Skandha 5, Adhyāya 21

व्यास उवाच ।शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि देव्याश्चरितमुत्तमम् ।सुखदं सर्वजन्तूनां सर्वपापप्रणाशनम्॥ 1 ॥

vyāsa uvāca | śṛṇu rājan pravakṣyāmi devyāścaritamuttamam | sukhadaṃ sarvajantūnāṃ sarvapāpapraṇāśanam

यथा शुम्भो निशुम्भश्च भ्रातरौ बलवत्तरौ ।बभूवतुर्महावीरौ अवध्यौ पुरुषैः किल॥ 2 ॥

yathā śumbho niśumbhaśca bhrātarau balavattarau | babhūvaturmahāvīrau avadhyau puruṣaiḥ kila

बहुसेनावृतौ शूरौ देवानां दुःखदौ सदा दुराचारौ मदोत्सिक्तौ बहुदानवसंयुतौ॥ 3 ॥

bahusenāvṛtau śūrau devānāṃ duḥkhadau sadā durācārau madotsiktau bahudānavasaṃyutau

हतावम्बिकया तौ तु सङ्ग्रामेऽतीव दारुणे ।देवानाञ्ज हितार्थाय सर्वैः परिचरैः सह॥ 4 ॥

hatāvambikayā tau tu saṅgrāme'tīva dāruṇe | devānāñja hitārthāya sarvaiḥ paricaraiḥ saha

चण्डमुण्डौ महाबाहू रक्तबीजोऽतिदारुणः ।धूम्रलोचननामा च निहतास्ते रणाङ्गणे॥ 5 ॥

caṇḍamuṇḍau mahābāhū raktabījo'tidāruṇaḥ | dhūmralocananāmā ca nihatāste raṇāṅgaṇe

तान्निहत्य सुराणां सा जहार भयमुत्तमम् ।स्तुता सम्पूजिता देवैर्गिरौ हेमाचले शुभे॥ 6 ॥

tānnihatya surāṇāṃ sā jahāra bhayamuttamam | stutā sampūjitā devairgirau hemācale śubhe

राजोवाच ।कावेतावसुरावादौ कथं तौ बलिनां वरौ ।केन संस्थापितौ चेह स्त्रीवध्यत्वं कुतो गतौ॥ 7 ॥

rājovāca | kāvetāvasurāvādau kathaṃ tau balināṃ varau | kena saṃsthāpitau ceha strīvadhyatvaṃ kuto gatau

तपसा वरदानेन कस्य जातौ महाबलौ ।कथञ्च निहतौ सर्वं कथयस्व सविस्तरम्॥ 8 ॥

tapasā varadānena kasya jātau mahābalau | kathañca nihatau sarvaṃ kathayasva savistaram

व्यास उवाच ।शृणु राजन्कथां दिव्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् ।देव्याश्चरितसंयुक्तां सर्वार्थफलदां शुभाम्॥ 9 ॥

vyāsa uvāca | śṛṇu rājankathāṃ divyāṃ sarvapāpapraṇāśinīm | devyāścaritasaṃyuktāṃ sarvārthaphaladāṃ śubhām

पुरा शुम्भनिशुम्भौ द्वावसुरौ भूमिमण्डले ।पातालतश्च सम्प्राप्तौ भ्रातरौ शुभदर्शनौ॥ 10 ॥

purā śumbhaniśumbhau dvāvasurau bhūmimaṇḍale | pātālataśca samprāptau bhrātarau śubhadarśanau

तौ प्राप्तयौवनौ चैव चेरतुस्तप उत्तमम् ।अन्नोदकं परित्यज्य पुष्करे लोकपावने॥ 11 ॥

tau prāptayauvanau caiva ceratustapa uttamam | annodakaṃ parityajya puṣkare lokapāvane

वर्षाणामयुतं यावद्योगविद्यापरायणौ ।एकत्रैवासनं कृत्वा तेपाते परमं तपः॥ 12 ॥

varṣāṇāmayutaṃ yāvadyogavidyāparāyaṇau | ekatraivāsanaṃ kṛtvā tepāte paramaṃ tapaḥ

तयोस्तुष्टोऽभवद् ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ।तत्रागतश्च भगवानारुह्य वरटापतिम्॥ 13 ॥

tayostuṣṭo'bhavad brahmā sarvalokapitāmahaḥ | tatrāgataśca bhagavānāruhya varaṭāpatim

तावुभौ च जगत्स्रष्टा दृष्ट्वा ध्यानपरौ स्थितौ ।उत्तिष्ठत महाभागौ तुष्टोऽहं तपसा किल॥ 14 ॥

tāvubhau ca jagatsraṣṭā dṛṣṭvā dhyānaparau sthitau | uttiṣṭhata mahābhāgau tuṣṭo'haṃ tapasā kila

वाञ्छितं वां वरं कामं ददामि ब्रुवतामिह ।कामदोऽहं समायातो दृष्ट्वा वां तपसो बलम्॥ 15 ॥

vāñchitaṃ vāṃ varaṃ kāmaṃ dadāmi bruvatāmiha | kāmado'haṃ samāyāto dṛṣṭvā vāṃ tapaso balam

व्यास उवाच ।इति श्रुत्वा वचस्तस्य प्रबुद्धौ तौ समाहितौ ।प्रदक्षिणक्रियां कृत्वा प्रणामं चक्रतुस्तदा॥ 16 ॥

vyāsa uvāca | iti śrutvā vacastasya prabuddhau tau samāhitau | pradakṣiṇakriyāṃ kṛtvā praṇāmaṃ cakratustadā

दण्डवत्प्रणिपातञ्च कृत्वा तौ दुर्बलाकृती ।ऊचतुर्मधुरां वाचं दीनौ गद्गदया गिरा॥ 17 ॥

daṇḍavatpraṇipātañca kṛtvā tau durbalākṛtī | ūcaturmadhurāṃ vācaṃ dīnau gadgadayā girā

देवदेव दयासिन्धो भक्तानामभयप्रद ।अमरत्वञ्च नौ ब्रह्मन्देहि तुष्टोऽसि चेद्विभो॥ 18 ॥

devadeva dayāsindho bhaktānāmabhayaprada | amaratvañca nau brahmandehi tuṣṭo'si cedvibho

मरणादपरं किञ्चिद्भयं नास्ति धरातले ।तस्माद्भयाच्च सन्त्रस्तौ युष्माकं शरणं गतौ॥ 19 ॥

maraṇādaparaṃ kiñcidbhayaṃ nāsti dharātale | tasmādbhayācca santrastau yuṣmākaṃ śaraṇaṃ gatau

त्राहि त्वं देवदेवेश जगत्कर्तः क्षमानिधे ।परिस्फोटय विश्वात्मन् सद्यो मरणजं भयम्॥ 20 ॥

trāhi tvaṃ devadeveśa jagatkartaḥ kṣamānidhe | parisphoṭaya viśvātman sadyo maraṇajaṃ bhayam

ब्रह्मोवाच ।किमिदं प्रार्थनीयं वो विपरीतं तु सर्वथा ।अदेयं सर्वथा सर्वैः सर्वेभ्यो भुवनत्रये॥ 21 ॥

brahmovāca | kimidaṃ prārthanīyaṃ vo viparītaṃ tu sarvathā | adeyaṃ sarvathā sarvaiḥ sarvebhyo bhuvanatraye

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।मर्यादा विहिता लोके पूर्वं विश्वकृता किल॥ 22 ॥

jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca | maryādā vihitā loke pūrvaṃ viśvakṛtā kila

मर्तव्यं सर्वथा सर्वैः प्राणिभिर्नात्र संशयः ।अन्यं प्रार्थयतं कामं ददामि यच्च वाञ्छितम्॥ 23 ॥

martavyaṃ sarvathā sarvaiḥ prāṇibhirnātra saṃśayaḥ | anyaṃ prārthayataṃ kāmaṃ dadāmi yacca vāñchitam

व्यास उवाच ।तदाकर्ण्य वचस्तस्य सुविमृश्य च दानवौ ।ऊचतुः प्रणिपत्याथ ब्रह्माणं पुरतः स्थितम्॥ 24 ॥

vyāsa uvāca | tadākarṇya vacastasya suvimṛśya ca dānavau | ūcatuḥ praṇipatyātha brahmāṇaṃ purataḥ sthitam

पुरुषैरमराद्यैश्च मानवैर्मृगपक्षिभिः ।अवध्यत्वं कृपासिन्धो देहि नौ वाञ्छितं वरम्॥ 25 ॥

puruṣairamarādyaiśca mānavairmṛgapakṣibhiḥ | avadhyatvaṃ kṛpāsindho dehi nau vāñchitaṃ varam

नारी बलवती कास्ति या नौ नाशं करिष्यति ।न बिभीवः स्त्रियः कामं त्रैलोक्ये सचराचरे॥ 26 ॥

nārī balavatī kāsti yā nau nāśaṃ kariṣyati | na bibhīvaḥ striyaḥ kāmaṃ trailokye sacarācare

अवध्यौ भ्रातरौ स्यातां नरेभ्यः पङ्कजोद्भव ।भयं न स्त्रीजनेभ्यश्च स्वभावादबला हि सा॥ 27 ॥

avadhyau bhrātarau syātāṃ narebhyaḥ paṅkajodbhava | bhayaṃ na strījanebhyaśca svabhāvādabalā hi sā

व्यास उवाच ।इति श्रुत्वा तयोर्वाक्यं प्रददौ वाञ्छितं वरम् ।ब्रह्मा प्रसन्नमनसा जगामाथ स्वमालयम्॥ 28 ॥

vyāsa uvāca | iti śrutvā tayorvākyaṃ pradadau vāñchitaṃ varam | brahmā prasannamanasā jagāmātha svamālayam

गतेऽथ भवने तस्मिन्दानवौ स्वगृहं गतौ ।भृगुं पुरोहितं कृत्वा चक्रतुः पूजनं तदा॥ 29 ॥

gate'tha bhavane tasmindānavau svagṛhaṃ gatau | bhṛguṃ purohitaṃ kṛtvā cakratuḥ pūjanaṃ tadā

शुभे दिने सुनक्षत्रे जातरूपमयं शुभम् ।कृत्वा सिंहासनं दिव्यं राज्यार्थं प्रददौ मुनिः॥ 30 ॥

śubhe dine sunakṣatre jātarūpamayaṃ śubham | kṛtvā siṃhāsanaṃ divyaṃ rājyārthaṃ pradadau muniḥ

शुम्भाय ज्येष्ठभूताय ददौ राज्यासनं शुभम् ।सेवनार्थं तदैवाशु सम्प्राप्ता दानवोत्तमाः॥ 31 ॥

śumbhāya jyeṣṭhabhūtāya dadau rājyāsanaṃ śubham | sevanārthaṃ tadaivāśu samprāptā dānavottamāḥ

चण्डमुण्डौ महावीरौ भ्रातरौ बलदर्पितौ ।सम्प्राप्तौ सैन्यसंयुक्तौ रथवाजिगजान्वितौ॥ 32 ॥

caṇḍamuṇḍau mahāvīrau bhrātarau baladarpitau | samprāptau sainyasaṃyuktau rathavājigajānvitau

धूम्रलोचननामा च तद्रूपश्चण्डविक्रमः ।शुम्भञ्च भूपतिं श्रुत्वा तदागाद्बलसंयुतः॥ 33 ॥

dhūmralocananāmā ca tadrūpaścaṇḍavikramaḥ | śumbhañca bhūpatiṃ śrutvā tadāgādbalasaṃyutaḥ

रक्तबीजस्तथा शूरो वरदानबलाधिकः ।अक्षौहिणीभ्यां संयुक्तस्तत्रैवागत्य सङ्गतः॥ 34 ॥

raktabījastathā śūro varadānabalādhikaḥ | akṣauhiṇībhyāṃ saṃyuktastatraivāgatya saṅgataḥ

तस्यैकं कारणं राजन् सङ्ग्रामे युध्यतः सदा ।देहाद्रुधिरसम्पातस्तस्य शस्त्राहतस्य च॥ 35 ॥

tasyaikaṃ kāraṇaṃ rājan saṅgrāme yudhyataḥ sadā | dehādrudhirasampātastasya śastrāhatasya ca

जायते च यदा भूमावुत्पद्यन्ते ह्यनेकशः ।तादृशाः पुरुषाः क्रूरा बहवः शस्त्रपाणयः॥ 36 ॥

jāyate ca yadā bhūmāvutpadyante hyanekaśaḥ | tādṛśāḥ puruṣāḥ krūrā bahavaḥ śastrapāṇayaḥ

सम्भवन्ति तदाकारास्तद्रूपास्तत्पराक्रमाः ।युद्धं पुनस्ते कुर्वन्ति पुरुषा रक्तसम्भवाः॥ 37 ॥

sambhavanti tadākārāstadrūpāstatparākramāḥ | yuddhaṃ punaste kurvanti puruṣā raktasambhavāḥ

अतः सोऽपि महावीर्यः सङ्ग्रामेऽतीव दुर्जयः ।अवध्यः सर्वभूतानां रक्तबीजो महासुरः॥ 38 ॥

ataḥ so'pi mahāvīryaḥ saṅgrāme'tīva durjayaḥ | avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ raktabījo mahāsuraḥ

अन्ये च बहवः शूराश्चतुरङ्गसमन्विताः ।शुम्भञ्च नृपतिं मत्वा बभूवुस्तस्य सेवकाः॥ 39 ॥

anye ca bahavaḥ śūrāścaturaṅgasamanvitāḥ | śumbhañca nṛpatiṃ matvā babhūvustasya sevakāḥ

असङ्ख्याता तदा जाता सेना शुम्भनिशुम्भयोः ।पृथिव्याः सकलं राज्यं गृहीतं बलवत्तया॥ 40 ॥

asaṅkhyātā tadā jātā senā śumbhaniśumbhayoḥ | pṛthivyāḥ sakalaṃ rājyaṃ gṛhītaṃ balavattayā

सेनायोगं तदा कृत्वा निशुम्भः परवीरहा ।जगाम तरसा स्वर्गे शचीपतिजयाय च॥ 41 ॥

senāyogaṃ tadā kṛtvā niśumbhaḥ paravīrahā | jagāma tarasā svarge śacīpatijayāya ca

चकारासौ महायुद्धं लोकपालैः समन्ततः ।वृत्रहा वज्रपातेन ताडयामास वक्षसि॥ 42 ॥

cakārāsau mahāyuddhaṃ lokapālaiḥ samantataḥ | vṛtrahā vajrapātena tāḍayāmāsa vakṣasi

स वज्राभिहतो भूमौ पपात दानवानुजः ।भग्नं बलं तदा तस्य निशुम्भस्य महात्मनः॥ 43 ॥

sa vajrābhihato bhūmau papāta dānavānujaḥ | bhagnaṃ balaṃ tadā tasya niśumbhasya mahātmanaḥ

भ्रातरं मूर्च्छितं श्रुत्वा शुम्भः परबलार्दनः ।तत्रागत्य सुरान्मर्वांस्ताडयामास सायकैः॥ 44 ॥

bhrātaraṃ mūrcchitaṃ śrutvā śumbhaḥ parabalārdanaḥ | tatrāgatya surānmarvāṃstāḍayāmāsa sāyakaiḥ

कृतं युद्धं महत्तेन शुम्भेनाक्लिष्टकर्मणा ।निर्जितास्तु सुराः सर्वे सेन्द्राः पालाश्च सर्वशः॥ 45 ॥

kṛtaṃ yuddhaṃ mahattena śumbhenākliṣṭakarmaṇā | nirjitāstu surāḥ sarve sendrāḥ pālāśca sarvaśaḥ

ऐन्द्रं पदं तदा तेन गृहीतं बलवत्तया ।कल्पपादपसंयुक्तं कामधेनुसमन्वितम्॥ 46 ॥

aindraṃ padaṃ tadā tena gṛhītaṃ balavattayā | kalpapādapasaṃyuktaṃ kāmadhenusamanvitam

त्रैलोक्यं यज्ञभागाश्च हृतास्तेन महात्मना ।नन्दनं च वनं प्राप्य मुदितोऽभून्महासुरः॥ 47 ॥

trailokyaṃ yajñabhāgāśca hṛtāstena mahātmanā | nandanaṃ ca vanaṃ prāpya mudito'bhūnmahāsuraḥ

सुधायाश्चैव पानेन सुखमाप महासुरः ।कुबेरं स च निर्जित्य तस्य राज्यं चकार ह॥ 48 ॥

sudhāyāścaiva pānena sukhamāpa mahāsuraḥ | kuberaṃ sa ca nirjitya tasya rājyaṃ cakāra ha

अधिकारं तथा भानोः शशिनश्च चकार ह ।यमञ्चैव विनिर्जित्य जग्राह तत्पदं तथा॥ 49 ॥

adhikāraṃ tathā bhānoḥ śaśinaśca cakāra ha | yamañcaiva vinirjitya jagrāha tatpadaṃ tathā

वरुणस्य तथा राज्यं चकार वह्निकर्म च ।वायोः कार्यं निशुम्भश्च चकार स्वबलान्वितः॥ 50 ॥

varuṇasya tathā rājyaṃ cakāra vahnikarma ca | vāyoḥ kāryaṃ niśumbhaśca cakāra svabalānvitaḥ

ततो देवा विनिर्धूता हृतराज्या हृतश्रियः ।सन्त्यज्य नन्दनं सर्वे निर्ययुर्गिरिगह्वरे॥ 51 ॥

tato devā vinirdhūtā hṛtarājyā hṛtaśriyaḥ | santyajya nandanaṃ sarve niryayurgirigahvare

हृताधिकारास्ते सर्वे बभ्रमुर्विजने वने ।निरालम्बा निराधारा निस्तेजस्का निरायुधाः॥ 52 ॥

hṛtādhikārāste sarve babhramurvijane vane | nirālambā nirādhārā nistejaskā nirāyudhāḥ

विचेरुरमराः सर्वे पर्वतानां गुहासु च ।उद्यानेषु च शून्येषु नदीनां गह्वरेषु च॥ 53 ॥

viceruramarāḥ sarve parvatānāṃ guhāsu ca | udyāneṣu ca śūnyeṣu nadīnāṃ gahvareṣu ca

न प्रापुस्ते सुखं वापि स्थानभ्रष्टा विचेतसः ।लोकपाला महाराज दैवाधीनं सुखं किल॥ 54 ॥

na prāpuste sukhaṃ vāpi sthānabhraṣṭā vicetasaḥ | lokapālā mahārāja daivādhīnaṃ sukhaṃ kila

बलवन्तो महाभागा बहुज्ञा धनसंयुताः ।काले दुःखं तथा दैन्यमाप्नुवन्ति नराधिप॥ 55 ॥

balavanto mahābhāgā bahujñā dhanasaṃyutāḥ | kāle duḥkhaṃ tathā dainyamāpnuvanti narādhipa

चित्रमेतन्महाराज कालस्यैव विचेष्टितम् ।यः करोति नरं तावद्राजानं भिक्षुकं ततः॥ 56 ॥

citrametanmahārāja kālasyaiva viceṣṭitam | yaḥ karoti naraṃ tāvadrājānaṃ bhikṣukaṃ tataḥ

दातारं याचकं चैव बलवन्तं तथाबलम् ।पण्डितं विकलं कामं शूरं चातीव कातरम्॥ 57 ॥

dātāraṃ yācakaṃ caiva balavantaṃ tathābalam | paṇḍitaṃ vikalaṃ kāmaṃ śūraṃ cātīva kātaram

मखानाञ्च शतं कृत्वा प्राप्येन्द्रासनमुत्तमम् ।पुनर्दुःखं परं प्राप्तं कालस्य गतिरीदृशी॥ 58 ॥

makhānāñca śataṃ kṛtvā prāpyendrāsanamuttamam | punarduḥkhaṃ paraṃ prāptaṃ kālasya gatirīdṛśī

कालः करोति धर्मिष्ठं पुरुषं ज्ञानसंयुतम् ।तमेवातीव पापिष्ठं ज्ञानलेशविवर्जितम्॥ 59 ॥

kālaḥ karoti dharmiṣṭhaṃ puruṣaṃ jñānasaṃyutam | tamevātīva pāpiṣṭhaṃ jñānaleśavivarjitam

न विस्मयोऽत्र कर्तव्यः सर्वथा कालचेष्टिते ।ब्रह्मविष्णुहरादीनामपीदृक्कष्टचेष्टितम्॥ 60 ॥

na vismayo'tra kartavyaḥ sarvathā kālaceṣṭite | brahmaviṣṇuharādīnāmapīdṛkkaṣṭaceṣṭitam

विष्णुर्जननमाप्नोति सूकरादिषु योनिषु ।हरः कपाली सञ्जातः कालेनैव बलीयसा॥ 61 ॥

viṣṇurjananamāpnoti sūkarādiṣu yoniṣu | haraḥ kapālī sañjātaḥ kālenaiva balīyasā