Skandha 1, Adhyāya 9

ततो विनशनं प्रागाद्यत्र देवव्रतोऽपतत्॥ 1 ॥

tato vinaśanaṃ prāgādyatra devavrato'patat

तदा ते भ्रातरः सर्वे सदश्वैः स्वर्णभूषितैः ।अन्वगच्छन् रथैर्विप्रा व्यासधौम्यादयस्तथा॥ 2 ॥

tadā te bhrātaraḥ sarve sadaśvaiḥ svarṇabhūṣitaiḥ | anvagacchan rathairviprā vyāsadhaumyādayastathā

भगवानपि विप्रर्षे रथेन सधनञ्जयः ।स तैर्व्यरोचत नृपः कुबेर इव गुह्यकैः॥ 3 ॥

bhagavānapi viprarṣe rathena sadhanañjayaḥ | sa tairvyarocata nṛpaḥ kubera iva guhyakaiḥ

दृष्ट्वा निपतितं भूमौ दिवश्च्युतमिवामरम् ।प्रणेमुः पाण्डवा भीष्मं सानुगाः सह चक्रिणा॥ 4 ॥

dṛṣṭvā nipatitaṃ bhūmau divaścyutamivāmaram | praṇemuḥ pāṇḍavā bhīṣmaṃ sānugāḥ saha cakriṇā

तत्र ब्रह्मर्षयः सर्वे देवर्षयश्च सत्तम ।राजर्षयश्च तत्रासन् द्रष्टुं भरतपुङ्गवम्॥ 5 ॥

tatra brahmarṣayaḥ sarve devarṣayaśca sattama | rājarṣayaśca tatrāsan draṣṭuṃ bharatapuṅgavam

पर्वतो नारदो धौम्यो भगवान् बादरायणः ।बृहदश्वो भरद्वाजः सशिष्यो रेणुकासुतः॥ 6 ॥

parvato nārado dhaumyo bhagavān bādarāyaṇaḥ | bṛhadaśvo bharadvājaḥ saśiṣyo reṇukāsutaḥ

वसिष्ठ इन्द्रप्रमदस्त्रितो गृत्समदोऽसितः ।कक्षीवान् गौतमोऽत्रिश्च कौशिकोऽथ सुदर्शनः॥ 7 ॥

vasiṣṭha indrapramadastrito gṛtsamado'sitaḥ | kakṣīvān gautamo'triśca kauśiko'tha sudarśanaḥ

अन्ये च मुनयो ब्रह्मन् ब्रह्मरातादयोऽमलाः ।शिष्यैरुपेता आजग्मुः कश्यपाङ्गिरसादयः॥ 8 ॥

anye ca munayo brahman brahmarātādayo'malāḥ | śiṣyairupetā ājagmuḥ kaśyapāṅgirasādayaḥ

तान् समेतान् महाभागानुपलभ्य वसूत्तमः ।पूजयामास धर्मज्ञो देशकालविभागवित्॥ 9 ॥

tān sametān mahābhāgānupalabhya vasūttamaḥ | pūjayāmāsa dharmajño deśakālavibhāgavit

कृष्णं च तत्प्रभावज्ञ आसीनं जगदीश्वरम् ।हृदिस्थं पूजयामास माययोपात्तविग्रहम्॥ 10 ॥

kṛṣṇaṃ ca tatprabhāvajña āsīnaṃ jagadīśvaram | hṛdisthaṃ pūjayāmāsa māyayopāttavigraham

पाण्डुपुत्रानुपासीनान् प्रश्रयप्रेमसङ्गतान् ।अभ्याचष्टानुरागास्रैरन्धीभूतेन चक्षुषा॥ 11 ॥

pāṇḍuputrānupāsīnān praśrayapremasaṅgatān | abhyācaṣṭānurāgāsrairandhībhūtena cakṣuṣā

अहो कष्टमहोऽन्याय्यं यद्यूयं धर्मनन्दनाः ।जीवितुं नार्हथ क्लिष्टं विप्रधर्माच्युताश्रयाः॥ 12 ॥

aho kaṣṭamaho'nyāyyaṃ yadyūyaṃ dharmanandanāḥ | jīvituṃ nārhatha kliṣṭaṃ vipradharmācyutāśrayāḥ

संस्थितेऽतिरथे पाण्डौ पृथा बालप्रजा वधूः ।युष्मत्कृते बहून् क्लेशान् प्राप्ता तोकवती मुहुः॥ 13 ॥

saṃsthite'tirathe pāṇḍau pṛthā bālaprajā vadhūḥ | yuṣmatkṛte bahūn kleśān prāptā tokavatī muhuḥ

सर्वं कालकृतं मन्ये भवतां च यदप्रियम् ।सपालो यद्वशे लोको वायोरिव घनावलिः॥ 14 ॥

sarvaṃ kālakṛtaṃ manye bhavatāṃ ca yadapriyam | sapālo yadvaśe loko vāyoriva ghanāvaliḥ

यत्र धर्मसुतो राजा गदापाणिर्वृकोदरः ।कृष्णोऽस्त्री गाण्डिवं चापं सुहृत्कृष्णस्ततो विपत्॥ 15 ॥

yatra dharmasuto rājā gadāpāṇirvṛkodaraḥ | kṛṣṇo'strī gāṇḍivaṃ cāpaṃ suhṛtkṛṣṇastato vipat

न ह्यस्य कर्हिचिद्राजन् पुमान् वेद विधित्सितम् ।यद्विजिज्ञासया युक्ता मुह्यन्ति कवयोऽपि हि॥ 16 ॥

na hyasya karhicidrājan pumān veda vidhitsitam | yadvijijñāsayā yuktā muhyanti kavayo'pi hi

तस्मादिदं दैवतन्त्रं व्यवस्य भरतर्षभ ।तस्यानुविहितोऽनाथा नाथ पाहि प्रजाः प्रभो॥ 17 ॥

tasmādidaṃ daivatantraṃ vyavasya bharatarṣabha | tasyānuvihito'nāthā nātha pāhi prajāḥ prabho

एष वै भगवान् साक्षादाद्यो नारायणः पुमान् ।मोहयन् मायया लोकं गूढश्चरति वृष्णिषु॥ 18 ॥

eṣa vai bhagavān sākṣādādyo nārāyaṇaḥ pumān | mohayan māyayā lokaṃ gūḍhaścarati vṛṣṇiṣu

अस्यानुभावं भगवान् वेद गुह्यतमं शिवः ।देवर्षिर्नारदः साक्षाद्भगवान् कपिलो नृप॥ 19 ॥

asyānubhāvaṃ bhagavān veda guhyatamaṃ śivaḥ | devarṣirnāradaḥ sākṣādbhagavān kapilo nṛpa

यं मन्यसे मातुलेयं प्रियं मित्रं सुहृत्तमम् ।अकरोः सचिवं दूतं सौहृदादथ सारथिम्॥ 20 ॥

yaṃ manyase mātuleyaṃ priyaṃ mitraṃ suhṛttamam | akaroḥ sacivaṃ dūtaṃ sauhṛdādatha sārathim

सर्वात्मनः समदृशो ह्यद्वयस्यानहङ्कृतेः ।तत्कृतं मतिवैषम्यं निरवद्यस्य न क्वचित्॥ 21 ॥

sarvātmanaḥ samadṛśo hyadvayasyānahaṅkṛteḥ | tatkṛtaṃ mativaiṣamyaṃ niravadyasya na kvacit

तथाप्येकान्तभक्तेषु पश्य भूपानुकम्पितम् ।यन्मेऽसूंस्त्यजतः साक्षात्कृष्णो दर्शनमागतः॥ 22 ॥

tathāpyekāntabhakteṣu paśya bhūpānukampitam | yanme'sūṃstyajataḥ sākṣātkṛṣṇo darśanamāgataḥ

भक्त्याऽऽवेश्य मनो यस्मिन् वाचा यन्नाम कीर्तयन् ।त्यजन् कलेवरं योगी मुच्यते कामकर्मभिः॥ 23 ॥

bhaktyā''veśya mano yasmin vācā yannāma kīrtayan | tyajan kalevaraṃ yogī mucyate kāmakarmabhiḥ

स देवदेवो भगवान् प्रतीक्षतां कलेवरं यावदिदं हिनोम्यहम् ।प्रसन्नहासारुणलोचनोल्लस- न्मुखाम्बुजो ध्यानपथश्चतुर्भुजः॥ 24 ॥

sa devadevo bhagavān pratīkṣatāṃ kalevaraṃ yāvadidaṃ hinomyaham | prasannahāsāruṇalocanollasa- nmukhāmbujo dhyānapathaścaturbhujaḥ

युधिष्ठिरस्तदाकर्ण्य शयानं शरपञ्जरे ।अपृच्छद्विविधान् धर्मान् ऋषीणां चानुशृण्वताम्॥ 25 ॥

yudhiṣṭhirastadākarṇya śayānaṃ śarapañjare | apṛcchadvividhān dharmān ṛṣīṇāṃ cānuśṛṇvatām

पुरुषस्वभावविहितान् यथावर्णं यथाश्रमम् ।वैराग्यरागोपाधिभ्यामाम्नातोभयलक्षणान्॥ 26 ॥

puruṣasvabhāvavihitān yathāvarṇaṃ yathāśramam | vairāgyarāgopādhibhyāmāmnātobhayalakṣaṇān

दानधर्मान् राजधर्मान् मोक्षधर्मान् विभागशः ।स्त्रीधर्मान् भगवद्धर्मान् समासव्यासयोगतः॥ 27 ॥

dānadharmān rājadharmān mokṣadharmān vibhāgaśaḥ | strīdharmān bhagavaddharmān samāsavyāsayogataḥ

धर्मार्थकाममोक्षांश्च सहोपायान् यथा मुने ।नानाख्यानेतिहासेषु वर्णयामास तत्त्ववित्॥ 28 ॥

dharmārthakāmamokṣāṃśca sahopāyān yathā mune | nānākhyānetihāseṣu varṇayāmāsa tattvavit

धर्मं प्रवदतस्तस्य स कालः प्रत्युपस्थितः ।यो योगिनश्छन्दमृत्योर्वाञ्छितस्तूत्तरायणः॥ 29 ॥

dharmaṃ pravadatastasya sa kālaḥ pratyupasthitaḥ | yo yoginaśchandamṛtyorvāñchitastūttarāyaṇaḥ

तदोपसंहृत्य गिरः सहस्रणी- र्विमुक्तसङ्गं मन आदिपूरुषे ।कृष्णे लसत्पीतपटे चतुर्भुजे पुरः स्थितेऽमीलितदृग्व्यधारयत्॥ 30 ॥

tadopasaṃhṛtya giraḥ sahasraṇī- rvimuktasaṅgaṃ mana ādipūruṣe | kṛṣṇe lasatpītapaṭe caturbhuje puraḥ sthite'mīlitadṛgvyadhārayat

विशुद्धया धारणया हताशुभ- स्तदीक्षयैवाशु गतायुधव्यथः/श्रमः ।निवृत्तसर्वेन्द्रियवृत्तिविभ्रम- स्तुष्टाव जन्यं विसृजञ्जनार्दनम्॥ 31 ॥

viśuddhayā dhāraṇayā hatāśubha- stadīkṣayaivāśu gatāyudhavyathaḥ/śramaḥ | nivṛttasarvendriyavṛttivibhrama- stuṣṭāva janyaṃ visṛjañjanārdanam

भगवति सात्वतपुङ्गवे विभूम्नि ।स्वसुखमुपगते क्वचिद्विहर्तुं प्रकृतिमुपेयुषि यद्भवप्रवाहः॥ 32 ॥

bhagavati sātvatapuṅgave vibhūmni | svasukhamupagate kvacidvihartuṃ prakṛtimupeyuṣi yadbhavapravāhaḥ

त्रिभुवनकमनं तमालवर्णं रविकरगौरवराम्बरं दधाने ।वपुरलककुलावृताननाब्जं विजयसखे रतिरस्तु मेऽनवद्या॥ 33 ॥

tribhuvanakamanaṃ tamālavarṇaṃ ravikaragauravarāmbaraṃ dadhāne | vapuralakakulāvṛtānanābjaṃ vijayasakhe ratirastu me'navadyā

युधि तुरगरजोविधूम्रविष्वक् कचलुलितश्रमवार्यलङ्कृतास्ये ।मम निशितशरैर्विभिद्यमान- त्वचि विलसत्कवचेऽस्तु कृष्ण आत्मा॥ 34 ॥

yudhi turagarajovidhūmraviṣvak kacalulitaśramavāryalaṅkṛtāsye | mama niśitaśarairvibhidyamāna- tvaci vilasatkavace'stu kṛṣṇa ātmā

सपदि सखिवचो निशम्य मध्ये निजपरयोर्बलयो रथं निवेश्य ।स्थितवति परसैनिकायुरक्ष्णा हृतवति पार्थसखे रतिर्ममास्तु॥ 35 ॥

sapadi sakhivaco niśamya madhye nijaparayorbalayo rathaṃ niveśya | sthitavati parasainikāyurakṣṇā hṛtavati pārthasakhe ratirmamāstu

व्यवहितपृतनामुखं निरीक्ष्य स्वजनवधाद्विमुखस्य दोषबुद्ध्या ।कुमतिमहरदात्मविद्यया य- श्चरणरतिः परमस्य तस्य मेऽस्तु॥ 36 ॥

vyavahitapṛtanāmukhaṃ nirīkṣya svajanavadhādvimukhasya doṣabuddhyā | kumatimaharadātmavidyayā ya- ścaraṇaratiḥ paramasya tasya me'stu

स्वनिगममपहाय मत्प्रतिज्ञां ऋतमधिकर्तुमवप्लुतो रथस्थः ।धृतरथचरणोऽभ्ययाच्चलद्गु- र्हरिरिव हन्तुमिभं गतोत्तरीयः॥ 37 ॥

svanigamamapahāya matpratijñāṃ ṛtamadhikartumavapluto rathasthaḥ | dhṛtarathacaraṇo'bhyayāccaladgu- rhaririva hantumibhaṃ gatottarīyaḥ

शितविशिखहतो विशीर्णदंशः क्षतजपरिप्लुत आततायिनो मे ।प्रसभमभिससार मद्वधार्थं स भवतु मे भगवान् गतिर्मुकुन्दः॥ 38 ॥

śitaviśikhahato viśīrṇadaṃśaḥ kṣatajaparipluta ātatāyino me | prasabhamabhisasāra madvadhārthaṃ sa bhavatu me bhagavān gatirmukundaḥ

विजयरथकुटुम्ब आत्ततोत्रे धृतहयरश्मिनि तच्छ्रियेक्षणीये ।भगवति रतिरस्तु मे मुमूर्षो- र्यमिह निरीक्ष्य हता गताः सरूपम्॥ 39 ॥

vijayarathakuṭumba āttatotre dhṛtahayaraśmini tacchriyekṣaṇīye | bhagavati ratirastu me mumūrṣo- ryamiha nirīkṣya hatā gatāḥ sarūpam

ललितगतिविलासवल्गुहास- प्रणयनिरीक्षणकल्पितोरुमानाः ।कृतमनुकृतवत्य उन्मदान्धाः प्रकृतिमगन् किल यस्य गोपवध्वः॥ 40 ॥

lalitagativilāsavalguhāsa- praṇayanirīkṣaṇakalpitorumānāḥ | kṛtamanukṛtavatya unmadāndhāḥ prakṛtimagan kila yasya gopavadhvaḥ

मुनिगणनृपवर्यसङ्कुलेऽन्तः- सदसि युधिष्ठिरराजसूय एषाम् ।अर्हणमुपपेद ईक्षणीयो मम दृशिगोचर एष आविरात्मा॥ 41 ॥

munigaṇanṛpavaryasaṅkule'ntaḥ- sadasi yudhiṣṭhirarājasūya eṣām | arhaṇamupapeda īkṣaṇīyo mama dṛśigocara eṣa āvirātmā

तमिममहमजं शरीरभाजां हृदि हृदि धिष्ठितमात्मकल्पितानाम् ।प्रतिदृशमिव नैकधार्कमेकं समधिगतोऽस्मि विधूतभेदमोहः॥ 42 ॥

tamimamahamajaṃ śarīrabhājāṃ hṛdi hṛdi dhiṣṭhitamātmakalpitānām | pratidṛśamiva naikadhārkamekaṃ samadhigato'smi vidhūtabhedamohaḥ

कृष्ण एवं भगवति मनोवाग्दृष्टिवृत्तिभिः ।आत्मन्यात्मानमावेश्य सोऽन्तःश्वास उपारमत्॥ 43 ॥

kṛṣṇa evaṃ bhagavati manovāgdṛṣṭivṛttibhiḥ | ātmanyātmānamāveśya so'ntaḥśvāsa upāramat

सम्पद्यमानमाज्ञाय भीष्मं ब्रह्मणि निष्कले ।सर्वे बभूवुस्ते तूष्णीं वयांसीव दिनात्यये॥ 44 ॥

sampadyamānamājñāya bhīṣmaṃ brahmaṇi niṣkale | sarve babhūvuste tūṣṇīṃ vayāṃsīva dinātyaye

तत्र दुन्दुभयो नेदुर्देवमानववादिताः ।शशंसुः साधवो राज्ञां खात्पेतुः पुष्पवृष्टयः॥ 45 ॥

tatra dundubhayo nedurdevamānavavāditāḥ | śaśaṃsuḥ sādhavo rājñāṃ khātpetuḥ puṣpavṛṣṭayaḥ

तस्य निर्हरणादीनि सम्परेतस्य भार्गव ।युधिष्ठिरः कारयित्वा मुहूर्तं दुःखितोऽभवत्॥ 46 ॥

tasya nirharaṇādīni samparetasya bhārgava | yudhiṣṭhiraḥ kārayitvā muhūrtaṃ duḥkhito'bhavat

तुष्टुवुर्मुनयो हृष्टाः कृष्णं तद्गुह्यनामभिः ।ततस्ते कृष्णहृदयाः स्वाश्रमान् प्रययुः पुनः॥ 47 ॥

tuṣṭuvurmunayo hṛṣṭāḥ kṛṣṇaṃ tadguhyanāmabhiḥ | tataste kṛṣṇahṛdayāḥ svāśramān prayayuḥ punaḥ

ततो युधिष्ठिरो गत्वा सहकृष्णो गजाह्वयम् ।पितरं सान्त्वयामास गान्धारीं च तपस्विनीम्॥ 48 ॥

tato yudhiṣṭhiro gatvā sahakṛṣṇo gajāhvayam | pitaraṃ sāntvayāmāsa gāndhārīṃ ca tapasvinīm

पित्रा चानुमतो राजा वासुदेवानुमोदितः ।चकार राज्यं धर्मेण पितृपैतामहं विभुः॥ 49 ॥

pitrā cānumato rājā vāsudevānumoditaḥ | cakāra rājyaṃ dharmeṇa pitṛpaitāmahaṃ vibhuḥ

प्रथमस्कन्धे युधिष्ठिरराज्यप्रलम्भो नाम नवमोऽध्यायः॥ 9b ॥

prathamaskandhe yudhiṣṭhirarājyapralambho nāma navamo'dhyāyaḥ