Chandogya Upanishad
76
अध्याय 76 / 154

Adhyāya 76

प्रपाठक खण्ड 76

7 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ7 श्लोक

अध्याय 76

श्लोक 5.3.1

॥ श्वेतकेतुर्हारुणेयः पञ्चालानाँ समितिमेयाय तँ ह प्रवाहणो जैवलिरुवाच कुमारानु त्वाशिषत्पितेत्यनु हि भगव इति

|| śvetaketurhāruṇeyaḥ pañcālānām̐ samitimeyāya tam̐ ha pravāhaṇo jaivaliruvāca kumārānu tvāśiṣatpitetyanu hi bhagava iti

हिन्दी अर्थ

किन्तु जो इस प्रकार इन पञ्चाभियोको जानता है वह उनके साय आचरण ( संसर्गं ) रता हा भी पापसे र्पति नही होता । वह शुद्ध पवित्र छोर पुण्यलोका भागी होता है, नो इस प्रकार जानता है, जो सोऽयं पुण्यलोको मवति । कितु जो उपयुक्त पश्चानिर्योको जानता है वह उन महापापियोके इत्यादिलिङ्गात्‌ । आख्यायिका "वह देवेताओक्षा सन्न है! देव- गण उसका भक्षण रते है रेषा

English

Svetaketu Âruneya went to an assembly of the Pañkâlas. Pravâhana Gaivali said to him: 'Boy, has your father instructed you?' 'Yes, Sir,' he replied.

अध्याय 76

श्लोक 5.3.2

वेत्थ यदितोऽधि प्रजाः प्रयन्तीति न भगव इति वेत्थ यथा पुनरावर्तन्त३ इति न भगव इति वेत्थ पथोर्देवयानस्य पितृयाणस्य च व्यावर्तना३ इति न भगव इति

vettha yadito'dhi prajāḥ prayantīti na bhagava iti vettha yathā punarāvartanta3 iti na bhagava iti vettha pathordevayānasya pitṛyāṇasya ca vyāvartanā3 iti na bhagava iti

हिन्दी अर्थ

पुषका पुत्र सत्ययज्ञ, भल्रविके यकराक्षका पुत्र जन ओरं अश्चतर्‌श्वका पुत्र बुदिर- ये महागृहस्य भौर प्रम श्रोत्रिय एकत्रित होकर परस्पर विचार प्राचीनशाक इति नामत उप- जो नामसे प्राचीनशार था वह अन्योरपत्यमौपमन्यवः । सत्य- उपमन्युका पुत्र ओपमन्यव, पूष यत्नो नासतः पुटुषस्यापत्यं का पुत्र पौटपि जो नामसे सत्ययज्ञ

English

'Do you know to what place men go from here?' 'No, Sir,' he replied. 'Do you know how they return again?' 'No Sir,' he replied. 'Do you know where the path of Devas and the path of the fathers diverge?' 'No, Sir,' he replied.

अध्याय 76

श्लोक 5.3.3

वेत्थ यथासौ लोको न सम्पूर्यत३ इति न भगव इति वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति नैव भगव इति

vettha yathāsau loko na sampūryata3 iti na bhagava iti vettha yathā pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavantīti naiva bhagava iti

हिन्दी अर्थ

जपमन्यवादिका उहालकके पास अना ते ह संपादया्कुरुदारको वे भगवन्तोऽयमारुणिः संभ्रतीममात्मानं केश्वानरमध्येति तरहन्ताभ्यागच्छा- आगे य दिखटाया गया है कि आरणिकरे सहित ओपमन्यवादि प मुनि राजा अश्वपतिके पास गये ओर उससे वैश्वानर आत्माका उपदेश करनेके लि प्राय॑ना कौ । तव अश्वपतिने उन्मेस प्रत्येकसे अरग-अलग यष प्रन किया विचार करनेपर भी कोर निश्चय रम्‌ । उदाल्को वै प्रसिद्धो

English

'Do you know why that world never becomes full?' 'No, Sir,' he replied. 'Do you know why in the fifth libation water is called Man ? No, Sir,' he replied.

अध्याय 76

श्लोक 5.3.4

अथानु किमनुशिष्ठोऽवोचथा यो हीमानि न विद्यात्कथँ सोऽनुशिष्टो ब्रुवीतेति स हायस्तः पितुरर्धमेयाय तँ होवाचाननुशिष्य वाव किल मा भगवानब्रवीदनु त्वाशिषमिति

athānu kimanuśiṣṭho'vocathā yo hīmāni na vidyātkatham̐ so'nuśiṣṭo bruvīteti sa hāyastaḥ piturardhameyāya tam̐ hovācānanuśiṣya vāva kila mā bhagavānabravīdanu tvāśiṣamiti

हिन्दी अर्थ

स्थिर किया । वे बोले-- “इस समय उदङ्क नामसे प्रसिद्ध यह अरुणका पत्र भरणि इस हमारे जमि- उदालक्षका ओौपमन्यवादिके सहित अश्वपतिके पास आना स ह संपादयाकार प्रक्ष्यन्ति मामिमे महा-

English

'Then why did you say (you had been) instructed? How could anybody who did not know these things say that he had been instructed?' Then the boy went back sorrowful to the place of his father, and said: 'Though you had not instructed me, Sir, you said you had instructed me.

अध्याय 76

श्लोक 5.3.5

पञ्च मा राजन्यबन्धुः प्रश्नानप्राक्षीत्तेषां नैकंचनाशकं विवक्तुमिति स होवाच यथा मा त्वं तदैतानवदो यथाहमेषां नैकंचन वेद यद्यहमिमानवेदिष्यं कथं ते नावक्ष्यमिति

pañca mā rājanyabandhuḥ praśnānaprākṣītteṣāṃ naikaṃcanāśakaṃ vivaktumiti sa hovāca yathā mā tvaṃ tadaitānavado yathāhameṣāṃ naikaṃcana veda yadyahamimānavediṣyaṃ kathaṃ te nāvakṣyamiti

हिन्दी अर्थ

उसने निश्चय किया ये परम शोत्रिय महागृहस्थ सुञ्चसे प्रन करेगे, तु भ हन्द पूरी .तरहसे नदीं बतला सकरुणा अतः चै उन्द न्द देखते ही उसने उनके आने- का प्रथोजन समक्षकर चित्तम स्थिर किया । किस प्रकार स्थिर किया ए एवं संपाच- रेसा निश्चय कर-- तान्होवाचाश्वपतिवें भगवन्तोऽयं कैकेयः संप्रती-

English

'That fellow of a Râganya, asked me five questions, and I could not answer one of them.' The father said: 'As you have told me these questions of his, I do not know any one of them . If I knew these questions, how should I not have told you ?'

अध्याय 76

श्लोक 5.3.6

स ह गौतमो राज्ञोऽर्धमेयाय तस्मै ह प्राप्तायार्हां चकार स ह प्रातः सभाग उदेयाय तँ होवाच मानुषस्य भगवन्गौतम वित्तस्य वरं वृणीथा इति स होवाच तवैव राजन्मानुषं वित्तं यामेव कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तामेव मे ब्रूहीति स ह कृच्छ्री बभूव

sa ha gautamo rājño'rdhameyāya tasmai ha prāptāyārhāṃ cakāra sa ha prātaḥ sabhāga udeyāya tam̐ hovāca mānuṣasya bhagavangautama vittasya varaṃ vṛṇīthā iti sa hovāca tavaiva rājanmānuṣaṃ vittaṃ yāmeva kumārasyānte vācamabhāṣathāstāmeva me brūhīti sa ha kṛcchrī babhūva

हिन्दी अर्थ

उसने उनसे कशा--हे पूजनीयगण इ समय केशयुमार जशवपति इस वेश्वानरसंञक भाताको भच्छी तरह जानता है । आदये, हम उसीके पास चरुं ॥ पेसा कहकर वे उसके पास चले गये तान्दोवाच--अश्वपतिव ना- उसने उनसे कदा-£ मतो भगवन्तोऽ्यं केकयस्याप- भगवन्‌ ! इस. समय केकयका प स्यं केकेयः संप्रति सम्यगिममा- भश्वपति नामवाला कैकेय इस वैधा-

English

Then Gautama went to the king's place, and when he had come to him, the king offered him proper respect. In the morning the king went out on his way to the assembly . The king said to him: 'Sir, Gautama, ask a boon of such things as men possess.' He replied: 'Such things as men possess may remain with you. Tell me the speech which you addressed to the boy.'

अध्याय 76

श्लोक 5.3.7

तँ ह चिरं वसेत्याज्ञापयांचकार तँ होवाच यथा मा त्वं गौतमावदो यथेयं न प्राक्त्वत्तः पुरा विद्या ब्राह्मणान्गच्छति तस्मादु सर्वेषु लोकेषु क्षत्रस्यैव प्रशासनमभूदिति तस्मै होवाच

tam̐ ha ciraṃ vasetyājñāpayāṃcakāra tam̐ hovāca yathā mā tvaṃ gautamāvado yatheyaṃ na prāktvattaḥ purā vidyā brāhmaṇāngacchati tasmādu sarveṣu lokeṣu kṣatrasyaiva praśāsanamabhūditi tasmai hovāca

हिन्दी अर्थ

। है" इत्यादि अर्थ पर्ववत्‌ है अश्वपतिद्रारा मुनि्योका स्वागत तेभ्यो ह प्राप्तेभ्यः प्रथगरहाणि कारयाअकार स ण्ड १९ शाङ्करसाष्याथ ५४१ अपने पास आये हुए उन ऋषिर्योका राजाने धर्ग-णरग सक्कार कराया दूसरे दिन सवेरे उठते ही सने कहा-- भरे राज्यम कोई चोर न्ह है तथा न मदाता, न मदय१, न अनाहितागि, न विद्वान्‌ जर

English

The king was perplexed, and commanded him, saying: 'Stay with me some time.' Then he said: 'As (to what) you have said to me, Gautama, this knowledge did not go to any Brâhmana before you, and therefore this teaching belonged in all the worlds to the Kshatra class alone. Then he began:

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/chhandogya.itx · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।