Skandha 4, Adhyāya 23

दृष्ट्वाऽऽत्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् ।आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्गः प्रजापतिः॥ 1 ॥

dṛṣṭvā''tmānaṃ pravayasamekadā vainya ātmavān | ātmanā vardhitāśeṣasvānusargaḥ prajāpatiḥ

जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् ।निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान्॥ 2 ॥

jagatastasthuṣaścāpi vṛttido dharmabhṛtsatām | niṣpāditeśvarādeśo yadarthamiha jajñivān

आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव ।प्रजासु विमनःस्वेकः सदारोऽगात्तपोवनम्॥ 3 ॥

ātmajeṣvātmajāṃ nyasya virahādrudatīmiva | prajāsu vimanaḥsvekaḥ sadāro'gāttapovanam

तत्राप्यदाभ्यनियमो वैखानससुसम्मते ।आरब्ध उग्रतपसि यथा स्वविजये पुरा॥ 4 ॥

tatrāpyadābhyaniyamo vaikhānasasusammate | ārabdha ugratapasi yathā svavijaye purā

कन्दमूलफलाहारः शुष्कपर्णाशनः क्वचित् ।अब्भक्षः कतिचित्पक्षान् वायुभक्षस्ततः परम्॥ 5 ॥

kandamūlaphalāhāraḥ śuṣkaparṇāśanaḥ kvacit | abbhakṣaḥ katicitpakṣān vāyubhakṣastataḥ param

ग्रीष्मे पञ्चतपा वीरो वर्षास्वासारषाण्मुनिः ।आकण्ठमग्नः शिशिरे उदके स्थण्डिलेशयः॥ 6 ॥

grīṣme pañcatapā vīro varṣāsvāsāraṣāṇmuniḥ | ākaṇṭhamagnaḥ śiśire udake sthaṇḍileśayaḥ

तितिक्षुर्यतवाग्दान्त ऊर्ध्वरेता जितानिलः ।आरिराधयिषुः कृष्णमचरत्तप उत्तमम्॥ 7 ॥

titikṣuryatavāgdānta ūrdhvaretā jitānilaḥ | ārirādhayiṣuḥ kṛṣṇamacarattapa uttamam

तेन क्रमानुसिद्धेन ध्वस्तकर्ममलाशयः ।प्राणायामैः सन्निरुद्धषड्वर्गश्छिन्नबन्धनः॥ 8 ॥

tena kramānusiddhena dhvastakarmamalāśayaḥ | prāṇāyāmaiḥ sanniruddhaṣaḍvargaśchinnabandhanaḥ

सनत्कुमारो भगवान् यदाहाध्यात्मिकं परम् ।योगं तेनैव पुरुषमभजत्पुरुषर्षभः॥ 9 ॥

sanatkumāro bhagavān yadāhādhyātmikaṃ param | yogaṃ tenaiva puruṣamabhajatpuruṣarṣabhaḥ

भगवद्धर्मिणः साधोः श्रद्धया यततः सदा ।भक्तिर्भगवति ब्रह्मण्यनन्यविषयाभवत्॥ 10 ॥

bhagavaddharmiṇaḥ sādhoḥ śraddhayā yatataḥ sadā | bhaktirbhagavati brahmaṇyananyaviṣayābhavat

तस्यानया भगवतः परिकर्मशुद्ध- सत्त्वात्मनस्तदनुसंस्मरणानुपूर्त्या ।ज्ञानं विरक्तिमदभून्निशितेन येन चिच्छेद संशयपदं निजजीवकोशम्॥ 11 ॥

tasyānayā bhagavataḥ parikarmaśuddha- sattvātmanastadanusaṃsmaraṇānupūrtyā | jñānaṃ viraktimadabhūnniśitena yena ciccheda saṃśayapadaṃ nijajīvakośam

छिन्नान्यधीरधिगतात्मगतिर्निरीह- स्तत्तत्यजेऽच्छिनदिदं वयुनेन येन ।तावन्न योगगतिभिर्यतिरप्रमत्तो यावद्गदाग्रजकथासु रतिं न कुर्यात्॥ 12 ॥

chinnānyadhīradhigatātmagatirnirīha- stattatyaje'cchinadidaṃ vayunena yena | tāvanna yogagatibhiryatirapramatto yāvadgadāgrajakathāsu ratiṃ na kuryāt

एवं स वीरप्रवरः संयोज्यात्मानमात्मनि ।ब्रह्मभूतो दृढं काले तत्याज स्वं कलेवरम्॥ 13 ॥

evaṃ sa vīrapravaraḥ saṃyojyātmānamātmani | brahmabhūto dṛḍhaṃ kāle tatyāja svaṃ kalevaram

सम्पीड्य पायुं पार्ष्णिभ्यां वायुमुत्सारयञ्छनैः ।नाभ्यां कोष्ठेष्ववस्थाप्य हृदुरःकण्ठशीर्षणि॥ 14 ॥

sampīḍya pāyuṃ pārṣṇibhyāṃ vāyumutsārayañchanaiḥ | nābhyāṃ koṣṭheṣvavasthāpya hṛduraḥkaṇṭhaśīrṣaṇi

उत्सर्पयंस्तु तं मूर्ध्नि क्रमेणावेश्य निःस्पृहः ।वायुं वायौ क्षितौ कायं तेजस्तेजस्ययूयुजत्॥ 15 ॥

utsarpayaṃstu taṃ mūrdhni krameṇāveśya niḥspṛhaḥ | vāyuṃ vāyau kṣitau kāyaṃ tejastejasyayūyujat

खान्याकाशे द्रवं तोये यथास्थानं विभागशः ।क्षितिमम्भसि तत्तेजस्यदो वायौ नभस्यमुम्॥ 16 ॥

khānyākāśe dravaṃ toye yathāsthānaṃ vibhāgaśaḥ | kṣitimambhasi tattejasyado vāyau nabhasyamum

इन्द्रियेषु मनस्तानि तन्मात्रेषु यथोद्भवम् ।भूतादिनामून्युत्कृष्य महत्यात्मनि सन्दधे॥ 17 ॥

indriyeṣu manastāni tanmātreṣu yathodbhavam | bhūtādināmūnyutkṛṣya mahatyātmani sandadhe

तं सर्वगुणविन्यासं जीवे मायामये न्यधात् ।तं चानुशयमात्मस्थमसावनुशयी पुमान् ।ज्ञानवैराग्यवीर्येण स्वरूपस्थोऽजहात्प्रभुः॥ 18 ॥

taṃ sarvaguṇavinyāsaṃ jīve māyāmaye nyadhāt | taṃ cānuśayamātmasthamasāvanuśayī pumān | jñānavairāgyavīryeṇa svarūpastho'jahātprabhuḥ

अर्चिर्नाम महाराज्ञी तत्पत्न्यनुगता वनम् ।सुकुमार्यतदर्हा च यत्पद्भ्यां स्पर्शनं भुवः॥ 19 ॥

arcirnāma mahārājñī tatpatnyanugatā vanam | sukumāryatadarhā ca yatpadbhyāṃ sparśanaṃ bhuvaḥ

अतीव भर्तुर्व्रतधर्मनिष्ठया शुश्रूषया चार्षदेहयात्रया ।नाविन्दतार्तिं परिकर्शितापि सा प्रेयस्करस्पर्शनमाननिर्वृतिः॥ 20 ॥

atīva bharturvratadharmaniṣṭhayā śuśrūṣayā cārṣadehayātrayā | nāvindatārtiṃ parikarśitāpi sā preyaskarasparśanamānanirvṛtiḥ

देहं विपन्नाखिलचेतनादिकं पत्युः पृथिव्या दयितस्य चात्मनः ।आलक्ष्य किञ्चिच्च विलप्य सा सती चितामथारोपयदद्रिसानुनि॥ 21 ॥

dehaṃ vipannākhilacetanādikaṃ patyuḥ pṛthivyā dayitasya cātmanaḥ | ālakṣya kiñcicca vilapya sā satī citāmathāropayadadrisānuni

विधाय कृत्यं ह्रदिनीजलाप्लुता दत्त्वोदकं भर्तुरुदारकर्मणः ।नत्वा दिविस्थांस्त्रिदशांस्त्रिः परीत्य विवेश वह्निं ध्यायती भर्तृपादौ॥ 22 ॥

vidhāya kṛtyaṃ hradinījalāplutā dattvodakaṃ bharturudārakarmaṇaḥ | natvā divisthāṃstridaśāṃstriḥ parītya viveśa vahniṃ dhyāyatī bhartṛpādau

विलोक्यानुगतां साध्वीं पृथुं वीरवरं पतिम् ।तुष्टुवुर्वरदा देवैर्देवपत्न्यः सहस्रशः॥ 23 ॥

vilokyānugatāṃ sādhvīṃ pṛthuṃ vīravaraṃ patim | tuṣṭuvurvaradā devairdevapatnyaḥ sahasraśaḥ

कुर्वत्यः कुसुमासारं तस्मिन् मन्दरसानुनि ।नदत्स्वमरतूर्येषु गृणन्ति स्म परस्परम्॥ 24 ॥

kurvatyaḥ kusumāsāraṃ tasmin mandarasānuni | nadatsvamaratūryeṣu gṛṇanti sma parasparam

अहो इयं वधूर्धन्या या चैवं भूभुजां पतिम् ।सर्वात्मना पतिं भेजे यज्ञेशं श्रीर्वधूरिव॥ 25 ॥

aho iyaṃ vadhūrdhanyā yā caivaṃ bhūbhujāṃ patim | sarvātmanā patiṃ bheje yajñeśaṃ śrīrvadhūriva

सैषा नूनं व्रजत्यूर्ध्वमनु वैन्यं पतिं सती ।पश्यतास्मानतीत्यार्चिर्दुर्विभाव्येन कर्मणा॥ 26 ॥

saiṣā nūnaṃ vrajatyūrdhvamanu vainyaṃ patiṃ satī | paśyatāsmānatītyārcirdurvibhāvyena karmaṇā

तेषां दुरापं किं त्वन्यन्मर्त्यानां भगवत्पदम् ।भुवि लोलायुषो ये वै नैष्कर्म्यं साधयन्त्युत॥ 27 ॥

teṣāṃ durāpaṃ kiṃ tvanyanmartyānāṃ bhagavatpadam | bhuvi lolāyuṣo ye vai naiṣkarmyaṃ sādhayantyuta

स वञ्चितो बतात्मध्रुक् कृच्छ्रेण महता भुवि ।लब्ध्वापवर्ग्यं मानुष्यं विषयेषु विषज्जते॥ 28 ॥

sa vañcito batātmadhruk kṛcchreṇa mahatā bhuvi | labdhvāpavargyaṃ mānuṣyaṃ viṣayeṣu viṣajjate

स्तुवतीष्वमरस्त्रीषु पतिलोकं गता वधूः ।यं वा आत्मविदां धुर्यो वैन्यः प्रापाच्युताश्रयः॥ 29 ॥

stuvatīṣvamarastrīṣu patilokaṃ gatā vadhūḥ | yaṃ vā ātmavidāṃ dhuryo vainyaḥ prāpācyutāśrayaḥ

इत्थम्भूतानुभावोऽसौ पृथुः स भगवत्तमः ।कीर्तितं तस्य चरितमुद्दामचरितस्य ते॥ 30 ॥

itthambhūtānubhāvo'sau pṛthuḥ sa bhagavattamaḥ | kīrtitaṃ tasya caritamuddāmacaritasya te

य इदं सुमहत्पुण्यं श्रद्धयावहितः पठेत् ।श्रावयेच्छृणुयाद्वापि स पृथोः पदवीमियात्॥ 31 ॥

ya idaṃ sumahatpuṇyaṃ śraddhayāvahitaḥ paṭhet | śrāvayecchṛṇuyādvāpi sa pṛthoḥ padavīmiyāt

ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी राजन्यो जगतीपतिः ।वैश्यः पठन् विट्पतिः स्याच्छूद्रः सत्तमतामियात्॥ 32 ॥

brāhmaṇo brahmavarcasvī rājanyo jagatīpatiḥ | vaiśyaḥ paṭhan viṭpatiḥ syācchūdraḥ sattamatāmiyāt

त्रिकृत्व इदमाकर्ण्य नरो नार्यथवाऽऽदृता ।अप्रजः सुप्रजतमो निर्धनो धनवत्तमः॥ 33 ॥

trikṛtva idamākarṇya naro nāryathavā''dṛtā | aprajaḥ suprajatamo nirdhano dhanavattamaḥ

अस्पष्टकीर्तिः सुयशा मूर्खो भवति पण्डितः ।इदं स्वस्त्ययनं पुंसाममङ्गल्यनिवारणम्॥ 34 ॥

aspaṣṭakīrtiḥ suyaśā mūrkho bhavati paṇḍitaḥ | idaṃ svastyayanaṃ puṃsāmamaṅgalyanivāraṇam

धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं कलिमलापहम् ।धर्मार्थकाममोक्षाणां सम्यक् सिद्धिमभीप्सुभिः ।श्रद्धयैतदनुश्राव्यं चतुर्णां कारणं परम्॥ 35 ॥

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ kalimalāpaham | dharmārthakāmamokṣāṇāṃ samyak siddhimabhīpsubhiḥ | śraddhayaitadanuśrāvyaṃ caturṇāṃ kāraṇaṃ param

विजयाभिमुखो राजा श्रुत्वैतदभियाति यान् ।बलिं तस्मै हरन्त्यग्रे राजानः पृथवे यथा॥ 36 ॥

vijayābhimukho rājā śrutvaitadabhiyāti yān | baliṃ tasmai harantyagre rājānaḥ pṛthave yathā

मुक्तान्यसङ्गो भगवत्यमलां भक्तिमुद्वहन् ।वैन्यस्य चरितं पुण्यं शृणुयाच्छ्रावयेत्पठेत्॥ 37 ॥

muktānyasaṅgo bhagavatyamalāṃ bhaktimudvahan | vainyasya caritaṃ puṇyaṃ śṛṇuyācchrāvayetpaṭhet

वैचित्रवीर्याभिहितं महन्माहात्म्यसूचकम् ।अस्मिन् कृतमतिर्मर्त्यः पार्थवीं गतिमाप्नुयात्॥ 38 ॥

vaicitravīryābhihitaṃ mahanmāhātmyasūcakam | asmin kṛtamatirmartyaḥ pārthavīṃ gatimāpnuyāt

अनुदिनमिदमादरेण शृण्वन् पृथुचरितं प्रथयन् विमुक्तसङ्गः ।भगवति भवसिन्धुपोतपादे स च निपुणां लभते रतिं मनुष्यः॥ 39 ॥

anudinamidamādareṇa śṛṇvan pṛthucaritaṃ prathayan vimuktasaṅgaḥ | bhagavati bhavasindhupotapāde sa ca nipuṇāṃ labhate ratiṃ manuṣyaḥ

संहितायां चतुर्थस्कन्धे त्रयोविंशोऽध्यायः॥ 23b ॥

saṃhitāyāṃ caturthaskandhe trayoviṃśo'dhyāyaḥ