Skandha 1, Adhyāya 8

अथ ते सम्परेतानां स्वानामुदकमिच्छताम् ।दातुं सकृष्णा गङ्गायां पुरस्कृत्य ययुः स्त्रियः॥ 1 ॥

atha te samparetānāṃ svānāmudakamicchatām | dātuṃ sakṛṣṇā gaṅgāyāṃ puraskṛtya yayuḥ striyaḥ

ते निनीयोदकं सर्वे विलप्य च भृशं पुनः ।आप्लुता हरिपादाब्जरजःपूतसरिज्जले॥ 2 ॥

te ninīyodakaṃ sarve vilapya ca bhṛśaṃ punaḥ | āplutā haripādābjarajaḥpūtasarijjale

तत्रासीनं कुरुपतिं धृतराष्ट्रं सहानुजम् ।गान्धारीं पुत्रशोकार्तां पृथां कृष्णां च माधवः॥ 3 ॥

tatrāsīnaṃ kurupatiṃ dhṛtarāṣṭraṃ sahānujam | gāndhārīṃ putraśokārtāṃ pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca mādhavaḥ

सान्त्वयामास मुनिभिर्हतबन्धूञ्छुचार्पितान् ।भूतेषु कालस्य गतिं दर्शयन्नप्रतिक्रियाम्॥ 4 ॥

sāntvayāmāsa munibhirhatabandhūñchucārpitān | bhūteṣu kālasya gatiṃ darśayannapratikriyām

साधयित्वाजातशत्रोः स्वं राज्यं कितवैर्हृतम् ।घातयित्वासतो राज्ञः कचस्पर्शक्षतायुषः॥ 5 ॥

sādhayitvājātaśatroḥ svaṃ rājyaṃ kitavairhṛtam | ghātayitvāsato rājñaḥ kacasparśakṣatāyuṣaḥ

याजयित्वाश्वमेधैस्तं त्रिभिरुत्तमकल्पकैः ।तद्यशः पावनं दिक्षु शतमन्योरिवातनोत्॥ 6 ॥

yājayitvāśvamedhaistaṃ tribhiruttamakalpakaiḥ | tadyaśaḥ pāvanaṃ dikṣu śatamanyorivātanot

आमन्त्र्य पाण्डुपुत्रांश्च शैनेयोद्धवसंयुतः ।द्वैपायनादिभिर्विप्रैः पूजितैः प्रतिपूजितः॥ 7 ॥

āmantrya pāṇḍuputrāṃśca śaineyoddhavasaṃyutaḥ | dvaipāyanādibhirvipraiḥ pūjitaiḥ pratipūjitaḥ

गन्तुं कृतमतिर्ब्रह्मन् द्वारकां रथमास्थितः ।उपलेभेऽभिधावन्तीमुत्तरां भयविह्वलाम्॥ 8 ॥

gantuṃ kṛtamatirbrahman dvārakāṃ rathamāsthitaḥ | upalebhe'bhidhāvantīmuttarāṃ bhayavihvalām

उत्तरोवाच ।पाहि पाहि महायोगिन् देवदेव जगत्पते ।नान्यं त्वदभयं पश्ये यत्र मृत्युः परस्परम्॥ 9 ॥

uttarovāca | pāhi pāhi mahāyogin devadeva jagatpate | nānyaṃ tvadabhayaṃ paśye yatra mṛtyuḥ parasparam

अभिद्रवति मामीश शरस्तप्तायसो विभो ।कामं दहतु मां नाथ मा मे गर्भो निपात्यताम्॥ 10 ॥

abhidravati māmīśa śarastaptāyaso vibho | kāmaṃ dahatu māṃ nātha mā me garbho nipātyatām

उपधार्य वचस्तस्या भगवान् भक्तवत्सलः ।अपाण्डवमिदं कर्तुं द्रौणेरस्त्रमबुध्यत॥ 11 ॥

upadhārya vacastasyā bhagavān bhaktavatsalaḥ | apāṇḍavamidaṃ kartuṃ drauṇerastramabudhyata

तर्ह्येवाथ मुनिश्रेष्ठ पाण्डवाः पञ्च सायकान् ।आत्मनोऽभिमुखान् दीप्तानालक्ष्यास्त्राण्युपाददुः॥ 12 ॥

tarhyevātha muniśreṣṭha pāṇḍavāḥ pañca sāyakān | ātmano'bhimukhān dīptānālakṣyāstrāṇyupādaduḥ

व्यसनं वीक्ष्य तत्तेषामनन्यविषयात्मनाम् ।सुदर्शनेन स्वास्त्रेण स्वानां रक्षां व्यधाद्विभुः॥ 13 ॥

vyasanaṃ vīkṣya tatteṣāmananyaviṣayātmanām | sudarśanena svāstreṇa svānāṃ rakṣāṃ vyadhādvibhuḥ

अन्तःस्थः सर्वभूतानामात्मा योगेश्वरो हरिः ।स्वमाययाऽऽवृणोद्गर्भं वैराट्याः कुरुतन्तवे॥ 14 ॥

antaḥsthaḥ sarvabhūtānāmātmā yogeśvaro hariḥ | svamāyayā''vṛṇodgarbhaṃ vairāṭyāḥ kurutantave

यद्यप्यस्त्रं ब्रह्मशिरस्त्वमोघं चाप्रतिक्रियम् ।वैष्णवं तेज आसाद्य समशाम्यद्भृगूद्वह॥ 15 ॥

yadyapyastraṃ brahmaśirastvamoghaṃ cāpratikriyam | vaiṣṇavaṃ teja āsādya samaśāmyadbhṛgūdvaha

मा मंस्था ह्येतदाश्चर्यं सर्वाश्चर्यमयेऽच्युते ।य इदं मायया देव्या सृजत्यवति हन्त्यजः॥ 16 ॥

mā maṃsthā hyetadāścaryaṃ sarvāścaryamaye'cyute | ya idaṃ māyayā devyā sṛjatyavati hantyajaḥ

ब्रह्मतेजोविनिर्मुक्तैरात्मजैः सह कृष्णया ।प्रयाणाभिमुखं कृष्णमिदमाह पृथा सती॥ 17 ॥

brahmatejovinirmuktairātmajaiḥ saha kṛṣṇayā | prayāṇābhimukhaṃ kṛṣṇamidamāha pṛthā satī

नमस्ये पुरुषं त्वाऽऽद्यमीश्वरं प्रकृतेः परम् ।अलक्ष्यं सर्वभूतानामन्तर्बहिरवस्थितम्॥ 18 ॥

namasye puruṣaṃ tvā''dyamīśvaraṃ prakṛteḥ param | alakṣyaṃ sarvabhūtānāmantarbahiravasthitam

मायाजवनिकाच्छन्नमज्ञाधोक्षजमव्ययम् ।न लक्ष्यसे मूढदृशा नटो नाट्यधरो यथा॥ 19 ॥

māyājavanikācchannamajñādhokṣajamavyayam | na lakṣyase mūḍhadṛśā naṭo nāṭyadharo yathā

तथा परमहंसानां मुनीनाममलात्मनाम् ।भक्तियोगविधानार्थं कथं पश्येम हि स्त्रियः॥ 20 ॥

tathā paramahaṃsānāṃ munīnāmamalātmanām | bhaktiyogavidhānārthaṃ kathaṃ paśyema hi striyaḥ

कृष्णाय वासुदेवाय देवकीनन्दनाय च ।नन्दगोपकुमाराय गोविन्दाय नमो नमः॥ 21 ॥

kṛṣṇāya vāsudevāya devakīnandanāya ca | nandagopakumārāya govindāya namo namaḥ

नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने ।नमः पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये॥ 22 ॥

namaḥ paṅkajanābhāya namaḥ paṅkajamāline | namaḥ paṅkajanetrāya namaste paṅkajāṅghraye

यथा हृषीकेश खलेन देवकी कंसेन रुद्धातिचिरं शुचार्पिता ।विमोचिताहं च सहात्मजा विभो त्वयैव नाथेन मुहुर्विपद्गणात्॥ 23 ॥

yathā hṛṣīkeśa khalena devakī kaṃsena ruddhāticiraṃ śucārpitā | vimocitāhaṃ ca sahātmajā vibho tvayaiva nāthena muhurvipadgaṇāt

विषान्महाग्नेः पुरुषाददर्शना- दसत्सभाया वनवासकृच्छ्रतः ।मृधे मृधेऽनेकमहारथास्त्रतो द्रौण्यस्त्रतश्चास्म हरेऽभिरक्षिताः॥ 24 ॥

viṣānmahāgneḥ puruṣādadarśanā- dasatsabhāyā vanavāsakṛcchrataḥ | mṛdhe mṛdhe'nekamahārathāstrato drauṇyastrataścāsma hare'bhirakṣitāḥ

विपदः सन्तु नः शश्वत्तत्र तत्र जगद्गुरो ।भवतो दर्शनं यत्स्यादपुनर्भवदर्शनम्॥ 25 ॥

vipadaḥ santu naḥ śaśvattatra tatra jagadguro | bhavato darśanaṃ yatsyādapunarbhavadarśanam

जन्मैश्वर्यश्रुतश्रीभिरेधमानमदः पुमान् ।नैवार्हत्यभिधातुं वै त्वामकिञ्चनगोचरम्॥ 26 ॥

janmaiśvaryaśrutaśrībhiredhamānamadaḥ pumān | naivārhatyabhidhātuṃ vai tvāmakiñcanagocaram

नमोऽकिञ्चनवित्ताय निवृत्तगुणवृत्तये ।आत्मारामाय शान्ताय कैवल्यपतये नमः॥ 27 ॥

namo'kiñcanavittāya nivṛttaguṇavṛttaye | ātmārāmāya śāntāya kaivalyapataye namaḥ

मन्ये त्वां कालमीशानमनादिनिधनं विभुम् ।समं चरन्तं सर्वत्र भूतानां यन्मिथः कलिः॥ 28 ॥

manye tvāṃ kālamīśānamanādinidhanaṃ vibhum | samaṃ carantaṃ sarvatra bhūtānāṃ yanmithaḥ kaliḥ

न वेद कश्चिद्भगवंश्चिकीर्षितं तवेहमानस्य नृणां विडम्बनम् ।न यस्य कश्चिद्दयितोऽस्ति कर्हिचि- द्द्वेष्यश्च यस्मिन्विषमा मतिर्नृणाम्॥ 29 ॥

na veda kaścidbhagavaṃścikīrṣitaṃ tavehamānasya nṛṇāṃ viḍambanam | na yasya kaściddayito'sti karhici- ddveṣyaśca yasminviṣamā matirnṛṇām

जन्म कर्म च विश्वात्मन्नजस्याकर्तुरात्मनः ।तिर्यङ्नृर्षिषु यादःसु तदत्यन्तविडम्बनम्॥ 30 ॥

janma karma ca viśvātmannajasyākarturātmanaḥ | tiryaṅnṛrṣiṣu yādaḥsu tadatyantaviḍambanam

गोप्याददे त्वयि कृतागसि दाम ताव- द्या ते दशाश्रुकलिलाञ्जनसम्भ्रमाक्षम् ।वक्त्रं निनीय भयभावनया स्थितस्य सा मां विमोहयति भीरपि यद्बिभेति॥ 31 ॥

gopyādade tvayi kṛtāgasi dāma tāva- dyā te daśāśrukalilāñjanasambhramākṣam | vaktraṃ ninīya bhayabhāvanayā sthitasya sā māṃ vimohayati bhīrapi yadbibheti

केचिदाहुरजं जातं पुण्यश्लोकस्य कीर्तये ।यदोः प्रियस्यान्ववाये मलयस्येव चन्दनम्॥ 32 ॥

kecidāhurajaṃ jātaṃ puṇyaślokasya kīrtaye | yadoḥ priyasyānvavāye malayasyeva candanam

अपरे वसुदेवस्य देवक्यां याचितोऽभ्यगात् ।अजस्त्वमस्य क्षेमाय वधाय च सुरद्विषाम्॥ 33 ॥

apare vasudevasya devakyāṃ yācito'bhyagāt | ajastvamasya kṣemāya vadhāya ca suradviṣām

भारावतारणायान्ये भुवो नाव इवोदधौ ।सीदन्त्या भूरिभारेण जातो ह्यात्मभुवार्थितः॥ 34 ॥

bhārāvatāraṇāyānye bhuvo nāva ivodadhau | sīdantyā bhūribhāreṇa jāto hyātmabhuvārthitaḥ

भवेऽस्मिन् क्लिश्यमानानामविद्याकामकर्मभिः ।श्रवणस्मरणार्हाणि करिष्यन्निति केचन॥ 35 ॥

bhave'smin kliśyamānānāmavidyākāmakarmabhiḥ | śravaṇasmaraṇārhāṇi kariṣyanniti kecana

शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्ष्णशः स्मरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जनाः ।त एव पश्यन्त्यचिरेण तावकं भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुजम्॥ 36 ॥

śṛṇvanti gāyanti gṛṇantyabhīkṣṇaśaḥ smaranti nandanti tavehitaṃ janāḥ | ta eva paśyantyacireṇa tāvakaṃ bhavapravāhoparamaṃ padāmbujam

अप्यद्य नस्त्वं स्वकृतेहित प्रभो जिहाससि स्वित्सुहृदोऽनुजीविनः ।येषां न चान्यद्भवतः पदाम्बुजा- त्परायणं राजसु योजितांहसाम्॥ 37 ॥

apyadya nastvaṃ svakṛtehita prabho jihāsasi svitsuhṛdo'nujīvinaḥ | yeṣāṃ na cānyadbhavataḥ padāmbujā- tparāyaṇaṃ rājasu yojitāṃhasām

के वयं नामरूपाभ्यां यदुभिः सह पाण्डवाः ।भवतोऽदर्शनं यर्हि हृषीकाणामिवेशितुः॥ 38 ॥

ke vayaṃ nāmarūpābhyāṃ yadubhiḥ saha pāṇḍavāḥ | bhavato'darśanaṃ yarhi hṛṣīkāṇāmiveśituḥ

नेयं शोभिष्यते तत्र यथेदानीं गदाधर ।त्वत्पदैरङ्किता भाति स्वलक्षणविलक्षितैः॥ 39 ॥

neyaṃ śobhiṣyate tatra yathedānīṃ gadādhara | tvatpadairaṅkitā bhāti svalakṣaṇavilakṣitaiḥ

इमे जनपदाः स्वृद्धाः सुपक्वौषधिवीरुधः ।वनाद्रिनद्युदन्वन्तो ह्येधन्ते तव वीक्षितैः॥ 40 ॥

ime janapadāḥ svṛddhāḥ supakvauṣadhivīrudhaḥ | vanādrinadyudanvanto hyedhante tava vīkṣitaiḥ

अथ विश्वेश विश्वात्मन् विश्वमूर्ते स्वकेषु मे ।स्नेहपाशमिमं छिन्धि दृढं पाण्डुषु वृष्णिषु॥ 41 ॥

atha viśveśa viśvātman viśvamūrte svakeṣu me | snehapāśamimaṃ chindhi dṛḍhaṃ pāṇḍuṣu vṛṣṇiṣu

त्वयि मेऽनन्यविषया मतिर्मधुपतेऽसकृत् ।रतिमुद्वहतादद्धा गङ्गेवौघमुदन्वति॥ 42 ॥

tvayi me'nanyaviṣayā matirmadhupate'sakṛt | ratimudvahatādaddhā gaṅgevaughamudanvati

श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रुग्- राजन्यवंशदहनानपवर्गवीर्य ।गोविन्द गोद्विजसुरार्तिहरावतार योगेश्वराखिलगुरो भगवन् नमस्ते॥ 43 ॥

śrīkṛṣṇa kṛṣṇasakha vṛṣṇyṛṣabhāvanidhrug- rājanyavaṃśadahanānapavargavīrya | govinda godvijasurārtiharāvatāra yogeśvarākhilaguro bhagavan namaste

पृथयेत्थं कलपदैः परिणूताखिलोदयः ।मन्दं जहास वैकुण्ठो मोहयन्निव मायया॥ 44 ॥

pṛthayetthaṃ kalapadaiḥ pariṇūtākhilodayaḥ | mandaṃ jahāsa vaikuṇṭho mohayanniva māyayā

तां बाढमित्युपामन्त्र्य प्रविश्य गजसाह्वयम् ।स्त्रियश्च स्वपुरं यास्यन् प्रेम्णा राज्ञा निवारितः॥ 45 ॥

tāṃ bāḍhamityupāmantrya praviśya gajasāhvayam | striyaśca svapuraṃ yāsyan premṇā rājñā nivāritaḥ

व्यासाद्यैरीश्वरेहाज्ञैः कृष्णेनाद्भुतकर्मणा ।प्रबोधितोऽपीतिहासैर्नाबुध्यत शुचार्पितः॥ 46 ॥

vyāsādyairīśvarehājñaiḥ kṛṣṇenādbhutakarmaṇā | prabodhito'pītihāsairnābudhyata śucārpitaḥ

आह राजा धर्मसुतश्चिन्तयन् सुहृदां वधम् ।प्राकृतेनात्मना विप्राः स्नेहमोहवशं गतः॥ 47 ॥

āha rājā dharmasutaścintayan suhṛdāṃ vadham | prākṛtenātmanā viprāḥ snehamohavaśaṃ gataḥ

अहो मे पश्यताज्ञानं हृदि रूढं दुरात्मनः ।पारक्यस्यैव देहस्य बह्व्यो मेऽक्षौहिणीर्हताः॥ 48 ॥

aho me paśyatājñānaṃ hṛdi rūḍhaṃ durātmanaḥ | pārakyasyaiva dehasya bahvyo me'kṣauhiṇīrhatāḥ

बालद्विजसुहृन्मित्रपितृभ्रातृगुरुद्रुहः ।न मे स्यान्निरयान्मोक्षो ह्यपि वर्षायुतायुतैः॥ 49 ॥

bāladvijasuhṛnmitrapitṛbhrātṛgurudruhaḥ | na me syānnirayānmokṣo hyapi varṣāyutāyutaiḥ

स्त्रीणां मद्धतबन्धूनां द्रोहो योऽसाविहोत्थितः ।कर्मभिर्गृहमेधीयैर्नाहं कल्पो व्यपोहितुम्॥ 51 ॥

strīṇāṃ maddhatabandhūnāṃ droho yo'sāvihotthitaḥ | karmabhirgṛhamedhīyairnāhaṃ kalpo vyapohitum

यथा पङ्केन पङ्काम्भः सुरया वा सुराकृतम् ।भूतहत्यां तथैवैकां न यज्ञैर्मार्ष्टुमर्हति॥ 52 ॥

yathā paṅkena paṅkāmbhaḥ surayā vā surākṛtam | bhūtahatyāṃ tathaivaikāṃ na yajñairmārṣṭumarhati

प्रथमस्कन्धे कुन्तीस्तुतिर्युधिष्ठिरानुतापो नामाष्टमोऽध्यायः॥ 8b ॥

prathamaskandhe kuntīstutiryudhiṣṭhirānutāpo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ