Chandogya Upanishad
75
अध्याय 75 / 154

Adhyāya 75

प्रपाठक खण्ड 75

8 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ8 श्लोक

अध्याय 75

श्लोक 5.2.1

॥ स होवाच किं मेऽन्नं भविष्यतीति यत्किंचिदिदमा श्वभ्य आ शकुनिभ्य इति होचुस्तद्वा एतदनस्यान्नमनो ह वै नाम प्रत्यक्षं न ह वा एवंविदि किंचनानन्नं भवतीति

|| sa hovāca kiṃ me'nnaṃ bhaviṣyatīti yatkiṃcididamā śvabhya ā śakunibhya iti hocustadvā etadanasyānnamano ha vai nāma pratyakṣaṃ na ha vā evaṃvidi kiṃcanānannaṃ bhavatīti

हिन्दी अर्थ

अथेत्यर्थान्तरपरस्तावनारथः, य अथः यह ६ दूसरे विषयकी , प्रस्तावनाके स्यि है, जो ये गृहस्थ ८. ए 0 ₹० गण आमे निस भरकर “अर्म संधमें रहनेवाटे है; इसणियि उनके ङ्य मासान्‌ पसा बहुवचनका प्रयोग क्रिया गया है। याँ मासेभ्यः पितृलोकं पितरखोकादाकाशमाकाशा-

English

Breath said: 'What shall be my food?' They answered: 'Whatever there is, even unto dogs and birds.' Therefore this is food for Ana (the breather). His name is clearly Ana . To him who knows this there is nothing that is not (proper) food.

अध्याय 75

श्लोक 5.2.2

स होवाच किं मे वासो भविष्यतीत्याप इति होचुस्तस्माद्वा एतदशिष्यन्तः पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्चाद्भिः परिदधति लम्भुको ह वासो भवत्यनग्नो ह भवति

sa hovāca kiṃ me vāso bhaviṣyatītyāpa iti hocustasmādvā etadaśiṣyantaḥ purastāccopariṣṭāccādbhiḥ paridadhati lambhuko ha vāso bhavatyanagno ha bhavati

हिन्दी अर्थ

दक्षिणायनके महीनोसे पितृोकको, पितृोकसे आकारो शर मकाशसे चन्दरमाको पर्त होते है । यह चन्द राजा सोम षै । क देवताओंका अन है, देवतारोग उसका भक्षण करते है मासेभ्यः पितलोकं ॒पित- लोकादाकाशमाकाशाचन्द्रमसम्‌ । कोऽसौ पस्पैः प्र प्यते चन्द्रमाः १

English

He said: 'What shall be my dress?' They answered: 'Water.' Therefore wise people, when they are going to eat food, surround their food before and after with water .' He (prâna) thus gains a dress, and is no longer naked '.

अध्याय 75

श्लोक 5.2.3

तद्धैतत्सत्यकामो जाबालो गोश्रुतये वैयाघ्रपद्यायोक्त्वोवाच यद्यप्येनच्छुष्काय स्थाणवे ब्रूयाज्जायेरन्नेवास्मिञ्छाखाः प्ररोहेयुः पलाशानीति

taddhaitatsatyakāmo jābālo gośrutaye vaiyāghrapadyāyoktvovāca yadyapyenacchuṣkāya sthāṇave brūyājjāyerannevāsmiñchākhāḥ praroheyuḥ palāśānīti

हिन्दी अर्थ

द्वितीय प्ररनका उत्तर ( पुनराव्तनका क्रम ) तव न्ते यथेतमाकाशमाकाराद्रायुं वायुभूंसवा धूमो भवति वहाँ कर्मोका क्षय दहोनेतक रहकर वे फिर इसी मागंसे नि मकार गये थे उसी भकार लौटते है । वे पले आकाशको प्राप हेत है जीर आकाशसे वायुको, वायु होकर वे भूम होते है ओर धूम होकर यावत्तदुपभोगनिमित्तस्य जवतक उ चन्द्रलोके उप- भोगोकि निमित्तमूत कर्मका क्षय होता है--जिखके द्वारा घ्य

English

Satyakâma Gâbâla, after he had communicated this to Gosruti Vaiyâghrapadya, said to him: 'If you were to tell this to a dry stick, branches would grow, and leaves spring from it.' ________________

अध्याय 75

श्लोक 5.2.4

अथ यदि महज्जिगमिषेदमावास्यायां दीक्षित्वा पौर्णमास्याँ रात्रौ सर्वौषधस्य मन्थं दधिमधुनोरुपमथ्य ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत्

atha yadi mahajjigamiṣedamāvāsyāyāṃ dīkṣitvā paurṇamāsyām̐ rātrau sarvauṣadhasya manthaṃ dadhimadhunorupamathya jyeṣṭhāya śreṣṭhāya svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe sampātamavanayet

हिन्दी अर्थ

वह अभ्र होकर मेष होता है, मेष होकर बरसता है । तव वे जीव इस रोकम धान, जौ, ओषधि, वनस्पति, तिक्‌ घौर उड़द अदि होकर उसन्न होते है । इस प्रकार यद निष्कमण निश्चय दी , अयन्त अभ्रं भूत्वा ततः सेचन- ! अभ्र दकए उसके पश्चात्‌ वह वर्षा करनेमे समर्थं मेव द्रोता है । समथो मेषो र मेषो फिर मेध होकर ऊँचे स्थानीय

English

If a man wishes to reach greatness, let him perform the Dîkshâ (preparatory rite) on the day of the new moon, and then, on the night of the full moon, let him stir a mash of all kinds of herbs with curds and honey, and let him pour ghee on the fire (âvasathya laukika), saying; 'Svâhâ to the oldest and the best.' After that let him throw all that remains (of the ghee) into the mash.

अध्याय 75

श्लोक 5.2.5

वसिष्ठाय स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत्प्रतिष्ठायै स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत्सम्पदे स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेदायतनाय स्वाहेत्यग्नावाज्यस्य हुत्वा मन्थे सम्पातमवनयेत्

vasiṣṭhāya svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe sampātamavanayetpratiṣṭhāyai svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe sampātamavanayetsampade svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe sampātamavanayedāyatanāya svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe sampātamavanayet

हिन्दी अर्थ

अनुशयी जीवोक्ी कमवप गति कप्रयां योनिमापयेरऽश्वयोनिं वा सूकरयोनिं वा उन ( अनुशी नी ) म जो शच्छै आचरणवलि होते है व ्चीघ्र ही उत्तम योनिको प्राप्त होते है । वे ब्राह्मणयोनि, क्षत्रिययोनि अथवा वैदययोनि पराप्त करते है तथा जो अश्म आचरणवले होते है लोके रमणीयं श्रोभनं चरणं रमणीयचरणा उच्यन्ते। कोर्या- तेनालशयेन पुण्येन कर्मणा

English

In the same manner let him pour ghee on. the fire, saying, 'Svâhâ to the richest.' After that let him throw all that remains together into the mash. In the same manner let him pour ghee on the fire, saying, 'Svâhâ to the firm rest.' After that let him throw all that remains together into the mash. In the same manner let him pour ghee on the fire, saying, 'Svâhâ to success.' After that let him throw all that remains together into the mash.

अध्याय 75

श्लोक 5.2.6

अथ प्रतिसृप्याञ्जलौ मन्थमाधाय जपत्यमो नामास्यमा हि ते सर्वमिदँ स हि ज्येष्ठः श्रेष्ठो राजाधिपतिः स मा ज्यैष्ठ्यँ श्रैष्ठ्यँ राज्यमाधिपत्यं गमयत्वहमेवेदँ सर्वमसानीति

atha pratisṛpyāñjalau manthamādhāya japatyamo nāmāsyamā hi te sarvamidam̐ sa hi jyeṣṭhaḥ śreṣṭho rājādhipatiḥ sa mā jyaiṣṭhyam̐ śraiṣṭhyam̐ rājyamādhipatyaṃ gamayatvahamevedam̐ sarvamasānīti

हिन्दी अर्थ

चाण्डाल- क्कि ही शनुसार कुततेकी योनि, स्वकर्मालुरूपे- सूकरयोनि अथवा चाण्डाख्योनि ( यश्ाल्नीय प्व चिवारोकी गति तयस्ते स्वकर्मस्थाश्ेदिशदिका- द्विजाति है वे यदि अपने करमेमिं

English

Then going forward and placing the mash in his hands, he recites: 'Thou (Prâna) art Ama by name, for all this together exists in thee. He is the oldest and best, the king, the sovereign May he make me the oldest, the best, the king, the sovereign. May I be all this.'

अध्याय 75

श्लोक 5.2.7

अथ खल्वेतयर्चा पच्छ आचामति तत्सवितुर्वृणीमह इत्याचामति वयं देवस्य भोजनमित्याचामति श्रेष्ठँ सर्वधातममित्याचामति तुरं भगस्य धीमहीति सर्वं पिबति निर्णिज्य कँसं चमसं वा पश्चादग्नेः संविशति चर्मणि वा स्थण्डिले वा वाचंयमोऽप्रसाहः स यदि स्त्रियं पश्येत्समृद्धं कर्मेति विद्यात्

atha khalvetayarcā paccha ācāmati tatsaviturvṛṇīmaha ityācāmati vayaṃ devasya bhojanamityācāmati śreṣṭham̐ sarvadhātamamityācāmati turaṃ bhagasya dhīmahīti sarvaṃ pibati nirṇijya kam̐saṃ camasaṃ vā paścādagneḥ saṃviśati carmaṇi vā sthaṇḍile vā vācaṃyamo'prasāhaḥ sa yadi striyaṃ paśyetsamṛddhaṃ karmeti vidyāt

हिन्दी अर्थ

दंशमश्चककीटादीन्यसषृदावतीनि सन्ततेरनुकरणमिदगुच्यते । काल्यापना भवति, न तु जन्म-मरणसे होनेवारी वेदक अनुभवमे ही जिनका समय जाता है वे कद्र जीव नौकाहीन गाध घवणंका चोर, मघ पीनेवाल, गुरुखीगामी, नहाहत्यारा य चात पतित होते है जोर पचबँ उनके साथ संसर्गं करनेवाला भी

English

Then he eats with the following Rik verse at every foot: 'We choose that food'--here he swallows--'Of the divine Savitri (prâna)'--here he swallows--'The best and all-supporting food'--here he swallows--'We meditate on the speed of Bhaga (Savitri, prâna)'--here he drinks all.

अध्याय 75

श्लोक 5.2.8

तदेष श्लोको यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियँ स्वप्नेषु पश्यन्ति समृद्धिं तत्र जानीयात्तस्मिन्स्वप्ननिदर्शने तस्मिन्स्वप्ननिदर्शने

tadeṣa śloko yadā karmasu kāmyeṣu striyam̐ svapneṣu paśyanti samṛddhiṃ tatra jānīyāttasminsvapnanidarśane tasminsvapnanidarśane

हिन्दी अर्थ

एुवर्णका चोर अर्थात्‌ ब्राह्मणका मदिरा पीनेवाखा, गुरुके तदप यानी पतनीसे सहवास करनेवाला ओर पश्चाग्निविद्याका महत प्याचरन्पाप्मना छिप्यते शुद्धः प्रतः पुण्यलोको

English

Having cleansed the vessel, whether it be a kamsa or a kamasa, he sits down behind the fire on a skin or on the bare ground, without speaking or making any other effort. If in his dream he sees a woman, let him know this to be a sign that his sacrifice has succeeded.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/chhandogya.itx · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।