Brahma Purana
197
अध्याय 197 / 246

Adhyaya 197

21 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ21 श्लोक

अध्याय 197

श्लोक 1

इत्थं स्तुतस् तदा तेन मुचुकुन्देन धीमता प्राहेशः सर्वभूतानाम् अनादिनिधनो हरिः

itthaṃ stutas tadā tena mucukundena dhīmatā prāheśaḥ sarvabhūtānām anādinidhano hariḥ

हिन्दी अर्थ

चेष्टाओके अधीन था। वे झुंड-को-झुंड अपने प्रियतमकी खोजके लिये वृन्दावनमें विचरने लगीं। उनके मनमें केवल श्रीकृष्णके दर्शनको लालसा थी। वे वृन्दावनको भूमिपर रात्रिमें

English

The mother said to the son: "The king, his wife and the priest, your father, were taken away by a Danava to the nether worlds.**

अध्याय 197

श्लोक 2

यथाभिवाञ्छितांल् लोकान् दिव्यान् गच्छ नरेश्वर अव्याहतपरैश्वर्यो मत्प्रसादोपबृंहितः

yathābhivāñchitāṃl lokān divyān gaccha nareśvara avyāhataparaiśvaryo matprasādopabṛṃhitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णके चरण-चिहू देखकर उन्हें चारों ओर ढुँढ रही थीं। श्रीकृष्णकी विभिन्न लीलाओंका अनुकरण करती हुई उन्हींमें व्यग्र हो सब गोपियाँ एक ही साथ वृन्दावनमें विचरने लगीं। नहुत

English

While Devas were watching, in the presence of the sacred fires and the brahmins, Mithu the Daitya abducted the king who had been initiated in the sacrifice to the nether worlds along with his wife and the priest.

अध्याय 197

श्लोक 3

भुक्त्वा दिव्यान् महाभोगान् भविष्यसि महाकुले जातिस्मरो मत्प्रसादात् ततो मोक्षम् अवाप्स्यसि

bhuktvā divyān mahābhogān bhaviṣyasi mahākule jātismaro matprasādāt tato mokṣam avāpsyasi

हिन्दी अर्थ

खोजनेपर भी जब श्रीकृष्ण नहीं मिले, तब उनके दर्शनसे निराश हो वे सब-को-सब लौटकर यमुनाके तटपर आयीं और उनके मनोहर चरित्रोंका गान करने लगीं। इतनेमें ही श्रीकृष्ण उन्हें आते

English

Turning his back upon the Rtviks and worshipping the Fire-god, Devapi duly intimated it to the Fire-god. (Then the Fire-god replied.)

अध्याय 197

श्लोक 4

इत्य् उक्तः प्रणिपत्येशं जगताम् अच्युतं नृपः गुहामुखाद् विनिष्क्रान्तो ददृशे सो ऽल्पकान् नरान्

ity uktaḥ praṇipatyeśaṃ jagatām acyutaṃ nṛpaḥ guhāmukhād viniṣkrānto dadṛśe so 'lpakān narān

हिन्दी अर्थ

दिखायी दिये। उनका मुखकमल खिला था। त्रिभुवनके रक्षक और लीलासे ही सब कुछ करनेवाले श्रीकृष्णको आते देख कोई गोपी

English

Just like the Rtviks I too am a servant of Devas. I carry Havya to Devas. They are the enjoyers (and therefore) they are the saviours too.

अध्याय 197

श्लोक 5

ततः कलियुगं ज्ञात्वा प्राप्तं तप्तुं ततो नृपः नरनारायणस्थानं प्रययौ गन्धमादनम्

tataḥ kaliyugaṃ jñātvā prāptaṃ taptuṃ tato nṛpaḥ naranārāyaṇasthānaṃ prayayau gandhamādanam

हिन्दी अर्थ

इन्द्रके द्वारा भगवानका अभिषेक, रासलीला और अरिष्टासुरका वध

English

I shall call Devas and carefully distribute their shares in the Havis to each. Hence, you go hurriedly towards them.

अध्याय 197

श्लोक 6

कृष्णो ऽपि घातयित्वारिम् उपायेन हि तद्बलम् जग्राह मथुराम् एत्य हस्त्यश्वस्यन्दनोज्ज्वलम्

kṛṣṇo 'pi ghātayitvārim upāyena hi tadbalam jagrāha mathurām etya hastyaśvasyandanojjvalam

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त हर्षसे भर गयी। उसके नेत्र प्रसन्नतासे देती थीं। मधुसूदनने उस समय गोपियोंके साथ

English

Devapi approached Devas and bowed to each of them. He then intimated to them the statement of Rtviks, of the Fire-god and (his own threat of) curse.

अध्याय 197

श्लोक 7

आनीय चोग्रसेनाय द्वारवत्यां न्यवेदयत् पराभिभवनिःशङ्कं बभूव च यदोः कुलम्

ānīya cograsenāya dvāravatyāṃ nyavedayat parābhibhavaniḥśaṅkaṃ babhūva ca yadoḥ kulam

हिन्दी अर्थ

खिल उठे और वह 'कृष्ण-कुष्ण-कृष्ण' की रट लगाने लगी। किसीने भौंहें टेढ़ी करके उनकी ओर देखा और नेत्ररूपी भ्रमरोंके द्वारा उनके मुखकमलकी सौन्दर्य-माधुरीका पान करने लगी।

English

When we are invoked by the Vedic Mantras by the Rtviks in the proper order we partake of our shares in the Havis. We are not otherwise free, O excellent brahmin.

अध्याय 197

श्लोक 8

बलदेवो ऽपि विप्रेन्द्राः प्रशान्ताखिलविग्रहः ज्ञातिदर्शनसोत्कण्ठः प्रययौ नन्दगोकुलम्

baladevo 'pi viprendrāḥ praśāntākhilavigrahaḥ jñātidarśanasotkaṇṭhaḥ prayayau nandagokulam

हिन्दी अर्थ

किसी गोपीने गोविन्दको निहारकर अपने नेत्र बंद कर लिये और उन्हींके रूपका ध्यान करती हुई वह योगारूढ़-सी प्रतीत होने लगी।

English

Hence, we are the perpetual followers of the Vedas. We are induced by the Vedas. O brahmin, we are dependent. Therefore, intimate this to the Vedas.

अध्याय 197

श्लोक 9

ततो गोपाश् च गोप्यश् च यथापूर्वम् अमित्रजित् तथैवाभ्यवदत् प्रेम्णा बहुमानपुरःसरम्

tato gopāś ca gopyaś ca yathāpūrvam amitrajit tathaivābhyavadat premṇā bahumānapuraḥsaram

हिन्दी अर्थ

तब माधवने किसीको प्रिय बचन कहकर और किसीको कुटिल भ्रूभङ्गीसे निहारकर मनाया। सबका चित्त प्रसन्न हो गया। फिर उदार चरित्रोंवाले

English

At the instance of the Vedas the boy Devapi went to Gautami. The brahmin took his bath and having got the proper opportunity eulogized Mahelvara.

अध्याय 197

श्लोक 10

कैश् चापि संपरिष्वक्तः कांश्चित् स परिषस्वजे हासं चक्रे समं कैश्चिद् गोपगोपीजनैस् तथा

kaiś cāpi saṃpariṣvaktaḥ kāṃścit sa pariṣasvaje hāsaṃ cakre samaṃ kaiścid gopagopījanais tathā

हिन्दी अर्थ

ऐसा रास किया, जिससे उन्हें उनके बिना एक क्षण भी करोड़ वर्षोके समान प्रतीत होने लगा। भगवान् श्रीकृष्ण सबके ईश्वर हैं। वे गोपियोंमें, उनके पतियोंमें तथा सम्पूर्ण भूतोंमें भी निवास

English

O lord of the chiefs of Devas, I am a mere boy. You are the preceptor of preceptors. I have no power to eulogize you befittingly. Obeisance be to you, O Sambhu.

अध्याय 197

श्लोक 11

प्रियाण्य् अनेकान्य् अवदन् गोपास् तत्र हलायुधम् गोप्यश् च प्रेममुदिताः प्रोचुः सेर्ष्यम् अथापराः

priyāṇy anekāny avadan gopās tatra halāyudham gopyaś ca premamuditāḥ procuḥ serṣyam athāparāḥ

हिन्दी अर्थ

करते हैं। वे आत्मारूपसे सम्पूर्ण विश्वको व्याप्त करके स्थित हें । जैसे सब प्राणियोंमें पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश और आत्मा हैं, उसी प्रकार भगवान् भी सबको व्याप्त करके स्थित हैं।

English

The Vedas do not know you. Neither Devas nor sages. Neither Brahma nor Visnu. As you are so you are. Obeisance be to you.

अध्याय 197

श्लोक 12

गोप्यः पप्रच्छुर् अपरा नागरीजनवल्लभः कच्चिद् आस्ते सुखं कृष्णश् चलत्प्रेमरसाकुलः

gopyaḥ papracchur aparā nāgarījanavallabhaḥ kaccid āste sukhaṃ kṛṣṇaś calatpremarasākulaḥ

हिन्दी अर्थ

एक दिन आधी रातके समय जब श्रीकृष्ण रासलीलामें संलग्न थे, अरिष्टासुर नामका उन्मत्त

English

You protect, O Mahegvara, those who are sinning souls, who are helpless, who are miserable, who are poor and who are sickly.

अध्याय 197

श्लोक 13

अस्मच्चेष्टोपहसनं न कच्चित् पुरयोषिताम् सौभाग्यमानम् अधिकं करोति क्षणसौहृदः

asmacceṣṭopahasanaṃ na kaccit purayoṣitām saubhāgyamānam adhikaṃ karoti kṣaṇasauhṛdaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णने रासमण्डली बनायी और समस्त गोपियोंके दानव व्रजवासियोंको त्रास देता हुआ वहाँ साँडके

English

The heaven-dwellers who are worshipped by penance, holy rites and Mantras will give them the benefit ordained by you, O lord of the worlds.

अध्याय 197

श्लोक 14

कच्चित् स्मरति नः कृष्णो गीतानुगमनं कृतम् अप्य् असौ मातरं द्रष्टुं सकृद् अप्य् आगमिष्यति

kaccit smarati naḥ kṛṣṇo gītānugamanaṃ kṛtam apy asau mātaraṃ draṣṭuṃ sakṛd apy āgamiṣyati

हिन्दी अर्थ

साथ आदरपूर्वक रासलीला को। उस समय कोई भी गोपी श्रीकृष्णके पाससे हटना नहीं चाहती थी, अतः एक स्थानपर स्थिर हो जानेके कारण रासोचित मण्डल न बन सका। तब श्रीकृष्णने

English

(Even) beggars will turn out to be donors. Whatever they desire is not wanting at your door. You are the cause of this unique situation.

अध्याय 197

श्लोक 15

अथवा किं तदालापैः क्रियन्ताम् अपराः कथाः यद् अस्माभिर् विना तेन विनास्माकं भविष्यति

athavā kiṃ tadālāpaiḥ kriyantām aparāḥ kathāḥ yad asmābhir vinā tena vināsmākaṃ bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

एक-एक गोपीका हाथ पकड़कर रासमण्डलको रचना को। उस समय उनके हाथका स्पर्श पाकर प्रत्येक गोपीकी आँखें आनन्दसे मुँद जाती थीं। इसके बाद रासलीला आरम्भ हुई। चञ्चल चूड्योंको

English

O preceptor of the universe, O lord, at the mere utter¬ ance of the word Siva, you protect ignorant persons, sinners and those who are immersed in the ocean of hell.

अध्याय 197

श्लोक 16

पिता माता तथा भ्राता भर्ता बन्धुजनश् च कः न त्यक्तस् तत्कृते श्माभिर् अकृतज्ञस् ततो हि सः

pitā mātā tathā bhrātā bhartā bandhujanaś ca kaḥ na tyaktas tatkṛte śmābhir akṛtajñas tato hi saḥ

हिन्दी अर्थ

झनकारके साथ क्रमशः शरद्-ऋतुको शोभाके

English

On hearing the words of Devapi the lord of the uni¬ verse said "So be it". At the behest of Sankara, Devapi got everything.

अध्याय 197

श्लोक 17

तथापि कच्चिद् आत्मीयम् इहागमनसंश्रयम् करोति कृष्णो वक्तव्यं भवता वचनामृतम्

tathāpi kaccid ātmīyam ihāgamanasaṃśrayam karoti kṛṣṇo vaktavyaṃ bhavatā vacanāmṛtam

हिन्दी अर्थ

शरद्-ऋतुके चन्द्रमाका, उनको चारु-चन्द्रिकाका और मनोहर कुमुद-वनका वर्णन करते हुए गीत गाते थे; किंतु गोपियों बारंबार केवल श्रीकृष्णके नामका ही गान करती थीं। श्रीकृष्ण जितने ऊँचे

English

Calling Nandin, one of his Ganas, the merciful lord Sambhu sent him with his Spear, O Narada.

अध्याय 197

श्लोक 18

दामोदरो ऽसौ गोविन्दः पुरस्त्रीसक्तमानसः अपेतप्रीतिर् अस्मासु दुर्दर्शः प्रतिभाति नः

dāmodaro 'sau govindaḥ purastrīsaktamānasaḥ apetaprītir asmāsu durdarśaḥ pratibhāti naḥ

हिन्दी अर्थ

स्वरसे रासके गीत गाते, उससे दुगुने स्वरमें समस्त गोपियाँ ' धन्य कुष्ण ! धन्य कृष्ण!!' का उच्चारण करती थीं। भगवान् जब आगे चलते, तब गोपियाँ उनके पीछे चलती थीं और जब वे

English

Nandin went to the nether worlds and killed Mithu and the leading Asuras. Bringing his father and others he handed them over to them (Devapi).

अध्याय 197

श्लोक 19

आमन्त्रितः स कृष्णेति पुनर् दामोदरेति च जहसुः सुस्वरं गोप्यो हरिणा कृष्टचेतसः

āmantritaḥ sa kṛṣṇeti punar dāmodareti ca jahasuḥ susvaraṃ gopyo hariṇā kṛṣṭacetasaḥ

हिन्दी अर्थ

पीछेकी ओर घूमकर लौट पड़ते, तब वे उनके सामने मुंह किये पीछे हटती थीं। इस प्रकार वे अनुलोम और प्रतिलोम-गतिसे श्रीहरिका साथ

English

The horse sacrifice of the self-possessed Ar§i§ena was performed there. The Fire-god, Rtviks, Devas, Vedas and sages said:

अध्याय 197

श्लोक 20

संदेशैः सौम्यमधुरैः प्रेमगर्भैर् अगर्वितैः रामेणाश्वासिता गोप्यः कृष्णस्यातिमधुस्वरैः

saṃdeśaiḥ saumyamadhuraiḥ premagarbhair agarvitaiḥ rāmeṇāśvāsitā gopyaḥ kṛṣṇasyātimadhusvaraiḥ

हिन्दी अर्थ

रूपमें आ पहुँचा। उसका शरीर जलपूर्ण मेघके समान काला था। सींग तीखे थे। नेत्र सूर्यकी भाँति तेजस्वी दिखायी देते थे। वह अपने खुरोंके अग्रभागसे पृथ्वीको विदीर्ण किये डालता था

English

Where Sambhu, the lord of Devas, the lord of the uni¬ verse, favourably disposed towards his devotees appeared per¬ sonally, O Devapi, that place has become the holy centre Deva- tlrtha.

अध्याय 197

श्लोक 21

गोपैश् च पूर्ववद् रामः परिहासमनोहरैः कथाश् चकार प्रेम्णा च सह तैर् व्रजभूमिषु

gopaiś ca pūrvavad rāmaḥ parihāsamanoharaiḥ kathāś cakāra premṇā ca saha tair vrajabhūmiṣu

हिन्दी अर्थ

और दाँत पीसता हुआ अपने दोनों ओठोंको बार-बार जीभसे चाटता था। उसके कंधोंकी गांठे अत्यन्त कठोर थीं और उसने क्रोधके मारे अपनी पूँछ ऊपर उठा रखी थी। उसकी गर्दन

English

Where Sambhu, the lord of Devas, the lord of the uni¬ verse, favourably disposed towards his devotees appeared per¬ sonally, O Devapi, that place has become the holy centre Deva- tlrtha.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।