Adhyāya 2 · Brāhmaṇa 1

ॐ दृप्तबालाकिर्हानूचानो गार्ग्य आस ।स होवाचाजातशत्रुं काश्यं ब्रह्म ते ब्रवाणीति ।स होवाचाजातशत्रुः सहस्रमेतस्यां वाचि दद्मो जनको जनक इति वै जना धावन्तीति॥ 2.1.1 ॥

oṃ dṛptabālākirhānūcāno gārgya āsa | sa hovācājātaśatruṃ kāśyaṃ brahma te bravāṇīti | sa hovācājātaśatruḥ sahasrametasyāṃ vāci dadmo janako janaka iti vai janā dhāvantīti

स होवाच गार्ग्यो य एवासावादित्ये पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा ।अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजेति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते ऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजा भवति॥ 2.1.2 ॥

sa hovāca gārgyo ya evāsāvāditye puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti | sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā | atiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdhā rājeti vā ahametamupāsa iti | sa ya etamevamupāste 'tiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdhā rājā bhavati

स होवाच गार्ग्यो य एवासौ चन्द्रे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा ।बृहन् पाण्डरवासाः सोमो राजेति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्तेऽहरहर्ह सुतः प्रसुतो भवति नास्यान्नं क्षीयते॥ 2.1.3 ॥

sa hovāca gārgyo ya evāsau candre puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti | sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā | bṛhan pāṇḍaravāsāḥ somo rājeti vā ahametamupāsa iti | sa ya etamevamupāste'haraharha sutaḥ prasuto bhavati nāsyānnaṃ kṣīyate

स होवाच गार्ग्यो य एवासौ विद्युति पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठास्तेजस्वीति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते तेजस्वी ह भवति तेजस्विनी हास्य प्रजा भवति॥ 2.1.4 ॥

sa hovāca gārgyo ya evāsau vidyuti puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti | sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhāstejasvīti vā ahametamupāsa iti | sa ya etamevamupāste tejasvī ha bhavati tejasvinī hāsya prajā bhavati

स होवाच गार्ग्यो य एवायमाकाशे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।पूर्णमप्रवर्तीति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिर्नास्यास्माल्लोकात्प्रजोद्वर्तते॥ 2.1.5 ॥

sa hovāca gārgyo ya evāyamākāśe puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti | sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhāḥ | pūrṇamapravartīti vā ahametamupāsa iti | sa ya etamevamupāste pūryate prajayā paśubhirnāsyāsmāllokātprajodvartate

स होवाच गार्ग्यो य एवायं वायौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा ।इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते जिष्णुर्हापराजिष्णुर्भवत्यन्यतस्त्यजायी॥ 2.1.6 ॥

sa hovāca gārgyo ya evāyaṃ vāyau puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti | sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā | indro vaikuṇṭho'parājitā seneti vā ahametamupāsa iti | sa ya etamevamupāste jiṣṇurhāparājiṣṇurbhavatyanyatastyajāyī

स होवाच गार्ग्यो य एवायमग्नौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा ।विषासहिरिति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते विषासहिर्ह भवति विषासहिर्हास्य प्रजा भवति॥ 2.1.7 ॥

sa hovāca gārgyo ya evāyamagnau puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti | sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā | viṣāsahiriti vā ahametamupāsa iti | sa ya etamevamupāste viṣāsahirha bhavati viṣāsahirhāsya prajā bhavati

स होवाच गार्ग्यो य एवायमप्सु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठाः ।प्रतिरूप इति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते प्रतिरूपँ हैवैनमुपगच्छति नाप्रतिरूपमथो प्रतिरूपोऽस्माज्जायते॥ 2.1.8 ॥

sa hovāca gārgyo ya evāyamapsu puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti | sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhāḥ | pratirūpa iti vā ahametamupāsa iti | sa ya etamevamupāste pratirūpam̐ haivainamupagacchati nāpratirūpamatho pratirūpo'smājjāyate

स होवाच गार्ग्यो य एवायमादर्शे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा ।रोचिष्णुरिति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते रोचिष्णुर्ह भवति रोचिष्णुर्हास्य प्रजा भवत्यथो यैः सन्निगच्छति सर्वाँस्तानतिरोचते॥ 2.1.9 ॥

sa hovāca gārgyo ya evāyamādarśe puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti | sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā | rociṣṇuriti vā ahametamupāsa iti | sa ya etamevamupāste rociṣṇurha bhavati rociṣṇurhāsya prajā bhavatyatho yaiḥ sannigacchati sarvām̐stānatirocate

स होवाच गार्ग्यो य एवायं यन्तं पश्चाछब्दोऽनूदेत्येतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा ।असुरिति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते सर्वँ हैवास्मिँल्लोक आयुरेति नैनं पुरा कालात्प्राणो जहाति॥ 2.1.10 ॥

sa hovāca gārgyo ya evāyaṃ yantaṃ paścāchabdo'nūdetyetamevāhaṃ brahmopāsa iti | sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā | asuriti vā ahametamupāsa iti | sa ya etamevamupāste sarvam̐ haivāsmim̐lloka āyureti nainaṃ purā kālātprāṇo jahāti

स होवाच गार्ग्यो य एवायं दिक्षु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा ।द्वितीयोऽनपग इति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते द्वितीयवान्ह भवति नास्माद् गणश्छिद्यते॥ 2.1.11 ॥

sa hovāca gārgyo ya evāyaṃ dikṣu puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti | sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā | dvitīyo'napaga iti vā ahametamupāsa iti | sa ya etamevamupāste dvitīyavānha bhavati nāsmād gaṇaśchidyate

स होवाच गार्ग्यो य एवायं छायामयः पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा ।मृत्युरिति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्ते सर्वँ हैवास्मिँल्लोक आयुरेति नैनं पुरा कालान्मृत्युरागच्छति॥ 2.1.12 ॥

sa hovāca gārgyo ya evāyaṃ chāyāmayaḥ puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti | sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā | mṛtyuriti vā ahametamupāsa iti | sa ya etamevamupāste sarvam̐ haivāsmim̐lloka āyureti nainaṃ purā kālānmṛtyurāgacchati

स होवाच गार्ग्यो य एवायमात्मनि पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति ।स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा आत्मन्वीति वा अहमेतमुपास इति ।स य एतमेवमुपास्त आत्मन्वी ह भवत्यात्मन्विनी हास्य प्रजा भवति ।स ह तूष्णीमास गार्ग्यः॥ 2.1.13 ॥

sa hovāca gārgyo ya evāyamātmani puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti | sa hovācājātaśatrurmā maitasminsaṃvadiṣṭhā ātmanvīti vā ahametamupāsa iti | sa ya etamevamupāsta ātmanvī ha bhavatyātmanvinī hāsya prajā bhavati | sa ha tūṣṇīmāsa gārgyaḥ

स होवाचाजातशत्रुरेतावन्नू ३ इत्येतावद्धीति ।नैतावता विदितं भवतीति ।स होवाच गार्ग्य उप त्वा यानीति॥ 2.1.14 ॥

sa hovācājātaśatruretāvannū 3 ityetāvaddhīti | naitāvatā viditaṃ bhavatīti | sa hovāca gārgya upa tvā yānīti

स होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमं चैतद्यद्ब्राह्मणः क्षत्रियमुपेयाद् ब्रह्म मे वक्ष्यतीति ।व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति ।तं पाणावादायोत्तस्थौ ।तौ ह पुरुषँ सुप्तमाजग्मतुस्तमेतैर्नामभिरामन्त्रयांचक्रे बृहन्पाण्डरवासः सोम राजन्निति ।स नोत्तस्थौ ।तं पाणिनाऽऽपेषं बोधयांचकार ।स होत्तस्थौ॥ 2.1.15 ॥

sa hovācājātaśatruḥ pratilomaṃ caitadyadbrāhmaṇaḥ kṣatriyamupeyād brahma me vakṣyatīti | vyeva tvā jñapayiṣyāmīti | taṃ pāṇāvādāyottasthau | tau ha puruṣam̐ suptamājagmatustametairnāmabhirāmantrayāṃcakre bṛhanpāṇḍaravāsaḥ soma rājanniti | sa nottasthau | taṃ pāṇinā''peṣaṃ bodhayāṃcakāra | sa hottasthau

स होवाचाजातशत्रुर्यत्रैष एतत् सुप्तोऽभूद् य एष विज्ञानमयः पुरुषः क्वैष तदाऽभूत् कुत एतदागादिति ।तदु ह न मेने गार्ग्यः॥ 2.1.16 ॥

sa hovācājātaśatruryatraiṣa etat supto'bhūd ya eṣa vijñānamayaḥ puruṣaḥ kvaiṣa tadā'bhūt kuta etadāgāditi | tadu ha na mene gārgyaḥ

स होवाचाजातशत्रुर्यत्रैष एतत्।सुप्तोऽभूद् य एष विज्ञानमयः पुरुषस्तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते ।तानि यदा गृह्णाति अथ हैतत्पुरुषः स्वपिति नाम ।तद्गृहीत एव प्राणो भवति गृहीता वाग् गृहीतं चक्षुर्गृहीतँ श्रोत्रं गृहीतं मनः॥ 2.1.17 ॥

sa hovācājātaśatruryatraiṣa etat|supto'bhūd ya eṣa vijñānamayaḥ puruṣastadeṣāṃ prāṇānāṃ vijñānena vijñānamādāya ya eṣo'ntarhṛdaya ākāśastasmiñchete | tāni yadā gṛhṇāti atha haitatpuruṣaḥ svapiti nāma | tadgṛhīta eva prāṇo bhavati gṛhītā vāg gṛhītaṃ cakṣurgṛhītam̐ śrotraṃ gṛhītaṃ manaḥ

स यत्रैतत्स्वप्न्यया चरति ते हास्य लोकास्तदुतेव महाराजो भवत्युतेव महाब्राह्मण उतेवोच्चावचं निगच्छति ।स यथा महाराजो जानपदान्गृहीत्वा स्वे जनपदे यथाकामं परिवर्तेतैवमेवैष एतत्प्राणान्गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते ॥ गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामम् परिवर्तते॥ 2.1.18 ॥

sa yatraitatsvapnyayā carati te hāsya lokāstaduteva mahārājo bhavatyuteva mahābrāhmaṇa utevoccāvacaṃ nigacchati | sa yathā mahārājo jānapadāngṛhītvā sve janapade yathākāmaṃ parivartetaivamevaiṣa etatprāṇāngṛhītvā sve śarīre yathākāmaṃ parivartate || gṛhītvā sve śarīre yathākāmam parivartate

अथ यदा सुषुप्तो भवति यदा न कस्यचन वेद हिता नाम नाड्यो द्वासप्ततिः सहस्राणि हृदयात्पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ते ।ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते ।स यथा कुमारो वा महाराजो वा महाब्राह्मणो वाऽतिघ्नीमानन्दस्य गत्वा शयीतैवमेवैष एतच्छेते॥ 2.1.19 ॥

atha yadā suṣupto bhavati yadā na kasyacana veda hitā nāma nāḍyo dvāsaptatiḥ sahasrāṇi hṛdayātpurītatamabhipratiṣṭhante | tābhiḥ pratyavasṛpya purītati śete | sa yathā kumāro vā mahārājo vā mahābrāhmaṇo vā'tighnīmānandasya gatvā śayītaivamevaiṣa etacchete

स यथोर्णभिस्तन्तुनोच्चरेद् यथाऽग्नेः क्षुद्रा विष्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणाः सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति ।सर्वे ॥।व्युच्चरन्ति तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम्॥ 2.1.20 ॥

sa yathorṇabhistantunoccared yathā'gneḥ kṣudrā viṣphuliṅgā vyuccarantyevamevāsmādātmanaḥ sarve prāṇāḥ sarve lokāḥ sarve devāḥ sarvāṇi bhūtāni vyuccaranti | sarve ||| vyuccaranti tasyopaniṣatsatyasya satyamiti prāṇā vai satyaṃ teṣāmeṣa satyam