Skandha 6, Adhyāya 23

व्यास उवाच ।तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा रमापुत्रः प्रतापवान् ।प्रफुल्लवदनाम्भोजस्तामुवाच विशाम्पते॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | tasyāstu vacanaṃ śrutvā ramāputraḥ pratāpavān | praphullavadanāmbhojastāmuvāca viśāmpate

राजोवाच ।रम्भोरु यस्त्वया पृष्टो वृत्तान्तो विशदाक्षरः ।हेहयोऽहं चैकवीरनाम्ना सिन्धुसुतासुतः॥ 2 ॥

rājovāca | rambhoru yastvayā pṛṣṭo vṛttānto viśadākṣaraḥ | hehayo'haṃ caikavīranāmnā sindhusutāsutaḥ

मनो मे यत्त्वया नूनं परतन्त्रं कृतं किल ।किं करोमि क्व गच्छामि विरहेणातिपीडितः॥ 3 ॥

mano me yattvayā nūnaṃ paratantraṃ kṛtaṃ kila | kiṃ karomi kva gacchāmi viraheṇātipīḍitaḥ

प्रथमं रूपमाख्यातं सर्वलोकातिगं त्वया ।तेन मे विह्वलं जातं कामबाणहतं मनः॥ 4 ॥

prathamaṃ rūpamākhyātaṃ sarvalokātigaṃ tvayā | tena me vihvalaṃ jātaṃ kāmabāṇahataṃ manaḥ

ततस्तस्या गुणाः प्रोक्तास्तैस्तु चित्तं हृतं पुनः ।यत्त्वयोक्तं पुनर्वाक्यं तेन मे विस्मयोऽभवत्॥ 5 ॥

tatastasyā guṇāḥ proktāstaistu cittaṃ hṛtaṃ punaḥ | yattvayoktaṃ punarvākyaṃ tena me vismayo'bhavat

एकावल्या वचः प्रोक्तं दानवाग्रे मया वृतः ।हैहयस्तं विना नान्यं वृणोमीति विनिश्चयः॥ 6 ॥

ekāvalyā vacaḥ proktaṃ dānavāgre mayā vṛtaḥ | haihayastaṃ vinā nānyaṃ vṛṇomīti viniścayaḥ

तेन वाक्येन तन्वङ्गि भृत्योऽहमधुना कृतः ।त्वया तस्याः सुकेशान्ते ब्रूहि किं करवाणि वाम्॥ 7 ॥

tena vākyena tanvaṅgi bhṛtyo'hamadhunā kṛtaḥ | tvayā tasyāḥ sukeśānte brūhi kiṃ karavāṇi vām

स्थानं तस्य न जानामि राक्षसस्य दुरात्मनः ।गतिर्मे नास्ति गमने पुरे तस्मिन्सुलोचने॥ 8 ॥

sthānaṃ tasya na jānāmi rākṣasasya durātmanaḥ | gatirme nāsti gamane pure tasminsulocane

वद मां त्वं विशालाक्षि तत्र प्रापयितुं क्षमा ।प्रापयाशु सखी ते सा यत्र तिष्ठति सुन्दरी॥ 9 ॥

vada māṃ tvaṃ viśālākṣi tatra prāpayituṃ kṣamā | prāpayāśu sakhī te sā yatra tiṣṭhati sundarī

हत्वा तं राक्षसं क्रूरं मोचयिष्यामि साम्प्रतम् ।विवशां शोकसन्तप्तां राजपुत्रीं तव प्रियाम्॥ 10 ॥

hatvā taṃ rākṣasaṃ krūraṃ mocayiṣyāmi sāmpratam | vivaśāṃ śokasantaptāṃ rājaputrīṃ tava priyām

विमुक्तदुःखां कृत्वाऽऽशु प्रापयिष्यामि ते पुरम् ।पित्रे चास्याः प्रदास्यामि कन्यामेकावलीमहम्॥ 11 ॥

vimuktaduḥkhāṃ kṛtvā''śu prāpayiṣyāmi te puram | pitre cāsyāḥ pradāsyāmi kanyāmekāvalīmaham

पश्चाद्विवाहं कर्तासौ राजा पुत्र्याः परन्तपः ।एवं ते मनसः कामो मम चापि प्रियंवदे॥ 12 ॥

paścādvivāhaṃ kartāsau rājā putryāḥ parantapaḥ | evaṃ te manasaḥ kāmo mama cāpi priyaṃvade

भविष्यति स सम्पूर्णः साधनेन तवाधुना ।दर्शयाशु पुरं तस्य पश्य मे त्वं पराक्रमम्॥ 13 ॥

bhaviṣyati sa sampūrṇaḥ sādhanena tavādhunā | darśayāśu puraṃ tasya paśya me tvaṃ parākramam

यथा हन्मि दुराचारं परदारापहारकम् ।तथा कुरु प्रियं कर्तुं शक्तासि वरवर्णिनि॥ 14 ॥

yathā hanmi durācāraṃ paradārāpahārakam | tathā kuru priyaṃ kartuṃ śaktāsi varavarṇini

मार्गं दर्शय तस्याद्य पुरस्य दुर्गमस्य च ।व्यास उवाच ।तन्निशम्य प्रियं वाक्यं मुदिता च यशोवती॥ 15 ॥

mārgaṃ darśaya tasyādya purasya durgamasya ca | vyāsa uvāca | tanniśamya priyaṃ vākyaṃ muditā ca yaśovatī

तमुवाच रमापुत्रं गमनोपायमादरात् ।मन्त्रं गृहाण राजेन्द्र भगवत्यास्तु सिद्धिदम्॥ 16 ॥

tamuvāca ramāputraṃ gamanopāyamādarāt | mantraṃ gṛhāṇa rājendra bhagavatyāstu siddhidam

दर्शयिष्यामि तस्याद्य पुरं राक्षसपालितम् ।सज्जो भव महाभाग गमनाय मया सह॥ 17 ॥

darśayiṣyāmi tasyādya puraṃ rākṣasapālitam | sajjo bhava mahābhāga gamanāya mayā saha

सैन्येन महता युक्तस्तत्र युद्धं भविष्यति ।कालकेतुर्महावीरो राक्षसैर्बलिभिर्वृतः॥ 18 ॥

sainyena mahatā yuktastatra yuddhaṃ bhaviṣyati | kālaketurmahāvīro rākṣasairbalibhirvṛtaḥ

तस्मान्मन्त्रं गृहीत्वा त्वं व्रज तत्र मया सह ।दर्शयिष्यामि ते मार्गं पुरस्यास्य दुरात्मनः॥ 19 ॥

tasmānmantraṃ gṛhītvā tvaṃ vraja tatra mayā saha | darśayiṣyāmi te mārgaṃ purasyāsya durātmanaḥ

हत्वा तं पापकर्माणं मोचयाशु च मे सखीम् ।श्रुत्वा तद्वचनं वीरो मन्त्रं जग्राह सत्वरः॥ 20 ॥

hatvā taṃ pāpakarmāṇaṃ mocayāśu ca me sakhīm | śrutvā tadvacanaṃ vīro mantraṃ jagrāha satvaraḥ

दत्तात्रेयाद्दैवयोगात्प्राप्ताज्ज्ञानिवराच्छुभात् ।योगेश्वरीमहामन्त्रं त्रिलोकीतिलकाभिधम्॥ 21 ॥

dattātreyāddaivayogātprāptājjñānivarācchubhāt | yogeśvarīmahāmantraṃ trilokītilakābhidham

तेन सर्वज्ञता जाता सर्वान्तश्चारिता तथा ।तया सह जगामाशु पुरं तस्य सुदुर्गमम्॥ 22 ॥

tena sarvajñatā jātā sarvāntaścāritā tathā | tayā saha jagāmāśu puraṃ tasya sudurgamam

रक्षितं राक्षसैघोरैः पातालमिव पन्नगैः ।यशोवत्या च सैन्येन महता संयुतो नृपः॥ 23 ॥

rakṣitaṃ rākṣasaighoraiḥ pātālamiva pannagaiḥ | yaśovatyā ca sainyena mahatā saṃyuto nṛpaḥ

तमायान्तं समालोक्य दूतास्तस्य भयातुराः ।क्रोशन्तोऽभिययुः पार्श्वं कालकेतोस्तरस्विनः॥ 24 ॥

tamāyāntaṃ samālokya dūtāstasya bhayāturāḥ | krośanto'bhiyayuḥ pārśvaṃ kālaketostarasvinaḥ

तमूचुः सहसा मत्वा राक्षसं काममोहितम् ।एकावलीसमीपस्थं कुर्वन्तं विनयान्बहून्॥ 25 ॥

tamūcuḥ sahasā matvā rākṣasaṃ kāmamohitam | ekāvalīsamīpasthaṃ kurvantaṃ vinayānbahūn

दूता ऊचुः ।राजन् यशोवती नारी कामिन्याः सहचारिणी ।आयाति सह सैन्येन राजपुत्रेण संयुता॥ 26 ॥

dūtā ūcuḥ | rājan yaśovatī nārī kāminyāḥ sahacāriṇī | āyāti saha sainyena rājaputreṇa saṃyutā

जयन्तो वा महाराज कार्तिकेयोऽथवा नु किम् ।आगच्छति बलोन्मत्तो वाहिनीसहितः किल॥ 27 ॥

jayanto vā mahārāja kārtikeyo'thavā nu kim | āgacchati balonmatto vāhinīsahitaḥ kila

संयत्तो भव राजेन्द्र सङ्ग्रामः समुपस्थितः ।देवपुत्रेण युध्यस्व त्यज वा कमलेक्षणाम्॥ 28 ॥

saṃyatto bhava rājendra saṅgrāmaḥ samupasthitaḥ | devaputreṇa yudhyasva tyaja vā kamalekṣaṇām

इतो दूरेऽस्ति सैन्यं तद्योजनत्रयमात्रतः ।सज्जो भव महीपाल दुन्दुभिं घोषयाशु वै॥ 29 ॥

ito dūre'sti sainyaṃ tadyojanatrayamātrataḥ | sajjo bhava mahīpāla dundubhiṃ ghoṣayāśu vai

व्यास उवाच ।तेषां तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसः क्रोधमूर्च्छितः ।राक्षसान्प्रेरयामास सायुधान्सबलान्वहून्॥ 30 ॥

vyāsa uvāca | teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā rākṣasaḥ krodhamūrcchitaḥ | rākṣasānprerayāmāsa sāyudhānsabalānvahūn

गच्छध्वं राक्षसाः सर्वे सम्मुखाः शस्त्रपाणयः ।तानाज्ञाप्य कालकेतुः पप्रच्छ प्रणयान्वितः॥ 31 ॥

gacchadhvaṃ rākṣasāḥ sarve sammukhāḥ śastrapāṇayaḥ | tānājñāpya kālaketuḥ papraccha praṇayānvitaḥ

एकावलीं समीपस्थां विवशां भृशदुःखिताम् ।कोऽयमायाति तन्वङ्गि पिता ते वापरः पुमान्॥ 32 ॥

ekāvalīṃ samīpasthāṃ vivaśāṃ bhṛśaduḥkhitām | ko'yamāyāti tanvaṅgi pitā te vāparaḥ pumān

त्वदर्थे सैन्यसंयुक्तो ब्रूहि सत्यं कृशोदरि ।पिता ते यदि सम्प्राप्तो नेतुं त्वां विरहातुरः॥ 33 ॥

tvadarthe sainyasaṃyukto brūhi satyaṃ kṛśodari | pitā te yadi samprāpto netuṃ tvāṃ virahāturaḥ

ज्ञात्वा ते पितरं सम्यक् सङ्ग्रामं न करोम्यहम् ।आनयित्वा गृहे पूजां रत्नैर्वस्त्रैर्हयैः शुभैः॥ 34 ॥

jñātvā te pitaraṃ samyak saṅgrāmaṃ na karomyaham | ānayitvā gṛhe pūjāṃ ratnairvastrairhayaiḥ śubhaiḥ

करोमि तस्य चातिथ्यं गृहे प्राप्तस्य सर्वथा ।अन्यश्चेद्यदि सम्प्राप्तस्तं हन्मि निशितैः शरैः॥ 35 ॥

karomi tasya cātithyaṃ gṛhe prāptasya sarvathā | anyaścedyadi samprāptastaṃ hanmi niśitaiḥ śaraiḥ

आनीतः किल कालेन मरणाय महात्मना ।तस्माद्वद विशालाक्षि कोऽयमायाति मन्दधीः॥ 36 ॥

ānītaḥ kila kālena maraṇāya mahātmanā | tasmādvada viśālākṣi ko'yamāyāti mandadhīḥ

अज्ञात्वा मां दुराधर्षं कालरूपं महाबलम् ।एकावल्युवाच ।न जानेऽहं महाभाग कोऽयमायाति सत्वरः॥ 37 ॥

ajñātvā māṃ durādharṣaṃ kālarūpaṃ mahābalam | ekāvalyuvāca | na jāne'haṃ mahābhāga ko'yamāyāti satvaraḥ

नमेऽस्ति विदितः कोऽपि स्थितायास्तव बन्धने ।नायं पिता मे न भ्राता कोऽप्यन्योऽस्ति महाबलः॥ 38 ॥

name'sti viditaḥ ko'pi sthitāyāstava bandhane | nāyaṃ pitā me na bhrātā ko'pyanyo'sti mahābalaḥ

किमर्थमिह चायाति नाहं वेद विनिश्चयम् ।दैत्य उवाच ।एवं वदन्त्यमी दूता वयस्या ते यशोवती॥ 39 ॥

kimarthamiha cāyāti nāhaṃ veda viniścayam | daitya uvāca | evaṃ vadantyamī dūtā vayasyā te yaśovatī

समानीय च तं वीरमागतेति कृतोद्यमा ।क्व गता सा सखी कान्ते विदग्धा कार्यनिश्चये॥ 40 ॥

samānīya ca taṃ vīramāgateti kṛtodyamā | kva gatā sā sakhī kānte vidagdhā kāryaniścaye

नान्यः कोऽपि ममारातिर्यो मे प्रतिबलो भवेत् ।व्यास उवाच ।एतस्मिन्नन्तरे दूतास्तत्रान्ये वै समागताः॥ 41 ॥

nānyaḥ ko'pi mamārātiryo me pratibalo bhavet | vyāsa uvāca | etasminnantare dūtāstatrānye vai samāgatāḥ

ते होचुस्त्वरिता भीताः कालकेतुं गृहे स्थितम् ।किं स्वस्थोऽसि महाराज समीपे सैन्यमागतम्॥ 42 ॥

te hocustvaritā bhītāḥ kālaketuṃ gṛhe sthitam | kiṃ svastho'si mahārāja samīpe sainyamāgatam

निर्गच्छ नगरात्तूर्णं सैन्येन महताऽऽवृतः ।इति तेषां वचः श्रुत्वा कालकेतुर्महाबलः॥ 43 ॥

nirgaccha nagarāttūrṇaṃ sainyena mahatā''vṛtaḥ | iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā kālaketurmahābalaḥ

रथमारुह्य त्वरितो निर्ययौ स्वपुराद्बहिः ।एकवीरोऽपि सहसा हयारूढः प्रतापवान्॥ 44 ॥

rathamāruhya tvarito niryayau svapurādbahiḥ | ekavīro'pi sahasā hayārūḍhaḥ pratāpavān

आगतस्तत्र कामिन्या विरहेण समाकुलः ।युद्धं तयोरभूत्तत्र वृत्रवासवयोरिव॥ 45 ॥

āgatastatra kāminyā viraheṇa samākulaḥ | yuddhaṃ tayorabhūttatra vṛtravāsavayoriva

शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैरादीपितदिगन्तरम् ।वर्तमाने तदा युद्धे कातराणां भयावहे॥ 46 ॥

śastrāstrairbahudhā muktairādīpitadigantaram | vartamāne tadā yuddhe kātarāṇāṃ bhayāvahe

गदया ताडयामास दैत्यं सिन्धुसुतासुतः ।स गतासुः पपातोर्व्यां वज्राहत इवाचलः॥ 47 ॥

gadayā tāḍayāmāsa daityaṃ sindhusutāsutaḥ | sa gatāsuḥ papātorvyāṃ vajrāhata ivācalaḥ

पलायित्वा गताः सर्वे राक्षसा भयपीडिताः ।यशोवती ततो गत्वा वेगादेकावलीं तदा॥ 48 ॥

palāyitvā gatāḥ sarve rākṣasā bhayapīḍitāḥ | yaśovatī tato gatvā vegādekāvalīṃ tadā

उवाच मधुरां वाणीं विस्मिता मुदिता भृशम् ।एह्यालि नृपपुत्रेण दानवोऽसौ निपातितः॥ 49 ॥

uvāca madhurāṃ vāṇīṃ vismitā muditā bhṛśam | ehyāli nṛpaputreṇa dānavo'sau nipātitaḥ

एकवीरेण धीरेण युद्धं कृत्वा सुदारुणम् ।स्कन्धावारेऽप्यसौ राजा तिष्ठत्यद्य श्रमातुरः॥ 50 ॥

ekavīreṇa dhīreṇa yuddhaṃ kṛtvā sudāruṇam | skandhāvāre'pyasau rājā tiṣṭhatyadya śramāturaḥ

दर्शनं काङ्क्षमाणस्ते श्रुतरूपगुणस्तव ।पश्य तं कुटिलापाङ्गि मनोभवसमं नृपम्॥ 51 ॥

darśanaṃ kāṅkṣamāṇaste śrutarūpaguṇastava | paśya taṃ kuṭilāpāṅgi manobhavasamaṃ nṛpam

कथिता त्वं मया पूर्वं तस्याग्रे जाह्नवीतटे ।पूर्णानुरागः सञ्जातस्तेनासौ विरहातुरः॥ 52 ॥

kathitā tvaṃ mayā pūrvaṃ tasyāgre jāhnavītaṭe | pūrṇānurāgaḥ sañjātastenāsau virahāturaḥ

वाञ्छति त्वां चारुरूपां द्रष्टुं नृपतिनन्दनः ।सा तस्या वचनं श्रुत्वा गमनाय मनो दधे॥ 53 ॥

vāñchati tvāṃ cārurūpāṃ draṣṭuṃ nṛpatinandanaḥ | sā tasyā vacanaṃ śrutvā gamanāya mano dadhe

लज्जमाना भृशं भीत्या कौमारं प्राप्तया तया ।कथं तस्य मुखं द्रक्ष्ये कुमारी ह्यवशा भृशम्॥ 54 ॥

lajjamānā bhṛśaṃ bhītyā kaumāraṃ prāptayā tayā | kathaṃ tasya mukhaṃ drakṣye kumārī hyavaśā bhṛśam

स मां गृह्णाति कामार्त इति चिन्ताकुला सती ।यशोवत्या युता तत्र नरयानस्थिता ययौ॥ 55 ॥

sa māṃ gṛhṇāti kāmārta iti cintākulā satī | yaśovatyā yutā tatra narayānasthitā yayau

स्कन्धावारेऽतिमलिना मलिनाम्बरधारिणी ।तामागतां विशालाक्षीं दृष्ट्वा राजसुतोऽब्रवीत्॥ 56 ॥

skandhāvāre'timalinā malināmbaradhāriṇī | tāmāgatāṃ viśālākṣīṃ dṛṣṭvā rājasuto'bravīt

दर्शनं देहि तन्वङ्गि तृषिते नयने मम ।कामातुरं च तं वीक्ष्य तां च लज्जाभरावृताम्॥ 57 ॥

darśanaṃ dehi tanvaṅgi tṛṣite nayane mama | kāmāturaṃ ca taṃ vīkṣya tāṃ ca lajjābharāvṛtām

नीतिज्ञा शिष्टमार्गज्ञा तमुवाच यशोवती ।राजपुत्र पिताप्यस्यास्त्वामेनां दातुमिच्छति॥ 58 ॥

nītijñā śiṣṭamārgajñā tamuvāca yaśovatī | rājaputra pitāpyasyāstvāmenāṃ dātumicchati

एषापि त्वद्वशा नूनं भविता सङ्गमस्तव ।कालं प्रतीक्ष्य राजेन्द्र नयैनां पितुरन्तिकम्॥ 59 ॥

eṣāpi tvadvaśā nūnaṃ bhavitā saṅgamastava | kālaṃ pratīkṣya rājendra nayaināṃ piturantikam

स विवाहविधिं कृत्वा दास्यतीति विनिश्चयः ।स तस्या वचनं तथ्यं मत्वा सैन्यसमन्वितः॥ 60 ॥

sa vivāhavidhiṃ kṛtvā dāsyatīti viniścayaḥ | sa tasyā vacanaṃ tathyaṃ matvā sainyasamanvitaḥ

समेतः कामिनीभ्यां तु ययौ तत्पितुराश्रमम् ।राजपुत्रीं तथायातां श्रुत्वा प्रेमसमन्वितः॥ 61 ॥

sametaḥ kāminībhyāṃ tu yayau tatpiturāśramam | rājaputrīṃ tathāyātāṃ śrutvā premasamanvitaḥ

प्रययौ सम्मुखस्तूर्णं सचिवैः परिवेष्टितः ।बहुभिर्दिवसैर्दृष्टा पुत्री सा मलिनाम्बरा॥ 62 ॥

prayayau sammukhastūrṇaṃ sacivaiḥ pariveṣṭitaḥ | bahubhirdivasairdṛṣṭā putrī sā malināmbarā

यशोवत्या तु वृत्तान्तः कथितो विस्तरात्पुनः ।एकवीरं मिलित्वासौ गृहमानीय चादरात्॥ 63 ॥

yaśovatyā tu vṛttāntaḥ kathito vistarātpunaḥ | ekavīraṃ militvāsau gṛhamānīya cādarāt

पुण्येऽह्नि कारयामास विवाहं विधिपूर्वकम् ।पारिबर्हं ततो दत्त्वा सम्पूज्य विधिवत्तदा॥ 64 ॥

puṇye'hni kārayāmāsa vivāhaṃ vidhipūrvakam | pāribarhaṃ tato dattvā sampūjya vidhivattadā

पुत्रीं विसर्जयामास यशोवत्या समन्विताम् ।एवं विवाहे संवृत्ते रमापुत्रो मुदान्वितः॥ 65 ॥

putrīṃ visarjayāmāsa yaśovatyā samanvitām | evaṃ vivāhe saṃvṛtte ramāputro mudānvitaḥ

गृहं प्राप्य बहून्भोगाम्बुभुजे प्रियया समम् ।बभूव तस्यां पुत्रस्तु कृतवीर्याभिधः किल ।तत्सुतः कार्तवीर्यस्तु वंशोऽयं कथितो मया॥ 66 ॥

gṛhaṃ prāpya bahūnbhogāmbubhuje priyayā samam | babhūva tasyāṃ putrastu kṛtavīryābhidhaḥ kila | tatsutaḥ kārtavīryastu vaṃśo'yaṃ kathito mayā