Skandha 5, Adhyāya 29

व्यास उवाच ।वरदानमिदं तस्य दानवस्य शिवार्पितम् ।अत्यद्भुततरं राजञ्छ्रुणु तत्प्रब्रवीम्यहम्॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | varadānamidaṃ tasya dānavasya śivārpitam | atyadbhutataraṃ rājañchruṇu tatprabravīmyaham

तस्य देहाद्रक्तबिन्दुर्यदा पतति भूतले ।समुत्पतन्ति दैतेयास्तद्रूपास्तत्पराक्रमाः॥ 2 ॥

tasya dehādraktabinduryadā patati bhūtale | samutpatanti daiteyāstadrūpāstatparākramāḥ

असङ्ख्याता महावीर्या दानवा रक्तसम्भवाः ।प्रभवन्त्विति रुद्रेण दत्तोऽस्त्यत्यद्भुतो वरः॥ 3 ॥

asaṅkhyātā mahāvīryā dānavā raktasambhavāḥ | prabhavantviti rudreṇa datto'styatyadbhuto varaḥ

स तेन वरदानेन दर्पितः क्रोधसंयुतः ।अभ्यगात्तरसा सङ्ख्ये हन्तुं देवीं सकालिकाम्॥ 4 ॥

sa tena varadānena darpitaḥ krodhasaṃyutaḥ | abhyagāttarasā saṅkhye hantuṃ devīṃ sakālikām

स दृष्ट्वा वैष्णवीं शक्तिं गरुडोपरिसंस्थिताम् ।शक्त्या जघान दैत्येन्द्रस्तां वै कमललोचनाम्॥ 5 ॥

sa dṛṣṭvā vaiṣṇavīṃ śaktiṃ garuḍoparisaṃsthitām | śaktyā jaghāna daityendrastāṃ vai kamalalocanām

गदया वारयामास शक्तिः सा शक्तिसंयुता ।अताडयच्च चक्रेण रक्तबीजं महासुरम्॥ 6 ॥

gadayā vārayāmāsa śaktiḥ sā śaktisaṃyutā | atāḍayacca cakreṇa raktabījaṃ mahāsuram

रथाङ्गहतदेहात्तु बहु सुस्राव शोणितम् ।वज्राहतगिरेः शृङ्गान्निर्झरा इव गैरिका॥ 7 ॥

rathāṅgahatadehāttu bahu susrāva śoṇitam | vajrāhatagireḥ śṛṅgānnirjharā iva gairikā

यत्र यत्र यदा भूमौ पतन्ति रक्तबिन्दवः ।समुत्तस्थुस्तदाकाराः पुरुषाश्च सहस्रशः॥ 8 ॥

yatra yatra yadā bhūmau patanti raktabindavaḥ | samuttasthustadākārāḥ puruṣāśca sahasraśaḥ

ऐन्द्री तमसुरं घोरं वज्रेणाभिजघान च ।रक्तबीजं क्रुधाऽऽविष्टा निःससार च शोणितम्॥ 9 ॥

aindrī tamasuraṃ ghoraṃ vajreṇābhijaghāna ca | raktabījaṃ krudhā''viṣṭā niḥsasāra ca śoṇitam

ततस्तत्क्षतजाज्जाता रक्तबीजा ह्यनेकशः ।तद्वीर्याश्च तदाकारा सायुधा युद्धदुर्मदाः॥ 10 ॥

tatastatkṣatajājjātā raktabījā hyanekaśaḥ | tadvīryāśca tadākārā sāyudhā yuddhadurmadāḥ

ब्रह्माणी ब्रह्मदण्डेन कुपिता ह्यहनद् भृशम् ।माहेश्वरी त्रिशूलेन दारयामास दानवम्॥ 11 ॥

brahmāṇī brahmadaṇḍena kupitā hyahanad bhṛśam | māheśvarī triśūlena dārayāmāsa dānavam

नारसिंही नखाघातैस्तं विव्याध महासुरम् ।अहनत्तुण्डघातेन क्रुद्धा तं राक्षसाधमम्॥ 12 ॥

nārasiṃhī nakhāghātaistaṃ vivyādha mahāsuram | ahanattuṇḍaghātena kruddhā taṃ rākṣasādhamam

कौमारी च तथा शक्त्या वक्षस्येनमताडयत् ।सोऽपि क्रुद्धः शरासारैर्बिभेद निशितैश्च ताः॥ 13 ॥

kaumārī ca tathā śaktyā vakṣasyenamatāḍayat | so'pi kruddhaḥ śarāsārairbibheda niśitaiśca tāḥ

गदाशक्तिप्रहारैस्तु मातॄः सर्वाः पृथक्पृथक् ।शक्तयस्तं शराघातैर्विव्यधुस्तत्प्रकोपिताः॥ 14 ॥

gadāśaktiprahāraistu mātṝḥ sarvāḥ pṛthakpṛthak | śaktayastaṃ śarāghātairvivyadhustatprakopitāḥ

तस्य शस्त्राणि चिच्छेद चण्डिका स्वशरैः शितैः ।जघानान्यैश्च विशिखैस्तं देवी कुपिता भृशम्॥ 15 ॥

tasya śastrāṇi ciccheda caṇḍikā svaśaraiḥ śitaiḥ | jaghānānyaiśca viśikhaistaṃ devī kupitā bhṛśam

तस्य देहाच्च सुस्राव रुधिरं बहुधा तु यत् ।तस्मात्तत्सदृशाः शूराः प्रादुरासन्सहस्रशः॥ 16 ॥

tasya dehācca susrāva rudhiraṃ bahudhā tu yat | tasmāttatsadṛśāḥ śūrāḥ prādurāsansahasraśaḥ

रक्तबीजैर्जगद्व्याप्तं रुधिरौघसमुद्भवैः ।सन्नद्धैः सायुधैः कामं कुर्वद्भिर्युद्धमद्भुतम्॥ 17 ॥

raktabījairjagadvyāptaṃ rudhiraughasamudbhavaiḥ | sannaddhaiḥ sāyudhaiḥ kāmaṃ kurvadbhiryuddhamadbhutam

प्रहरन्तश्च तान्दृष्ट्वा रक्तबीजाननेकशः ।भयभीताः सुरास्त्रेसुर्विषण्णाः शोककर्षिताः॥ 18 ॥

praharantaśca tāndṛṣṭvā raktabījānanekaśaḥ | bhayabhītāḥ surāstresurviṣaṇṇāḥ śokakarṣitāḥ

कथमद्य क्षयं दैत्या गमिष्यन्ति सहस्रशः ।महाकाया महावीर्या दानवा रक्तसम्भवाः॥ 19 ॥

kathamadya kṣayaṃ daityā gamiṣyanti sahasraśaḥ | mahākāyā mahāvīryā dānavā raktasambhavāḥ

एकैव चण्डिकात्रास्ति तथा काली च मातरः ।एताभिर्दानवाः सर्वे जेतव्याः कष्टमेव तत्॥ 20 ॥

ekaiva caṇḍikātrāsti tathā kālī ca mātaraḥ | etābhirdānavāḥ sarve jetavyāḥ kaṣṭameva tat

निशुम्भो वाथ शुम्भो वा सहसा बलसंवृतः ।आगमिष्यति सङ्ग्रामे ततोऽनर्थो महान्भवेत्॥ 21 ॥

niśumbho vātha śumbho vā sahasā balasaṃvṛtaḥ | āgamiṣyati saṅgrāme tato'nartho mahānbhavet

व्यास उवाच ।एवं देवा भयोद्विग्नाश्चिन्तामापुर्महत्तराम् ।यदा तदाम्बिका प्राह कालीं कमललोचनाम्॥ 22 ॥

vyāsa uvāca | evaṃ devā bhayodvignāścintāmāpurmahattarām | yadā tadāmbikā prāha kālīṃ kamalalocanām

चामुण्डे कुरु विस्तीर्णं वदनं त्वरिता भृशम् ।मच्छस्त्रपातसम्भूतं रुधिरं पिब सत्वरा॥ 23 ॥

cāmuṇḍe kuru vistīrṇaṃ vadanaṃ tvaritā bhṛśam | macchastrapātasambhūtaṃ rudhiraṃ piba satvarā

भक्षयन्ती चर रणे दानवानद्य कामतः ।हनिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्गदासिमुसलैस्तथा॥ 24 ॥

bhakṣayantī cara raṇe dānavānadya kāmataḥ | haniṣyāmi śaraistīkṣṇairgadāsimusalaistathā

तथा कुरु विशालाक्षि पानं तद्रुधिरस्य च ।बिन्दुमात्रं यथा भूम्यां न पतेदपि साम्प्रतम्॥ 25 ॥

tathā kuru viśālākṣi pānaṃ tadrudhirasya ca | bindumātraṃ yathā bhūmyāṃ na patedapi sāmpratam

भक्ष्यमाणास्तदा दैत्या न चोत्पत्स्यन्ति चापरे ।एवमेषां क्षयो नूनं भविष्यति न चान्यथा॥ 26 ॥

bhakṣyamāṇāstadā daityā na cotpatsyanti cāpare | evameṣāṃ kṣayo nūnaṃ bhaviṣyati na cānyathā

घातयिष्याम्यहं दैत्यं त्वं भक्षय च सत्वरा ।पिबन्ती क्षतजं सर्वं यतमानारिसङ्क्षये॥ 27 ॥

ghātayiṣyāmyahaṃ daityaṃ tvaṃ bhakṣaya ca satvarā | pibantī kṣatajaṃ sarvaṃ yatamānārisaṅkṣaye

इत्थं दैत्यक्षयं कृत्वा दत्त्वा राज्यं सुरालयम् ।इन्द्राय सुस्थिरं सर्वं गमिष्यामो यथासुखम्॥ 28 ॥

itthaṃ daityakṣayaṃ kṛtvā dattvā rājyaṃ surālayam | indrāya susthiraṃ sarvaṃ gamiṣyāmo yathāsukham

व्यास उवाच ।इत्युक्ताम्बिकया देवी चामुण्डा चण्डविक्रमा ।पपौ च क्षतजं सर्वं रक्तबीजशरीरजम्॥ 29 ॥

vyāsa uvāca | ityuktāmbikayā devī cāmuṇḍā caṇḍavikramā | papau ca kṣatajaṃ sarvaṃ raktabījaśarīrajam

अम्बिका तं जघानाशु खड्गेन मुसलेन च ।चखाद देहशकलांश्चामुण्डा तान्कृशोदरी॥ 30 ॥

ambikā taṃ jaghānāśu khaḍgena musalena ca | cakhāda dehaśakalāṃścāmuṇḍā tānkṛśodarī

सोऽपि क्रुद्धो गदाघातैश्चामुण्डां समघातयत् ।तथापि सा पपावाशु क्षतजं तमभक्षयत्॥ 31 ॥

so'pi kruddho gadāghātaiścāmuṇḍāṃ samaghātayat | tathāpi sā papāvāśu kṣatajaṃ tamabhakṣayat

येऽन्ये रुधिरजाः क्रूरा रक्तबीजा महाबलाः ।तेऽपि निष्पातिताः सर्वे भक्षिता गतशोणिताः॥ 32 ॥

ye'nye rudhirajāḥ krūrā raktabījā mahābalāḥ | te'pi niṣpātitāḥ sarve bhakṣitā gataśoṇitāḥ

कृत्रिमा भक्षिताः सर्वे यस्तु स्वाभाविकोऽसुरः ।सोऽपि प्रपातितो हत्वा खड्गेनातिविखण्डितः॥ 33 ॥

kṛtrimā bhakṣitāḥ sarve yastu svābhāviko'suraḥ | so'pi prapātito hatvā khaḍgenātivikhaṇḍitaḥ

रक्तबीजे हते रौद्रे ये चान्ये दानवा रणे ।पलायनं ततः कृत्वा गतास्ते भयकम्पिताः॥ 34 ॥

raktabīje hate raudre ye cānye dānavā raṇe | palāyanaṃ tataḥ kṛtvā gatāste bhayakampitāḥ

हाहेति विब्रुवन्तस्ते शुम्भं प्रोचुः सविह्वलाः ।रुथिरारक्तदेहाश्च विगतास्त्रा विचेतसः॥ 35 ॥

hāheti vibruvantaste śumbhaṃ procuḥ savihvalāḥ | ruthirāraktadehāśca vigatāstrā vicetasaḥ

राजन्नम्बिकया रक्तबीजोऽसौ विनिपातितः ।चामुण्डा तस्य देहात्तु पपौ सर्वं च शोणितम्॥ 36 ॥

rājannambikayā raktabījo'sau vinipātitaḥ | cāmuṇḍā tasya dehāttu papau sarvaṃ ca śoṇitam

ये चान्ये दानवाः शूरा वाहनेनातिरंहसा ।सिंहेन निहताः सर्वे काल्या च भक्षिताः परे॥ 37 ॥

ye cānye dānavāḥ śūrā vāhanenātiraṃhasā | siṃhena nihatāḥ sarve kālyā ca bhakṣitāḥ pare

वयं त्वां कथितुं राजन्नागता युद्धचेष्टितम् ।चरितञ्च तथा देव्याः सङ्ग्रामे परमाद्भुतम्॥ 38 ॥

vayaṃ tvāṃ kathituṃ rājannāgatā yuddhaceṣṭitam | caritañca tathā devyāḥ saṅgrāme paramādbhutam

अजेयेयं महाराज सर्वथा दैत्यदानवैः ।गन्धर्वासुरयक्षैश्च पन्नगोरगराक्षसैः॥ 39 ॥

ajeyeyaṃ mahārāja sarvathā daityadānavaiḥ | gandharvāsurayakṣaiśca pannagoragarākṣasaiḥ

अन्यास्तत्रागता देव्य इन्द्राणीप्रमुखा भृशम् ।युध्यमाना महाराज वाहनैरायुधैर्युताः॥ 40 ॥

anyāstatrāgatā devya indrāṇīpramukhā bhṛśam | yudhyamānā mahārāja vāhanairāyudhairyutāḥ

ताभिः सर्वं हतं सैन्यं दानवानां वरायुधैः ।रक्तबीजोऽपि राजेन्द्र तरसा विनिपातितः॥ 41 ॥

tābhiḥ sarvaṃ hataṃ sainyaṃ dānavānāṃ varāyudhaiḥ | raktabījo'pi rājendra tarasā vinipātitaḥ

एकापि दुःसहा देवी किं पुनस्ताभिरन्विता ।सिंहोऽपि हन्ति सङ्ग्रामे राक्षसानमितप्रभः॥ 42 ॥

ekāpi duḥsahā devī kiṃ punastābhiranvitā | siṃho'pi hanti saṅgrāme rākṣasānamitaprabhaḥ

अतो विचार्य सचिवैर्यद्युक्तं तद्विधीयताम् ।न वैरमनया युक्तं सन्धिरेव सुखप्रदः॥ 43 ॥

ato vicārya sacivairyadyuktaṃ tadvidhīyatām | na vairamanayā yuktaṃ sandhireva sukhapradaḥ

आश्चर्यमेतदखिलं यन्नारी हन्ति राक्षसान् ।रक्तबीजोऽपि निहतः पीतं तस्यापि शोणितम्॥ 44 ॥

āścaryametadakhilaṃ yannārī hanti rākṣasān | raktabījo'pi nihataḥ pītaṃ tasyāpi śoṇitam

अन्ये निपातिता दैत्याः सङ्ग्रामेऽम्बिकया नृप ।चामुण्डया च मांसं वै भक्षितं सकलं रणे॥ 45 ॥

anye nipātitā daityāḥ saṅgrāme'mbikayā nṛpa | cāmuṇḍayā ca māṃsaṃ vai bhakṣitaṃ sakalaṃ raṇe

वरं पातालगमनं तस्याः सेवाथवा वरा ।न तु युद्धं महाराज कार्यमम्बिकया सह॥ 46 ॥

varaṃ pātālagamanaṃ tasyāḥ sevāthavā varā | na tu yuddhaṃ mahārāja kāryamambikayā saha

न नारी प्राकृता ह्येषा देवकार्यार्थसाधिनी ।मायेयं प्रबला देवी क्षपयन्तीयमुत्थिता॥ 47 ॥

na nārī prākṛtā hyeṣā devakāryārthasādhinī | māyeyaṃ prabalā devī kṣapayantīyamutthitā

व्यास उवाच ।इति तेषां वचस्तथ्यं श्रुत्वा कालविमोहितः ।मुमूर्षुः प्रत्युवाचेदं शुम्भः प्रस्फुरिताधरः॥ 48 ॥

vyāsa uvāca | iti teṣāṃ vacastathyaṃ śrutvā kālavimohitaḥ | mumūrṣuḥ pratyuvācedaṃ śumbhaḥ prasphuritādharaḥ

शुम्भ उवाच ।यूयं गच्छत पातालं शरणं वा भयातुराः ।हनिष्याम्यहमद्यैव ताञ्च ताश्च समुद्यतः॥ 49 ॥

śumbha uvāca | yūyaṃ gacchata pātālaṃ śaraṇaṃ vā bhayāturāḥ | haniṣyāmyahamadyaiva tāñca tāśca samudyataḥ

जित्वा सर्वान्सुरानाजौ कृत्वा राज्यं सुपुष्कलम् ।कथं नारीभयोद्विग्नः पातालं प्रविशाम्यहम्॥ 50 ॥

jitvā sarvānsurānājau kṛtvā rājyaṃ supuṣkalam | kathaṃ nārībhayodvignaḥ pātālaṃ praviśāmyaham

निहत्य पार्षदान्सर्वान् रक्तबीजमुखान् रणे ।प्राणत्राणाय गच्छामि हित्वा किं विपुलं यशः॥ 51 ॥

nihatya pārṣadānsarvān raktabījamukhān raṇe | prāṇatrāṇāya gacchāmi hitvā kiṃ vipulaṃ yaśaḥ

मरणं त्वनिवार्यं वै प्राणिनां कालकल्पितम् ।तद्भयं जन्मनोपात्तं त्यजेत्को दुर्लभं यशः॥ 52 ॥

maraṇaṃ tvanivāryaṃ vai prāṇināṃ kālakalpitam | tadbhayaṃ janmanopāttaṃ tyajetko durlabhaṃ yaśaḥ

निशुम्भाहं गमिष्यामि रथारूढो रणाजिरे ।हत्वा तामागमिष्यामि नागमिष्यामि चान्यथा॥ 53 ॥

niśumbhāhaṃ gamiṣyāmi rathārūḍho raṇājire | hatvā tāmāgamiṣyāmi nāgamiṣyāmi cānyathā

त्वं तु सेनायुतो वीर पार्ष्णिग्राहो भवस्व मे ।तरसा तां शरैस्तीक्ष्णैर्नारीं नय यमालये॥ 54 ॥

tvaṃ tu senāyuto vīra pārṣṇigrāho bhavasva me | tarasā tāṃ śaraistīkṣṇairnārīṃ naya yamālaye

निशुम्भ उवाच ।अहमद्य हनिष्यामि गत्वा दुष्टाञ्च कालिकाम् ।आगमिष्याम्यहं शीघ्रं गृहीत्वा तामथाम्बिकाम्॥ 55 ॥

niśumbha uvāca | ahamadya haniṣyāmi gatvā duṣṭāñca kālikām | āgamiṣyāmyahaṃ śīghraṃ gṛhītvā tāmathāmbikām

मा चिन्तां कुरु राजेन्द्र वराकायास्तु कारणे ।क्वैषा बाला क्व मे बाहुवीर्यं विश्ववशङ्करम्॥ 56 ॥

mā cintāṃ kuru rājendra varākāyāstu kāraṇe | kvaiṣā bālā kva me bāhuvīryaṃ viśvavaśaṅkaram

त्यक्त्वाऽऽर्तिं विपुलां भ्रातर्भुङ्क्ष भोगाननुत्तमान् ।आनयिष्याम्यहं कामं मानिनीं मानसंयुताम्॥ 57 ॥

tyaktvā''rtiṃ vipulāṃ bhrātarbhuṅkṣa bhogānanuttamān | ānayiṣyāmyahaṃ kāmaṃ māninīṃ mānasaṃyutām

मयि तिष्ठति ते राजन्न युक्तं गमनं रणे ।गत्वाहमानयिष्यामि तवार्थे वै जयश्रियम्॥ 58 ॥

mayi tiṣṭhati te rājanna yuktaṃ gamanaṃ raṇe | gatvāhamānayiṣyāmi tavārthe vai jayaśriyam

व्यास उवाच ।इत्युक्त्वा भ्रातरं ज्येष्ठं कनीयान्बलगर्वितः ।रथमास्थाय विपुलं सन्नद्धः स्वबलावृतः॥ 59 ॥

vyāsa uvāca | ityuktvā bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ kanīyānbalagarvitaḥ | rathamāsthāya vipulaṃ sannaddhaḥ svabalāvṛtaḥ

जगाम तरसा तूर्णं सङ्गरे कृतमङ्गलः ।संस्तुतो बन्दिसूतैश्च सायुधः सपरिष्करः॥ 60 ॥

jagāma tarasā tūrṇaṃ saṅgare kṛtamaṅgalaḥ | saṃstuto bandisūtaiśca sāyudhaḥ sapariṣkaraḥ