicitravīryasya rūpayauvanabhūṣite

ताभ्यां सङ्गम्य मेधाविन् पुत्रोत्पादनकं कुरु ।रक्षस्व भारतं वंशं नात्र दोषोऽस्ति कर्हिचित्॥ 44 ॥

tābhyāṃ saṅgamya medhāvin putrotpādanakaṃ kuru | rakṣasva bhārataṃ vaṃśaṃ nātra doṣo'sti karhicit

व्यास उवाच ।इति मातुर्वचः श्रुत्वा जातश्चिन्तातुरो ह्यहम् ।लज्जयाऽऽकुलचित्तस्तामब्रवं विनयानतः॥ 45 ॥

vyāsa uvāca | iti māturvacaḥ śrutvā jātaścintāturo hyaham | lajjayā''kulacittastāmabravaṃ vinayānataḥ

मातः पापाधिकं कर्म परदाराभिमर्शनम् ।ज्ञात्वा धर्मपथं सम्यक्करोमि कथमादरात्॥ 46 ॥

mātaḥ pāpādhikaṃ karma paradārābhimarśanam | jñātvā dharmapathaṃ samyakkaromi kathamādarāt

तथा यवीयसो भ्रातुर्वधूः कन्या प्रकीर्तिता ।व्यभिचारं कथं कुर्यामधीत्य निगमानहम्॥ 47 ॥

tathā yavīyaso bhrāturvadhūḥ kanyā prakīrtitā | vyabhicāraṃ kathaṃ kuryāmadhītya nigamānaham

अन्यायेन न कर्तव्यं सर्वथा कुलरक्षणम् ।न तरन्ति हि संसारात्पितरः पापकारिणः॥ 48 ॥

anyāyena na kartavyaṃ sarvathā kularakṣaṇam | na taranti hi saṃsārātpitaraḥ pāpakāriṇaḥ

लोकानामुपदेष्टा यः पुराणानां प्रवर्तकः ।स कथं कुत्सितं कर्म ज्ञात्वा कुर्यान्महाद्भुतम्॥ 49 ॥

lokānāmupadeṣṭā yaḥ purāṇānāṃ pravartakaḥ | sa kathaṃ kutsitaṃ karma jñātvā kuryānmahādbhutam

पुनरुक्तो ह्यहं मात्रा रुदत्या भृशमन्तिके ।पुत्रशोकातितप्ता या वंशरक्षणकाम्यया॥ 50 ॥

punarukto hyahaṃ mātrā rudatyā bhṛśamantike | putraśokātitaptā yā vaṃśarakṣaṇakāmyayā

पाराशर्य न ते दोषो वचनान्मम पुत्रक ।गुरूणां वचनं तथ्यं सदोषमपि मानवैः॥ 51 ॥

pārāśarya na te doṣo vacanānmama putraka | gurūṇāṃ vacanaṃ tathyaṃ sadoṣamapi mānavaiḥ

कर्तव्यमविचार्यैव शिष्टाचारप्रमाणतः ।वचनं कुरु मे पुत्र न ते दोषोऽस्ति मानद॥ 52 ॥

kartavyamavicāryaiva śiṣṭācārapramāṇataḥ | vacanaṃ kuru me putra na te doṣo'sti mānada

पुत्रस्य जननं कृत्वा सुखिनी कुरु मातरम् ।विशेषेण तु सन्तप्तां मग्नां शोकार्णवे सुत॥ 53 ॥

putrasya jananaṃ kṛtvā sukhinī kuru mātaram | viśeṣeṇa tu santaptāṃ magnāṃ śokārṇave suta

इति तां ब्रुवतीं श्रुत्वा तदा सुरनदीसुतः ।मामुवाच विशेषज्ञः सूक्ष्मधर्मस्य निर्णये॥ 54 ॥

iti tāṃ bruvatīṃ śrutvā tadā suranadīsutaḥ | māmuvāca viśeṣajñaḥ sūkṣmadharmasya nirṇaye

द्वैपायन विचारोऽत्र न कर्तव्यस्त्वयानघ ।मातुर्वचनमादाय विहरस्व यथासुखम्॥ 55 ॥

dvaipāyana vicāro'tra na kartavyastvayānagha | māturvacanamādāya viharasva yathāsukham

व्यास उवाच ।इति तस्य वचः श्रुत्वा मातुश्च प्रार्थनं तथा ।निःशङ्कोऽहं तदा जातः कार्ये तस्मिञ्जुगुप्सिते॥ 56 ॥

vyāsa uvāca | iti tasya vacaḥ śrutvā mātuśca prārthanaṃ tathā | niḥśaṅko'haṃ tadā jātaḥ kārye tasmiñjugupsite

अम्बिकायां प्रवृत्तोऽहमृतुमत्यां मुदा निशि ।मयि विमनसायां तु तापसे कुत्सिते भृशम्॥ 57 ॥

ambikāyāṃ pravṛtto'hamṛtumatyāṃ mudā niśi | mayi vimanasāyāṃ tu tāpase kutsite bhṛśam

शप्ता मया सा सुश्रोणी प्रसङ्गे प्रथमे तदा ।अन्धस्ते भविता पुत्रो यतो नेत्रे निमीलिते॥ 58 ॥

śaptā mayā sā suśroṇī prasaṅge prathame tadā | andhaste bhavitā putro yato netre nimīlite

द्वितीयेऽह्नि मुनिश्रेष्ठ पृष्टो मात्रा रहः पुनः ।भविष्यति सुतः पुत्र काशिराजसुतोदरे॥ 59 ॥

dvitīye'hni muniśreṣṭha pṛṣṭo mātrā rahaḥ punaḥ | bhaviṣyati sutaḥ putra kāśirājasutodare

मयोक्ता जननी तत्र व्रीडानम्रमुखेन ह ।विनेत्रो भविता पुत्रो मातः शापान्ममैव हि॥ 60 ॥

mayoktā jananī tatra vrīḍānamramukhena ha | vinetro bhavitā putro mātaḥ śāpānmamaiva hi

तया निर्भर्त्सितस्तत्र कठोरवचसा मुने ।कथं पुत्र त्वया शप्ता पुत्रस्तेऽन्धो भविष्यति॥ 61 ॥

tayā nirbhartsitastatra kaṭhoravacasā mune | kathaṃ putra tvayā śaptā putraste'ndho bhaviṣyati