Skandha 5, Adhyāya 28

व्यास उवाच ।कृत्वा हास्यं ततो देवी तमुवाच विशाम्पते ।मेघगम्भीरया वाचा युक्तियुक्तमिदं वचः॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | kṛtvā hāsyaṃ tato devī tamuvāca viśāmpate | meghagambhīrayā vācā yuktiyuktamidaṃ vacaḥ

पूर्वमेव मया प्रोक्तं मन्दात्मन् किं विकत्थसे ।दूतस्याग्रे यथायोग्यं वचनं हितसंयुतम्॥ 2 ॥

pūrvameva mayā proktaṃ mandātman kiṃ vikatthase | dūtasyāgre yathāyogyaṃ vacanaṃ hitasaṃyutam

सदृशो मम रूपेण बलेन विभवेन च ।त्रिलोक्यां यदि कोऽपि स्यात्तं पतिं प्रवृणोम्यहम्॥ 3 ॥

sadṛśo mama rūpeṇa balena vibhavena ca | trilokyāṃ yadi ko'pi syāttaṃ patiṃ pravṛṇomyaham

ब्रूहि शुम्भं निशुम्भञ्च प्रतिज्ञा मे पुरा कृता ।तस्माद्युध्यस्व जित्वा मां विवाहं विधिवत्कुरु॥ 4 ॥

brūhi śumbhaṃ niśumbhañca pratijñā me purā kṛtā | tasmādyudhyasva jitvā māṃ vivāhaṃ vidhivatkuru

त्वं वै तदाज्ञया प्राप्तस्तस्य कार्यार्थसिद्धये ।सङ्ग्रामं कुरु पातालं गच्छ वा पतिना सह॥ 5 ॥

tvaṃ vai tadājñayā prāptastasya kāryārthasiddhaye | saṅgrāmaṃ kuru pātālaṃ gaccha vā patinā saha

व्यास उवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं देव्याः स दैत्योऽमर्षपूरितः ।मुमोच तरसा बाणान्सिंहस्योपरि दारुणान्॥ 6 ॥

vyāsa uvāca | tacchrutvā vacanaṃ devyāḥ sa daityo'marṣapūritaḥ | mumoca tarasā bāṇānsiṃhasyopari dāruṇān

अम्बिका ताच्छरान्वीक्ष्य गगने पन्नगोपमान् ।चिच्छेद सायकैस्तीक्ष्णैर्लघुहस्ततया क्षणात्॥ 7 ॥

ambikā tāccharānvīkṣya gagane pannagopamān | ciccheda sāyakaistīkṣṇairlaghuhastatayā kṣaṇāt

अन्यैर्जघान विशिखै रक्तबीजं महासुरम् ।अम्बिकाचापनिर्मुक्तैः कर्णाकृष्टैः शिलाशितैः॥ 8 ॥

anyairjaghāna viśikhai raktabījaṃ mahāsuram | ambikācāpanirmuktaiḥ karṇākṛṣṭaiḥ śilāśitaiḥ

देवीबाणहतः पापो मूर्च्छामाप रथोपरि ।पतिते रक्तबीजे तु हाहाकारो महानभूत्॥ 9 ॥

devībāṇahataḥ pāpo mūrcchāmāpa rathopari | patite raktabīje tu hāhākāro mahānabhūt

सैनिकाश्चुक्रुशुः सर्वे हताः स्म इति चाब्रुवन् ।ततो बुम्बारवं श्रुत्वा शुम्भः परमदारुणम्॥ 10 ॥

sainikāścukruśuḥ sarve hatāḥ sma iti cābruvan | tato bumbāravaṃ śrutvā śumbhaḥ paramadāruṇam

उद्योगं सर्वसैन्यानां दैत्यानामादिदेश ह ।शुम्भ उवाच ।निर्यान्तु दानवाः सर्वे काम्बोजाः स्वबलैर्वृताः॥ 11 ॥

udyogaṃ sarvasainyānāṃ daityānāmādideśa ha | śumbha uvāca | niryāntu dānavāḥ sarve kāmbojāḥ svabalairvṛtāḥ

अन्येऽप्यतिबलाः शूराः कालकेया विशेषतः ।व्यास उवाच ।इत्याज्ञप्तं बलं सर्वं शुम्भेन च चतुर्विधम्॥ 12 ॥

anye'pyatibalāḥ śūrāḥ kālakeyā viśeṣataḥ | vyāsa uvāca | ityājñaptaṃ balaṃ sarvaṃ śumbhena ca caturvidham

निर्जगाम मदाऽऽविष्टं देवीसमरमण्डले ।तमागतं समालोक्य चण्डिका दानवं बलम्॥ 13 ॥

nirjagāma madā''viṣṭaṃ devīsamaramaṇḍale | tamāgataṃ samālokya caṇḍikā dānavaṃ balam

घण्टानादं चकाराशु भीषणं भयदं मुहुः ।ज्यास्वनं शङ्खनादञ्च चकार जगदम्बिका॥ 14 ॥

ghaṇṭānādaṃ cakārāśu bhīṣaṇaṃ bhayadaṃ muhuḥ | jyāsvanaṃ śaṅkhanādañca cakāra jagadambikā

तेन नादेन सा जाता काली विस्तारितानना ।श्रुत्वा तन्निनदं घोरं सिंहो देव्याश्च वाहनम्॥ 15 ॥

tena nādena sā jātā kālī vistāritānanā | śrutvā tanninadaṃ ghoraṃ siṃho devyāśca vāhanam

जगर्ज सोऽपि बलवाञ्जनयन्भयमद्भुतम् ।तन्निनादमुपश्रुत्य दानवाः क्रोधमूर्च्छिताः॥ 16 ॥

jagarja so'pi balavāñjanayanbhayamadbhutam | tanninādamupaśrutya dānavāḥ krodhamūrcchitāḥ

सर्वे चिक्षिपुरस्त्राणि देवीं प्रति महाबलाः ।तस्मिन्नेवायते युद्धे दारुणे लोमहर्षणे॥ 17 ॥

sarve cikṣipurastrāṇi devīṃ prati mahābalāḥ | tasminnevāyate yuddhe dāruṇe lomaharṣaṇe

ब्रह्मादीनाञ्च देवानां शक्तयश्चण्डिकां ययुः ।यस्य देवस्य यद्रूपं यथा भूषणवाहनम्॥ 18 ॥

brahmādīnāñca devānāṃ śaktayaścaṇḍikāṃ yayuḥ | yasya devasya yadrūpaṃ yathā bhūṣaṇavāhanam

तादृग्रूपास्तदा देव्यः प्रययुः समराङ्गणे ।ब्रह्माणी वरटारूढा साक्षसूत्रकमण्डलुः॥ 19 ॥

tādṛgrūpāstadā devyaḥ prayayuḥ samarāṅgaṇe | brahmāṇī varaṭārūḍhā sākṣasūtrakamaṇḍaluḥ

आगता ब्रह्मणः शक्तिर्ब्रह्माणीति प्रतिश्रुता ।वैष्णवी गरुडारूढा शङ्खचक्रगदाधरा॥ 20 ॥

āgatā brahmaṇaḥ śaktirbrahmāṇīti pratiśrutā | vaiṣṇavī garuḍārūḍhā śaṅkhacakragadādharā

पद्महस्ता समायाता पीताम्बरविभूषिता ।शाङ्करी तु वृषारूढा त्रिशूलवरधारिणी॥ 21 ॥

padmahastā samāyātā pītāmbaravibhūṣitā | śāṅkarī tu vṛṣārūḍhā triśūlavaradhāriṇī

अर्धचन्द्रधरा देवी तथाहिवलया शिवा ।कौमारी शिखिसंरूढा शक्तिहस्ता वरानना॥ 22 ॥

ardhacandradharā devī tathāhivalayā śivā | kaumārī śikhisaṃrūḍhā śaktihastā varānanā

युद्धकामा समायाता कार्तिकेयस्वरूपिणी ।इन्द्राणी सुष्ठुवदना सुश्वेतगजवाहना॥ 23 ॥

yuddhakāmā samāyātā kārtikeyasvarūpiṇī | indrāṇī suṣṭhuvadanā suśvetagajavāhanā

वज्रहस्तातिरोषाढ्या सङ्ग्रामाभिमुखी ययौ ।वाराही शूकराकारा प्रौढप्रेतासना मता॥ 24 ॥

vajrahastātiroṣāḍhyā saṅgrāmābhimukhī yayau | vārāhī śūkarākārā prauḍhapretāsanā matā

नारसिंही नृसिंहस्य बिभ्रती सदृशं वपुः ।याम्या च महिषारूढा दण्डहस्ता भयप्रदा॥ 25 ॥

nārasiṃhī nṛsiṃhasya bibhratī sadṛśaṃ vapuḥ | yāmyā ca mahiṣārūḍhā daṇḍahastā bhayapradā

समायाताथ सङ्ग्रामे यमरूपा शुचिस्मिता ।तथैव वारुणी शक्तिः कौबेरी च मदोत्कटा॥ 26 ॥

samāyātātha saṅgrāme yamarūpā śucismitā | tathaiva vāruṇī śaktiḥ kauberī ca madotkaṭā

एवंविधास्तथाऽऽकारा ययुः स्वस्वबलैर्वृताः ।आगतास्ताः समालोक्य देवी मुदमवाप च॥ 27 ॥

evaṃvidhāstathā''kārā yayuḥ svasvabalairvṛtāḥ | āgatāstāḥ samālokya devī mudamavāpa ca

स्वस्था मुमुदिरे देवा दैत्याश्च भयमाययुः ।ताभिः परिवृतस्तत्र शङ्करो लोकशङ्करः॥ 28 ॥

svasthā mumudire devā daityāśca bhayamāyayuḥ | tābhiḥ parivṛtastatra śaṅkaro lokaśaṅkaraḥ

समागम्य च सङ्ग्रामे चण्डिकामित्युवाच ह ।हन्यन्तामसुराः शीघ्रं देवानां कार्यसिद्धये॥ 29 ॥

samāgamya ca saṅgrāme caṇḍikāmityuvāca ha | hanyantāmasurāḥ śīghraṃ devānāṃ kāryasiddhaye

निशुम्भं चैव शुम्भं च ये चान्ये दानवाः स्थिताः ।हत्वा दैत्यबलं सर्वं कृत्वा च निर्भयं जगत्॥ 30 ॥

niśumbhaṃ caiva śumbhaṃ ca ye cānye dānavāḥ sthitāḥ | hatvā daityabalaṃ sarvaṃ kṛtvā ca nirbhayaṃ jagat

स्वानि स्वानि च धिष्ण्यानि समागच्छन्तु शक्तयः ।देवा यज्ञभुजः सन्तु ब्राह्मणा यजने रताः॥ 31 ॥

svāni svāni ca dhiṣṇyāni samāgacchantu śaktayaḥ | devā yajñabhujaḥ santu brāhmaṇā yajane ratāḥ

प्राणिनः सन्तु सन्तुष्टाः सर्वे स्थावरजङ्गमाः ।शमं यान्तु तथोत्पाता ईतयश्च तथा पुनः॥ 32 ॥

prāṇinaḥ santu santuṣṭāḥ sarve sthāvarajaṅgamāḥ | śamaṃ yāntu tathotpātā ītayaśca tathā punaḥ

घनाः काले प्रवर्षन्तु कृषिर्बहुफला तथा ।व्यास उवाच ।एवं ब्रुवति देवेशे शङ्करे लोकशङ्करे॥ 33 ॥

ghanāḥ kāle pravarṣantu kṛṣirbahuphalā tathā | vyāsa uvāca | evaṃ bruvati deveśe śaṅkare lokaśaṅkare

चण्डिकाया शरीरात्तु निर्गता शक्तिरद्भुता ।भीषणातिप्रचण्डा च शिवाशतनिनादिनी॥ 34 ॥

caṇḍikāyā śarīrāttu nirgatā śaktiradbhutā | bhīṣaṇātipracaṇḍā ca śivāśataninādinī

घोररूपाथ पञ्चास्यमित्युवाच स्मितानना ।देवदेव व्रजाशु त्वं दैत्यानामधिपं प्रति॥ 35 ॥

ghorarūpātha pañcāsyamityuvāca smitānanā | devadeva vrajāśu tvaṃ daityānāmadhipaṃ prati

दूतत्वं कुरु कामारे ब्रूहि शुम्भं स्मराकुलम् ।निशुम्भञ्च मदोत्सिक्तं वचनान्मम शङ्कर॥ 36 ॥

dūtatvaṃ kuru kāmāre brūhi śumbhaṃ smarākulam | niśumbhañca madotsiktaṃ vacanānmama śaṅkara

मुक्त्वा त्रिविष्टपं यात यूयं पातालमाशु वै ।देवाः स्वर्गे सुखं यान्तु तुराषाट् स्वासनं शभम्॥ 37 ॥

muktvā triviṣṭapaṃ yāta yūyaṃ pātālamāśu vai | devāḥ svarge sukhaṃ yāntu turāṣāṭ svāsanaṃ śabham

प्राप्नोतु त्रिदिवं स्थानं यज्ञभागांश्च देवताः ।जीवितेच्छा च युष्माकं यदि स्यात्तु महत्तरा॥ 38 ॥

prāpnotu tridivaṃ sthānaṃ yajñabhāgāṃśca devatāḥ | jīvitecchā ca yuṣmākaṃ yadi syāttu mahattarā

तर्हि गच्छत पातालं तरसा यत्र दानवाः ।अथवा बलमास्थाय युद्धेच्छा मरणाय चेत्॥ 39 ॥

tarhi gacchata pātālaṃ tarasā yatra dānavāḥ | athavā balamāsthāya yuddhecchā maraṇāya cet

तदाऽऽगच्छन्तु तृप्यन्तु मच्छिवाः पिशितेन वः ।व्यास उवाच ।तच्छ्रुत्वा वचनं तस्याः शूलपाणिस्त्वरान्वितः॥ 40 ॥

tadā''gacchantu tṛpyantu macchivāḥ piśitena vaḥ | vyāsa uvāca | tacchrutvā vacanaṃ tasyāḥ śūlapāṇistvarānvitaḥ

गत्वाऽऽह दैत्यराजानं शुम्भं सदसि संस्थितम् ।शिव उवाच ।राजन् दूतोऽहमम्बायास्त्रिपुरान्तकरो हरः॥ 41 ॥

gatvā''ha daityarājānaṃ śumbhaṃ sadasi saṃsthitam | śiva uvāca | rājan dūto'hamambāyāstripurāntakaro haraḥ

त्वत्सकाशमिहायातो हितं कर्तुं तवाखिलम् ।त्यक्त्वा स्वर्गं तथा भूमिं यूयं गच्छत सत्वरम्॥ 42 ॥

tvatsakāśamihāyāto hitaṃ kartuṃ tavākhilam | tyaktvā svargaṃ tathā bhūmiṃ yūyaṃ gacchata satvaram

पातालं यत्र प्रह्लादो बलिश्च बलिनां वरः ।अथवा मरणेच्छा चेत्तर्ह्यागच्छत सत्वरम्॥ 43 ॥

pātālaṃ yatra prahlādo baliśca balināṃ varaḥ | athavā maraṇecchā cettarhyāgacchata satvaram

सङ्ग्रामे वो हनिष्यामि सर्वानेवाहमाशु वै ।इत्युवाच महाराज्ञी युष्मत्कल्याणहेतवे॥ 44 ॥

saṅgrāme vo haniṣyāmi sarvānevāhamāśu vai | ityuvāca mahārājñī yuṣmatkalyāṇahetave

व्यास उवाच ।इति दैत्यवरान्देवीवाक्यं पीयूषसन्निभम् ।हितकृच्छ्रावयित्वा स प्रत्यायातश्च शूलभृत्॥ 45 ॥

vyāsa uvāca | iti daityavarāndevīvākyaṃ pīyūṣasannibham | hitakṛcchrāvayitvā sa pratyāyātaśca śūlabhṛt

ययासौ प्रेरितः शम्भुर्दूतत्वे दानवान्प्रति ।शिवदूतीति विख्याता जाता त्रिभुवनेऽखिले॥ 46 ॥

yayāsau preritaḥ śambhurdūtatve dānavānprati | śivadūtīti vikhyātā jātā tribhuvane'khile

तेऽपि श्रुत्वा वचो देव्याः शङ्करोक्तं तुदुष्करम् ।युद्धाय निर्ययुः शीघ्रं दंशिताः शस्त्रपाणयः॥ 47 ॥

te'pi śrutvā vaco devyāḥ śaṅkaroktaṃ tuduṣkaram | yuddhāya niryayuḥ śīghraṃ daṃśitāḥ śastrapāṇayaḥ

तरसा रणमागत्य चण्डिकां प्रति दानवाः ।निर्जघ्नुश्च शरैस्तीक्ष्णैः कर्णाकृष्टैः शिलाशितैः॥ 48 ॥

tarasā raṇamāgatya caṇḍikāṃ prati dānavāḥ | nirjaghnuśca śaraistīkṣṇaiḥ karṇākṛṣṭaiḥ śilāśitaiḥ

कालिका शूलपातैस्तान् गदाशक्तिविदारितान् ।कुर्वन्ती व्यचरत्तत्र भक्षयन्ती च दानवान्॥ 49 ॥

kālikā śūlapātaistān gadāśaktividāritān | kurvantī vyacarattatra bhakṣayantī ca dānavān

कमण्डलुजलाक्षेपगतप्राणान् महाबलान् ।ब्रह्माणी चाकरोत्तत्र दानवान्समराङ्गणे॥ 50 ॥

kamaṇḍalujalākṣepagataprāṇān mahābalān | brahmāṇī cākarottatra dānavānsamarāṅgaṇe

माहेश्वरी वृषारूढा त्रिशूलेनातिरंहसा ।जघान दानवान्सङ्ख्ये पातयामास भूतले॥ 51 ॥

māheśvarī vṛṣārūḍhā triśūlenātiraṃhasā | jaghāna dānavānsaṅkhye pātayāmāsa bhūtale

वैष्णवी चक्रपातेन गदापातेन दानवान् ।गतप्राणांश्चकाराशु चोत्तमाङ्गविवर्जितान्॥ 52 ॥

vaiṣṇavī cakrapātena gadāpātena dānavān | gataprāṇāṃścakārāśu cottamāṅgavivarjitān

ऐन्द्री वज्रप्रहारेण पातयामास भूतले ।ऐरावतकराघातपीडितान्दैत्यपुङ्गवान्॥ 53 ॥

aindrī vajraprahāreṇa pātayāmāsa bhūtale | airāvatakarāghātapīḍitāndaityapuṅgavān

वाराही तुण्डघातेन दंष्ट्राग्रपातनेन च ।जघान क्रोधसंयुक्ता शतशो दैत्यदानवान्॥ 54 ॥

vārāhī tuṇḍaghātena daṃṣṭrāgrapātanena ca | jaghāna krodhasaṃyuktā śataśo daityadānavān

नारसिंही नखैस्तीव्रैर्दारितान्दैत्यपुङ्गवान् ।भक्षयन्ती चचाराजौ ननाद च मुहुर्मुहुः॥ 55 ॥

nārasiṃhī nakhaistīvrairdāritāndaityapuṅgavān | bhakṣayantī cacārājau nanāda ca muhurmuhuḥ

शिवदूती अट्टहासैः पातयामास भूतले ।तांश्चखादाथ चामुण्डा कालिका च त्वरान्विता॥ 56 ॥

śivadūtī aṭṭahāsaiḥ pātayāmāsa bhūtale | tāṃścakhādātha cāmuṇḍā kālikā ca tvarānvitā

शिखिसंस्था च कौमारी कर्णाकृष्टैः शिलाशितैः ।निजघान रणे शत्रून्देवानां च हिताय वै॥ 57 ॥

śikhisaṃsthā ca kaumārī karṇākṛṣṭaiḥ śilāśitaiḥ | nijaghāna raṇe śatrūndevānāṃ ca hitāya vai

वारुणी पाशसम्बद्धान्दैत्यान्समरमस्तके ।पातयामास तत्पृष्ठे मूर्च्छितान्गतचेतनान्॥ 58 ॥

vāruṇī pāśasambaddhāndaityānsamaramastake | pātayāmāsa tatpṛṣṭhe mūrcchitāngatacetanān

एवं मातृगणेनाजावतिवीर्यपराक्रमम् ।मर्दितं दानवं सैन्यं पलायनपरं ह्यभूत्॥ 59 ॥

evaṃ mātṛgaṇenājāvativīryaparākramam | marditaṃ dānavaṃ sainyaṃ palāyanaparaṃ hyabhūt

बुम्बारवस्तु सुमहानभूत्तत्र बलार्णवे ।पुष्पवृष्टिं तदा देवाश्चक्रुर्देव्या गणोपरि॥ 60 ॥

bumbāravastu sumahānabhūttatra balārṇave | puṣpavṛṣṭiṃ tadā devāścakrurdevyā gaṇopari

तच्छ्रुत्वा निनदं घोरं जयशब्दं च दानवाः ।रक्तबीजश्चुकोपाशु दृष्ट्वा दैत्यान्पलायितान्॥ 61 ॥

tacchrutvā ninadaṃ ghoraṃ jayaśabdaṃ ca dānavāḥ | raktabījaścukopāśu dṛṣṭvā daityānpalāyitān

गर्जमानांस्तथा देवान्वीक्ष्य दैत्यो महाबलः ।रक्तबीजस्तु तेजस्वी रणमभ्याययौ तदा॥ 62 ॥

garjamānāṃstathā devānvīkṣya daityo mahābalaḥ | raktabījastu tejasvī raṇamabhyāyayau tadā

सायुधो रथसंविष्टः कुर्वञ्ज्याशब्दमद्भुतम् ।आजगाम तदा देवीं क्रोधरक्तेक्षणोद्यतः॥ 63 ॥

sāyudho rathasaṃviṣṭaḥ kurvañjyāśabdamadbhutam | ājagāma tadā devīṃ krodharaktekṣaṇodyataḥ