Skandha 5, Adhyāya 22

व्यास उवाच ।पराजिताः सुराः सर्वे राज्यं शुम्भः शशास ह ।एवं वर्षसहस्रं तु जगाम नृपसत्तम॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | parājitāḥ surāḥ sarve rājyaṃ śumbhaḥ śaśāsa ha | evaṃ varṣasahasraṃ tu jagāma nṛpasattama

भ्रष्टराज्यास्ततो देवाश्चिन्तामापुः सुदुस्तराम् ।गुरुं दुःखातुरास्ते तु पप्रच्छुरिदमादृताः॥ 2 ॥

bhraṣṭarājyāstato devāścintāmāpuḥ sudustarām | guruṃ duḥkhāturāste tu papracchuridamādṛtāḥ

किं कर्तव्यं गुरो ब्रूहि सर्वज्ञस्त्वं महामुनिः ।उपायोऽस्ति महाभाग दुःखस्य विनिवृत्तये॥ 3 ॥

kiṃ kartavyaṃ guro brūhi sarvajñastvaṃ mahāmuniḥ | upāyo'sti mahābhāga duḥkhasya vinivṛttaye

उपचारपरा नूनं वेदमन्त्राः सहस्रशः ।वाच्छितार्थकरा नूनं सूत्रैः संलक्षिताः किल॥ 4 ॥

upacāraparā nūnaṃ vedamantrāḥ sahasraśaḥ | vācchitārthakarā nūnaṃ sūtraiḥ saṃlakṣitāḥ kila

इष्टयो विविधाः प्रोक्ताः सर्वकामफलप्रदाः ।ताः कुरुष्व मुने नूनं त्वं जानासि च तत्क्रियाः॥ 5 ॥

iṣṭayo vividhāḥ proktāḥ sarvakāmaphalapradāḥ | tāḥ kuruṣva mune nūnaṃ tvaṃ jānāsi ca tatkriyāḥ

विधिः शत्रुविनाशाय यथोद्दिष्टः सदागमे ।तं कुरुष्वाद्य विधिवद्यथा नो दुःखसङ्क्षयः॥ 6 ॥

vidhiḥ śatruvināśāya yathoddiṣṭaḥ sadāgame | taṃ kuruṣvādya vidhivadyathā no duḥkhasaṅkṣayaḥ

भवेदाङ्गिरसाद्यैव तथा त्वं कर्तुमर्हसि ।दानवानां विनाशाय अभिचारं यथामति॥ 7 ॥

bhavedāṅgirasādyaiva tathā tvaṃ kartumarhasi | dānavānāṃ vināśāya abhicāraṃ yathāmati

बृहस्पतिरुवाच ।सर्वे मन्त्राश्च वेदोक्ता दैवाधीनफलाश्च ते ।न स्वतन्त्राः सुराधीश तथैकान्तफलप्रदाः॥ 8 ॥

bṛhaspatiruvāca | sarve mantrāśca vedoktā daivādhīnaphalāśca te | na svatantrāḥ surādhīśa tathaikāntaphalapradāḥ

मन्त्राणां देवता यूयं ते तु दुःखैकभाजनम् ।जाताः स्म कालयोगेन किं करोमि प्रसाधनम्॥ 9 ॥

mantrāṇāṃ devatā yūyaṃ te tu duḥkhaikabhājanam | jātāḥ sma kālayogena kiṃ karomi prasādhanam

इन्द्राग्निवरुणादीनां यजनं यज्ञकर्मसु ।ते यूयं विपदं प्राप्ताः करिष्यन्ति किमिष्टयः॥ 10 ॥

indrāgnivaruṇādīnāṃ yajanaṃ yajñakarmasu | te yūyaṃ vipadaṃ prāptāḥ kariṣyanti kimiṣṭayaḥ

अवश्यम्भाविभावानां प्रतीकारो न विद्यते ।उपायस्त्वथ कर्तव्य इति शिष्टानुशासनम्॥ 11 ॥

avaśyambhāvibhāvānāṃ pratīkāro na vidyate | upāyastvatha kartavya iti śiṣṭānuśāsanam

दैवं हि बलवत्केचित्प्रवदन्ति मनीषिणः ।उपायवादिनो दैवं प्रवदन्ति निरर्थकम्॥ 12 ॥

daivaṃ hi balavatkecitpravadanti manīṣiṇaḥ | upāyavādino daivaṃ pravadanti nirarthakam

दैवं चैवाप्युपायश्च द्वावेवाभिमतौ नृणाम् ।केवलं दैवमाश्रित्य न स्थातव्यं कदाचन॥ 13 ॥

daivaṃ caivāpyupāyaśca dvāvevābhimatau nṛṇām | kevalaṃ daivamāśritya na sthātavyaṃ kadācana

उपायः सर्वथा कार्यो विचार्य स्वधिया पुनः ।तस्माद् ब्रवीमि वः सर्वान्संविचार्य पुनः पुनः॥ 14 ॥

upāyaḥ sarvathā kāryo vicārya svadhiyā punaḥ | tasmād bravīmi vaḥ sarvānsaṃvicārya punaḥ punaḥ

पुरा भगवती तुष्टा जघान महिषासुरम् ।युष्माभिस्तु स्तुता देवी वरदानं ददावथ॥ 15 ॥

purā bhagavatī tuṣṭā jaghāna mahiṣāsuram | yuṣmābhistu stutā devī varadānaṃ dadāvatha

आपदं नाशयिष्यामि संस्मृता वा सदैव हि ।यदा यदा वो देवेशा आपदो दैवसम्भवाः॥ 16 ॥

āpadaṃ nāśayiṣyāmi saṃsmṛtā vā sadaiva hi | yadā yadā vo deveśā āpado daivasambhavāḥ

प्रभवन्ति तदा कामं स्मर्तव्याहं सुरैः सदा ।स्मृताहं नाशयिष्यामि युष्माकं परमापदः॥ 17 ॥

prabhavanti tadā kāmaṃ smartavyāhaṃ suraiḥ sadā | smṛtāhaṃ nāśayiṣyāmi yuṣmākaṃ paramāpadaḥ

तस्माद्धिमाचले गत्वा पर्वते सुमनोहरे ।आराधनं चण्डिकायाः कुरुध्वं प्रेमपूर्वकम्॥ 18 ॥

tasmāddhimācale gatvā parvate sumanohare | ārādhanaṃ caṇḍikāyāḥ kurudhvaṃ premapūrvakam

मायाबीजविधानज्ञास्तत्पुरश्चरणे रताः ।जानाम्यहं योगबलात्प्रसन्ना सा भविष्यति॥ 19 ॥

māyābījavidhānajñāstatpuraścaraṇe ratāḥ | jānāmyahaṃ yogabalātprasannā sā bhaviṣyati

दुःखस्यान्तोऽद्य युष्माकं दृश्यते नात्र संशयः ।तस्मिञ्छैले सदा देवी तिष्ठतीति मया श्रुतम्॥ 20 ॥

duḥkhasyānto'dya yuṣmākaṃ dṛśyate nātra saṃśayaḥ | tasmiñchaile sadā devī tiṣṭhatīti mayā śrutam

स्तुता सम्पूजिता सद्यो वाञ्छितार्थान् प्रदास्यति ।निश्चयं परमं कृत्वा गच्छध्वं वै हिमालयम्॥ 21 ॥

stutā sampūjitā sadyo vāñchitārthān pradāsyati | niścayaṃ paramaṃ kṛtvā gacchadhvaṃ vai himālayam

सुराः सर्वाणि कार्याणि सा वः कामं विधास्यति ।व्यास उवाच ।इति तस्य वचः श्रुत्वा देवास्ते प्रययुर्गिरिम्॥ 22 ॥

surāḥ sarvāṇi kāryāṇi sā vaḥ kāmaṃ vidhāsyati | vyāsa uvāca | iti tasya vacaḥ śrutvā devāste prayayurgirim

हिमालयं महाराज देवीध्यानपरायणाः ।मायाबीजं हृदा नित्यं जपन्तः सर्व एव हि॥ 23 ॥

himālayaṃ mahārāja devīdhyānaparāyaṇāḥ | māyābījaṃ hṛdā nityaṃ japantaḥ sarva eva hi

नमश्चक्रुर्महामायां भक्तानामभयप्रदाम् ।तुष्टुवुः स्तोत्रमन्त्रैश्च भक्त्या परमया युताः॥ 24 ॥

namaścakrurmahāmāyāṃ bhaktānāmabhayapradām | tuṣṭuvuḥ stotramantraiśca bhaktyā paramayā yutāḥ

नमो देवि विश्वेश्वरि प्राणनाथे सदानन्दरूपे सुरानन्ददे ते ।नमो दानवान्तप्रदे मानवाना- मनेकार्थदे भक्तिगम्यस्वरूपे॥ 25 ॥

namo devi viśveśvari prāṇanāthe sadānandarūpe surānandade te | namo dānavāntaprade mānavānā- manekārthade bhaktigamyasvarūpe

न ते नामसङ्ख्यां न ते रूपमीदृ- क्तथा कोऽपि वेदादिदेवस्वरूपे ।त्वमेवासि सर्वेषु शक्तिस्वरूपा प्रजासृष्टिसंहारकाले सदैव॥ 26 ॥

na te nāmasaṅkhyāṃ na te rūpamīdṛ- ktathā ko'pi vedādidevasvarūpe | tvamevāsi sarveṣu śaktisvarūpā prajāsṛṣṭisaṃhārakāle sadaiva

स्मृतिस्त्वं धृतिस्त्वं त्वमेवासि बुद्धि- र्जरा पुष्टितुष्टी धृतिः कान्तिशान्ती ।सुविद्या सुलक्ष्मीर्गतिः कीर्तिमेधे त्वमेवासि विश्वस्य बीजं पुराणम्॥ 27 ॥

smṛtistvaṃ dhṛtistvaṃ tvamevāsi buddhi- rjarā puṣṭituṣṭī dhṛtiḥ kāntiśāntī | suvidyā sulakṣmīrgatiḥ kīrtimedhe tvamevāsi viśvasya bījaṃ purāṇam

यदा यैः स्वरूपैः करोषीह कार्यं सुराणां च तेभ्यो नमामोऽद्य शान्त्यै ।क्षमा योगनिद्रा दया त्वं विवक्षा स्थिता सर्वभूतेषु शस्तैः स्वरूपैः॥ 28 ॥

yadā yaiḥ svarūpaiḥ karoṣīha kāryaṃ surāṇāṃ ca tebhyo namāmo'dya śāntyai | kṣamā yoganidrā dayā tvaṃ vivakṣā sthitā sarvabhūteṣu śastaiḥ svarūpaiḥ

कृतं कार्यमादौ त्वया यत्सुराणां हतोऽसौ महारिर्मदान्धो हयारिः ।दया ते सदा सर्वदेवेषु देवि प्रसिद्धा पुराणेषु वेदेषु गीता॥ 29 ॥

kṛtaṃ kāryamādau tvayā yatsurāṇāṃ hato'sau mahārirmadāndho hayāriḥ | dayā te sadā sarvadeveṣu devi prasiddhā purāṇeṣu vedeṣu gītā

किमत्रास्ति चित्रं यदम्बा सुतं स्वं मुदा पालयेत्पोषयेत्सम्यगेव ।यतस्त्वं जनित्री सुराणां सहाया कुरुष्वैकचित्तेन कार्यं समग्रम्॥ 30 ॥

kimatrāsti citraṃ yadambā sutaṃ svaṃ mudā pālayetpoṣayetsamyageva | yatastvaṃ janitrī surāṇāṃ sahāyā kuruṣvaikacittena kāryaṃ samagram

न वा ते गुणानामियत्तां स्वरूपं वयं देवि जानीमहे विश्ववन्द्ये ।कृपापात्रमित्येव मत्वा तथास्मा- न्भयेभ्यः सदा पाहि पातुं समर्थे॥ 31 ॥

na vā te guṇānāmiyattāṃ svarūpaṃ vayaṃ devi jānīmahe viśvavandye | kṛpāpātramityeva matvā tathāsmā- nbhayebhyaḥ sadā pāhi pātuṃ samarthe

विना बाणपातैर्विना मुष्टिघातै- र्विनाशूलखड्गैर्विना शक्तिदण्डैः ।रिपून्हन्तुमेवासि शक्ता विनोदा- त्तथापीह लोकोपकाराय लीला॥ 32 ॥

vinā bāṇapātairvinā muṣṭighātai- rvināśūlakhaḍgairvinā śaktidaṇḍaiḥ | ripūnhantumevāsi śaktā vinodā- ttathāpīha lokopakārāya līlā

इदं शाश्वतं नैव जानन्ति मूढा न कार्यं विना कारणं सम्भवेद्वा ।वयं तर्कयामोऽनुमानं प्रमाणं त्वमेवासि कर्तास्य विश्वस्य चेति॥ 33 ॥

idaṃ śāśvataṃ naiva jānanti mūḍhā na kāryaṃ vinā kāraṇaṃ sambhavedvā | vayaṃ tarkayāmo'numānaṃ pramāṇaṃ tvamevāsi kartāsya viśvasya ceti

अजः सृष्टिकर्ता मुकुन्दोऽवितायं हरो नाशकृद्वै पुराणे प्रसिद्धः ।न किं त्वत्प्रसूतास्त्रयस्ते युगादौ त्वमेवासि सर्वस्य तेनैव माता॥ 34 ॥

ajaḥ sṛṣṭikartā mukundo'vitāyaṃ haro nāśakṛdvai purāṇe prasiddhaḥ | na kiṃ tvatprasūtāstrayaste yugādau tvamevāsi sarvasya tenaiva mātā

त्रिभिस्त्वं पुराराधिता देवि दत्ता त्वया शक्तिरुग्रा च तेभ्यः समग्रा ।त्वया संयुतास्ते प्रकुर्वन्ति कामं जगत्पालनोत्पत्तिसंहारमेव॥ 35 ॥

tribhistvaṃ purārādhitā devi dattā tvayā śaktirugrā ca tebhyaḥ samagrā | tvayā saṃyutāste prakurvanti kāmaṃ jagatpālanotpattisaṃhārameva

ते किं न मन्दमतयो यतयो विमूढा- स्त्वां ये न विश्वजननीं समुपाश्रयन्ति ।विद्यां परां सकलकामफलप्रदां तां मुक्तिप्रदां विबुधवृन्दसुवन्दिताङ्घ्रिम्॥ 36 ॥

te kiṃ na mandamatayo yatayo vimūḍhā- stvāṃ ye na viśvajananīṃ samupāśrayanti | vidyāṃ parāṃ sakalakāmaphalapradāṃ tāṃ muktipradāṃ vibudhavṛndasuvanditāṅghrim

ये वैष्णवाः पाशपताश्च सौरा दम्भास्त एव प्रतिभान्ति नूनम् ।ध्यायन्ति न त्वां कमलाञ्च लज्जां कान्तिं स्थितिं कीर्तिमथापि पुष्टिम्॥ 37 ॥

ye vaiṣṇavāḥ pāśapatāśca saurā dambhāsta eva pratibhānti nūnam | dhyāyanti na tvāṃ kamalāñca lajjāṃ kāntiṃ sthitiṃ kīrtimathāpi puṣṭim

हरिहरादिभिरप्यथ सेविता त्वमिह देववरैरसुरैस्तथा ।भुवि भजन्ति न येऽल्पधियो नरा जननि ते विधिना खलु वञ्चिताः॥ 38 ॥

hariharādibhirapyatha sevitā tvamiha devavarairasuraistathā | bhuvi bhajanti na ye'lpadhiyo narā janani te vidhinā khalu vañcitāḥ

जलधिजापदपङ्कजरञ्जनं जतुरसेन करोति हरिः स्वयम् ।त्रिनयनोऽपि धराधरजाङ्घ्रिपं- कजपरागनिषेवणतत्परः॥ 39 ॥

jaladhijāpadapaṅkajarañjanaṃ jaturasena karoti hariḥ svayam | trinayano'pi dharādharajāṅghripaṃ- kajaparāganiṣevaṇatatparaḥ

किमपरस्य नरस्य कथानकै- स्तव पदाब्जयुगं न भजन्ति के ।विगतरागगृहाश्च दयां क्षमां कृतधियो मुनयोऽपि भजन्ति ते॥ 40 ॥

kimaparasya narasya kathānakai- stava padābjayugaṃ na bhajanti ke | vigatarāgagṛhāśca dayāṃ kṣamāṃ kṛtadhiyo munayo'pi bhajanti te

देवि त्वदङ्घ्रिभजने न जना रता ये संसारकूपपतिताः पतिताः किलामी ।ते कुष्ठगुल्मशिराधियुता भवन्ति दारिद्र्यदैन्यसहिता रहिताः सुखौघैः॥ 41 ॥

devi tvadaṅghribhajane na janā ratā ye saṃsārakūpapatitāḥ patitāḥ kilāmī | te kuṣṭhagulmaśirādhiyutā bhavanti dāridryadainyasahitā rahitāḥ sukhaughaiḥ

ये काष्ठभारवहने यवसावहारे कार्ये भवन्ति निपुणा धनदारहीनाः ।जानीमहेऽल्पमतिभिर्भवदङ्घ्रिसेवा पूर्वे भवे जननि तैर्न कृता कदापि॥ 42 ॥

ye kāṣṭhabhāravahane yavasāvahāre kārye bhavanti nipuṇā dhanadārahīnāḥ | jānīmahe'lpamatibhirbhavadaṅghrisevā pūrve bhave janani tairna kṛtā kadāpi

व्यास उवाच ।एवं स्तुता सुरैः सर्वैरम्बिका करुणान्विता ।प्रादुर्बभूव तरसा रूपयौवनसंयुता॥ 43 ॥

vyāsa uvāca | evaṃ stutā suraiḥ sarvairambikā karuṇānvitā | prādurbabhūva tarasā rūpayauvanasaṃyutā

दिव्याम्बरधरा देवी दिव्यभूषणभूषिता ।दिव्यमाल्यसमायुक्ता दिव्यचन्दनचर्चिता॥ 44 ॥

divyāmbaradharā devī divyabhūṣaṇabhūṣitā | divyamālyasamāyuktā divyacandanacarcitā

जगन्मोहनलावण्या सर्वलक्षणलक्षिता ।अद्वितीयस्वरूपा सा देवानां दर्शनं गता॥ 45 ॥

jaganmohanalāvaṇyā sarvalakṣaṇalakṣitā | advitīyasvarūpā sā devānāṃ darśanaṃ gatā

जाह्नव्यां स्नातुकामा सा निर्गता गिरिगह्वरात् ।दिव्यरूपधरा देवी विश्वमोहनमोहिनी॥ 46 ॥

jāhnavyāṃ snātukāmā sā nirgatā girigahvarāt | divyarūpadharā devī viśvamohanamohinī

देवान्स्तुतिपरानाह मेघगम्भीरया गिरा ।प्रेमपूर्वं स्मितं कृत्वा कोकिलामञ्जुवादिनी॥ 47 ॥

devānstutiparānāha meghagambhīrayā girā | premapūrvaṃ smitaṃ kṛtvā kokilāmañjuvādinī

देव्युवाच ।भो भोः सुरवराः कात्र भवद्भिः स्तूयते भृशम् ।किमर्थं ब्रूत वः कार्यं चिन्ताविष्टाः कुतः पुनः॥ 48 ॥

devyuvāca | bho bhoḥ suravarāḥ kātra bhavadbhiḥ stūyate bhṛśam | kimarthaṃ brūta vaḥ kāryaṃ cintāviṣṭāḥ kutaḥ punaḥ

व्यास उवाच ।तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्या मोहिता रूपसम्पदा ।प्रेमपूर्वं हृदुत्साहास्तामूचुः सुरसत्तमाः॥ 49 ॥

vyāsa uvāca | tacchrutvā bhāṣitaṃ tasyā mohitā rūpasampadā | premapūrvaṃ hṛdutsāhāstāmūcuḥ surasattamāḥ

देवा ऊचुः ।देवि स्तुमस्त्वां विश्वेशि प्रणताः स्म कृपार्णवे ।पाहि नः सर्वदुःखेभ्यः संविग्नान्दैत्यतापितान्॥ 50 ॥

devā ūcuḥ | devi stumastvāṃ viśveśi praṇatāḥ sma kṛpārṇave | pāhi naḥ sarvaduḥkhebhyaḥ saṃvignāndaityatāpitān

पुरा त्वया महादेवि निहत्यासुरकण्टकम् ।महिषं नो वरो दत्तः स्मर्तव्याहं सदापदि॥ 51 ॥

purā tvayā mahādevi nihatyāsurakaṇṭakam | mahiṣaṃ no varo dattaḥ smartavyāhaṃ sadāpadi

स्मरणाद्दैत्यजां पीडां नाशयिष्याम्यसंशयम् ।तेन त्वं संस्मृता देवि नूनमस्माभिरित्यपि॥ 52 ॥

smaraṇāddaityajāṃ pīḍāṃ nāśayiṣyāmyasaṃśayam | tena tvaṃ saṃsmṛtā devi nūnamasmābhirityapi

अद्य शुम्भनिशुम्भौ द्वावसुरौ घोरदर्शनौ ।उत्पन्नौ विघ्नकर्तारावहन्यौ पुरुषैः किल॥ 53 ॥

adya śumbhaniśumbhau dvāvasurau ghoradarśanau | utpannau vighnakartārāvahanyau puruṣaiḥ kila

रक्तबीजश्च बलवांश्चण्डमुण्डौ तथासुरौ ।एतैरन्यैश्च देवानां हृतं राज्यं महाबलैः॥ 54 ॥

raktabījaśca balavāṃścaṇḍamuṇḍau tathāsurau | etairanyaiśca devānāṃ hṛtaṃ rājyaṃ mahābalaiḥ

गतिरन्या न चास्माकं त्वमेवासि महाबले ।कुरु कार्यं सुराणां वै दुःखितानां सुमध्यमे॥ 55 ॥

gatiranyā na cāsmākaṃ tvamevāsi mahābale | kuru kāryaṃ surāṇāṃ vai duḥkhitānāṃ sumadhyame

देवास्त्वदङ्घ्रिभजने निरताः सदैव ते दानवैरतिबलैर्विपदं सुनीताः ।तान्देवि दुःखरहितान् कुरु भक्तियुक्ता- न्मातस्त्वमेव शरणं भव दुःखितानाम्॥ 56 ॥

devāstvadaṅghribhajane niratāḥ sadaiva te dānavairatibalairvipadaṃ sunītāḥ | tāndevi duḥkharahitān kuru bhaktiyuktā- nmātastvameva śaraṇaṃ bhava duḥkhitānām

सकलभुवनरक्षा देवि कार्या त्वयाद्य स्वकृतमिति विदित्वा विश्वमेतद्युगादौ ।जननि जगति पीडां दानवा दर्पयुक्ताः स्वबलमदसमेतास्ते प्रकुर्वन्ति मातः॥ 57 ॥

sakalabhuvanarakṣā devi kāryā tvayādya svakṛtamiti viditvā viśvametadyugādau | janani jagati pīḍāṃ dānavā darpayuktāḥ svabalamadasametāste prakurvanti mātaḥ