स यथाऽऽर्द्रैधाग्नेरभ्याहितस्य पृथग्धूमा विनिश्चरन्त्येवं वा अरेऽस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि इष्टँ हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतान्यस्यैवैतानि सर्वाणि निःश्वसितानि ॥ सामवेदसथर्वाङ्गिरससितिहासस्पुराणं विद्यासुपनिषदस्श्लोकास्सूत्राणि अनुव्याख्यानानि व्याख्याननि दत्तं
sa yathā''rdraidhāgnerabhyāhitasya pṛthagdhūmā viniścarantyevaṃ vā are'sya mahato bhūtasya niḥśvasitametadyadṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvāṅgirasa itihāsaḥ purāṇaṃ vidyā upaniṣadaḥ ślokāḥ sūtrāṇyanuvyākhyānāni vyākhyānāni iṣṭam̐ hutamāśitaṃ pāyitamayaṃ ca lokaḥ paraśca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtānyasyaivaitāni sarvāṇi niḥśvasitāni || sāmavedasatharvāṅgirasasitihāsaspurāṇaṃ vidyāsupaniṣadasślokāssūtrāṇi anuvyākhyānāni vyākhyānani dattaṃ
अर्थMeaning
'As clouds of smoke proceed by themselves out of lighted fire kindled with damp fuel, thus verily, O Maitreyî, has been breathed forth from this great Being what we have as Rig-veda, Yagur-veda, Sâma-veda, Atharvâṅgirasas, Itihâsa, Purâna, Vidyâ, the Upanishads, Slokas, Sûtras, Anuvyâkhyânas, Vyâkhyânas, what is sacrificed, what is poured out, food, drink , this world and the other world, and all creatures. From him alone all these were breathed forth.
Direct literal rendering preserving Sanskrit philosophical terminology.
व्याख्याVyakhya
'जैसे गीले ईंधन से जलाई गई अग्नि से अलग-अलग धुएँ निकलते हैं, वैसे ही, अरी, इस महान् भूत (सत्ता) का निःश्वास ही यह है जो ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्वाङ्गिरस, इतिहास, पुराण, विद्याएँ, उपनिषद्, श्लोक, सूत्र, अनुव्याख्यान, व्याख्यान, यज्ञ, हवन, खिलाया गया, पिलाया गया, यह लोक, परलोक और सब प्राणी हैं। ये सब इसी के निःश्वास हैं।'
स्रोतSources and editionSources and editionस्रोत एवं संस्करण
Content status
- Original text
- Translation · from the source archive
- Commentary · AI-drafted · editor-approved
No independent human review is recorded for this verse yet. How this site is made.
- Sanskrit edition
- Imported text; printed edition not recorded. Open Sanskrit text archives (see the source link)
- Translation
- Not recorded. Some Hindi and English text is AI-assisted and is flagged where it appears.
- Last updated
- 2026-10-23
- Licence note (as recorded)
- Sanskrit mūla — public domain. Digitized by sanskritdocuments.org.
Found a mistake?