Skandha 4, Adhyāya 1

मनोस्तु शतरूपायां तिस्रः कन्याश्च जज्ञिरे ।आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति विश्रुताः॥ 1 ॥

manostu śatarūpāyāṃ tisraḥ kanyāśca jajñire | ākūtirdevahūtiśca prasūtiriti viśrutāḥ

आकूतिं रुचये प्रादादपि भ्रातृमतीं नृपः ।पुत्रिकाधर्ममाश्रित्य शतरूपानुमोदितः॥ 2 ॥

ākūtiṃ rucaye prādādapi bhrātṛmatīṃ nṛpaḥ | putrikādharmamāśritya śatarūpānumoditaḥ

प्रजापतिः स भगवान् रुचिस्तस्यामजीजनत् ।मिथुनं ब्रह्मवर्चस्वी परमेण समाधिना॥ 3 ॥

prajāpatiḥ sa bhagavān rucistasyāmajījanat | mithunaṃ brahmavarcasvī parameṇa samādhinā

यस्तयोः पुरुषः साक्षाद्विष्णुर्यज्ञस्वरूपधृक् ।या स्त्री सा दक्षिणा भूतेरंशभूतानपायिनी॥ 4 ॥

yastayoḥ puruṣaḥ sākṣādviṣṇuryajñasvarūpadhṛk | yā strī sā dakṣiṇā bhūteraṃśabhūtānapāyinī

आनिन्ये स्वगृहं पुत्र्याः पुत्रं विततरोचिषम् ।स्वायम्भुवो मुदा युक्तो रुचिर्जग्राह दक्षिणाम्॥ 5 ॥

āninye svagṛhaṃ putryāḥ putraṃ vitatarociṣam | svāyambhuvo mudā yukto rucirjagrāha dakṣiṇām

तां कामयानां भगवानुवाह यजुषां पतिः ।तुष्टायां तोषमापन्नोऽजनयद्द्वादशात्मजान्॥ 6 ॥

tāṃ kāmayānāṃ bhagavānuvāha yajuṣāṃ patiḥ | tuṣṭāyāṃ toṣamāpanno'janayaddvādaśātmajān

तोषः प्रतोषः सन्तोषो भद्रः शान्तिरिडस्पतिः ।इध्मः कविर्विभुः स्वह्नः सुदेवो रोचनो द्विषट्॥ 7 ॥

toṣaḥ pratoṣaḥ santoṣo bhadraḥ śāntiriḍaspatiḥ | idhmaḥ kavirvibhuḥ svahnaḥ sudevo rocano dviṣaṭ

तुषिता नाम ते देवा आसन् स्वायम्भुवान्तरे ।मरीचिमिश्रा ऋषयो यज्ञः सुरगणेश्वरः॥ 8 ॥

tuṣitā nāma te devā āsan svāyambhuvāntare | marīcimiśrā ṛṣayo yajñaḥ suragaṇeśvaraḥ

प्रियव्रतोत्तानपादौ मनुपुत्रौ महौजसौ ।तत्पुत्रपौत्रनप्तॄणामनुवृत्तं तदन्तरम्॥ 9 ॥

priyavratottānapādau manuputrau mahaujasau | tatputrapautranaptṝṇāmanuvṛttaṃ tadantaram

देवहूतिमदात्तात कर्दमायात्मजां मनुः ।तत्सम्बन्धि श्रुतप्रायं भवता गदतो मम॥ 10 ॥

devahūtimadāttāta kardamāyātmajāṃ manuḥ | tatsambandhi śrutaprāyaṃ bhavatā gadato mama

दक्षाय ब्रह्मपुत्राय प्रसूतिं भगवान् मनुः ।प्रायच्छद्यत्कृतः सर्गस्त्रिलोक्यां विततो महान्॥ 11 ॥

dakṣāya brahmaputrāya prasūtiṃ bhagavān manuḥ | prāyacchadyatkṛtaḥ sargastrilokyāṃ vitato mahān

याः कर्दमसुताः प्रोक्ता नव ब्रह्मर्षिपत्नयः ।तासां प्रसूतिप्रसवं प्रोच्यमानं निबोध मे॥ 12 ॥

yāḥ kardamasutāḥ proktā nava brahmarṣipatnayaḥ | tāsāṃ prasūtiprasavaṃ procyamānaṃ nibodha me

पत्नी मरीचेस्तु कला सुषुवे कर्दमात्मजा ।कश्यपं पूर्णिमानं च ययोरापूरितं जगत्॥ 13 ॥

patnī marīcestu kalā suṣuve kardamātmajā | kaśyapaṃ pūrṇimānaṃ ca yayorāpūritaṃ jagat

पूर्णिमासूत विरजं विश्वगं च परन्तप ।देवकुल्यां हरेः पादशौचाद्याभूत्सरिद्दिवः॥ 14 ॥

pūrṇimāsūta virajaṃ viśvagaṃ ca parantapa | devakulyāṃ hareḥ pādaśaucādyābhūtsariddivaḥ

अत्रेः पत्न्यनसूया त्रीञ्जज्ञे सुयशसः सुतान् ।दत्तं दुर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान्॥ 15 ॥

atreḥ patnyanasūyā trīñjajñe suyaśasaḥ sutān | dattaṃ durvāsasaṃ somamātmeśabrahmasambhavān

अत्रेर्गृहे सुरश्रेष्ठाः स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः ।किञ्चिच्चिकीर्षवो जाता एतदाख्याहि मे गुरो॥ 16 ॥

atrergṛhe suraśreṣṭhāḥ sthityutpattyantahetavaḥ | kiñciccikīrṣavo jātā etadākhyāhi me guro

ब्रह्मणा नोदितः सृष्टावत्रिर्ब्रह्मविदां वरः ।सह पत्न्या ययावृक्षं कुलाद्रिं तपसि स्थितः॥ 17 ॥

brahmaṇā noditaḥ sṛṣṭāvatrirbrahmavidāṃ varaḥ | saha patnyā yayāvṛkṣaṃ kulādriṃ tapasi sthitaḥ

तस्मिन् प्रसूनस्तबकपलाशाशोककानने ।वार्भिः स्रवद्भिरुद्घुष्टे निर्विन्ध्यायाः समन्ततः॥ 18 ॥

tasmin prasūnastabakapalāśāśokakānane | vārbhiḥ sravadbhirudghuṣṭe nirvindhyāyāḥ samantataḥ

प्राणायामेन संयम्य मनो वर्षशतं मुनिः ।अतिष्ठदेकपादेन निर्द्वन्द्वोऽनिलभोजनः॥ 19 ॥

prāṇāyāmena saṃyamya mano varṣaśataṃ muniḥ | atiṣṭhadekapādena nirdvandvo'nilabhojanaḥ

शरणं तं प्रपद्येऽहं य एव जगदीश्वरः ।प्रजामात्मसमां मह्यं प्रयच्छत्विति चिन्तयन्॥ 20 ॥

śaraṇaṃ taṃ prapadye'haṃ ya eva jagadīśvaraḥ | prajāmātmasamāṃ mahyaṃ prayacchatviti cintayan

तप्यमानं त्रिभुवनं प्राणायामैधसाग्निना ।निर्गतेन मुनेर्मूर्ध्नः समीक्ष्य प्रभवस्त्रयः॥ 21 ॥

tapyamānaṃ tribhuvanaṃ prāṇāyāmaidhasāgninā | nirgatena munermūrdhnaḥ samīkṣya prabhavastrayaḥ

अप्सरोमुनिगन्धर्वसिद्धविद्याधरोरगैः ।वितायमानयशसस्तदाश्रमपदं ययुः॥ 22 ॥

apsaromunigandharvasiddhavidyādharoragaiḥ | vitāyamānayaśasastadāśramapadaṃ yayuḥ

तत्प्रादुर्भावसंयोगविद्योतितमना मुनिः ।उत्तिष्ठन्नेकपादेन ददर्श विबुधर्षभान्॥ 23 ॥

tatprādurbhāvasaṃyogavidyotitamanā muniḥ | uttiṣṭhannekapādena dadarśa vibudharṣabhān

प्रणम्य दण्डवद्भूमावुपतस्थेऽर्हणाञ्जलिः ।वृषहंससुपर्णस्थान् स्वैः स्वैश्चिह्नैश्च चिह्नितान्॥ 24 ॥

praṇamya daṇḍavadbhūmāvupatasthe'rhaṇāñjaliḥ | vṛṣahaṃsasuparṇasthān svaiḥ svaiścihnaiśca cihnitān

कृपावलोकेन हसद्वदनेनोपलम्भितान् ।तद्रोचिषा प्रतिहते निमील्य मुनिरक्षिणी॥ 25 ॥

kṛpāvalokena hasadvadanenopalambhitān | tadrociṣā pratihate nimīlya munirakṣiṇī

चेतस्तत्प्रवणं युञ्जन्नस्तावीत्संहताञ्जलिः ।श्लक्ष्णया सूक्तया वाचा सर्वलोकगरीयसः॥ 26 ॥

cetastatpravaṇaṃ yuñjannastāvītsaṃhatāñjaliḥ | ślakṣṇayā sūktayā vācā sarvalokagarīyasaḥ

विश्वोद्भवस्थितिलयेषु विभज्यमानै- र्मायागुणैरनुयुगं विगृहीतदेहाः ।ते ब्रह्मविष्णुगिरिशाः प्रणतोऽस्म्यहं वः तेभ्यः क एव भवतां म इहोपहूतः॥ 27 ॥

viśvodbhavasthitilayeṣu vibhajyamānai- rmāyāguṇairanuyugaṃ vigṛhītadehāḥ | te brahmaviṣṇugiriśāḥ praṇato'smyahaṃ vaḥ tebhyaḥ ka eva bhavatāṃ ma ihopahūtaḥ

एको मयेह भगवान् विविधप्रधानै- श्चित्तीकृतः प्रजननाय कथं नु यूयम् ।अत्रागतास्तनुभृतां मनसोऽपि दूराद्- ब्रूत प्रसीदत महानिह विस्मयो मे॥ 28 ॥

eko mayeha bhagavān vividhapradhānai- ścittīkṛtaḥ prajananāya kathaṃ nu yūyam | atrāgatāstanubhṛtāṃ manaso'pi dūrād- brūta prasīdata mahāniha vismayo me

प्रत्याहुः श्लक्ष्णया वाचा प्रहस्य तमृषिं प्रभो॥ 29 ॥

pratyāhuḥ ślakṣṇayā vācā prahasya tamṛṣiṃ prabho

यथा कृतस्ते सङ्कल्पो भाव्यं तेनैव नान्यथा ।सत्सङ्कल्पस्य ते ब्रह्मन् यद्वै ध्यायति ते वयम्॥ 30 ॥

yathā kṛtaste saṅkalpo bhāvyaṃ tenaiva nānyathā | satsaṅkalpasya te brahman yadvai dhyāyati te vayam

अथास्मदंशभूतास्ते आत्मजा लोकविश्रुताः ।भवितारोऽङ्ग भद्रं ते विस्रप्स्यन्ति च ते यशः॥ 31 ॥

athāsmadaṃśabhūtāste ātmajā lokaviśrutāḥ | bhavitāro'ṅga bhadraṃ te visrapsyanti ca te yaśaḥ

एवं कामवरं दत्त्वा प्रतिजग्मुः सुरेश्वराः ।सभाजितास्तयोः सम्यग्दम्पत्योर्मिषतोस्ततः॥ 32 ॥

evaṃ kāmavaraṃ dattvā pratijagmuḥ sureśvarāḥ | sabhājitāstayoḥ samyagdampatyormiṣatostataḥ

सोमोऽभूद्ब्रह्मणोंऽशेन दत्तो विष्णोस्तु योगवित् ।दुर्वासाः शङ्करस्यांशो निबोधाङ्गिरसः प्रजाः॥ 33 ॥

somo'bhūdbrahmaṇoṃ'śena datto viṣṇostu yogavit | durvāsāḥ śaṅkarasyāṃśo nibodhāṅgirasaḥ prajāḥ

श्रद्धा त्वङ्गिरसः पत्नी चतस्रोऽसूत कन्यकाः ।सिनीवाली कुहू राका चतुर्थ्यनुमतिस्तथा॥ 34 ॥

śraddhā tvaṅgirasaḥ patnī catasro'sūta kanyakāḥ | sinīvālī kuhū rākā caturthyanumatistathā

तत्पुत्रावपरावास्तां ख्यातौ स्वारोचिषेऽन्तरे ।उतथ्यो भगवान् साक्षाद्ब्रह्मिष्ठश्च बृहस्पतिः॥ 35 ॥

tatputrāvaparāvāstāṃ khyātau svārociṣe'ntare | utathyo bhagavān sākṣādbrahmiṣṭhaśca bṛhaspatiḥ

पुलस्त्योऽजनयत्पत्न्यामगस्त्यं च हविर्भुवि ।सोऽन्यजन्मनि दह्राग्निर्विश्रवाश्च महातपाः॥ 36 ॥

pulastyo'janayatpatnyāmagastyaṃ ca havirbhuvi | so'nyajanmani dahrāgnirviśravāśca mahātapāḥ

तस्य यक्षपतिर्देवः कुबेरस्त्विडविडा सुतः ।रावणः कुम्भकर्णश्च तथान्यस्यां विभीषणः॥ 37 ॥

tasya yakṣapatirdevaḥ kuberastviḍaviḍā sutaḥ | rāvaṇaḥ kumbhakarṇaśca tathānyasyāṃ vibhīṣaṇaḥ

पुलहस्य गतिर्भार्या त्रीनसूत सती सुतान् ।कर्मश्रेष्ठं वरीयांसं सहिष्णुं च महामते॥ 38 ॥

pulahasya gatirbhāryā trīnasūta satī sutān | karmaśreṣṭhaṃ varīyāṃsaṃ sahiṣṇuṃ ca mahāmate

क्रतोरपि क्रिया भार्या वालखिल्यानसूयत ।ऋषीन् षष्टिसहस्राणि ज्वलतो ब्रह्मतेजसा॥ 39 ॥

kratorapi kriyā bhāryā vālakhilyānasūyata | ṛṣīn ṣaṣṭisahasrāṇi jvalato brahmatejasā

ऊर्जायां जज्ञिरे पुत्रा वसिष्ठस्य परन्तप ।चित्रकेतुप्रधानास्ते सप्त ब्रह्मर्षयोऽमलाः॥ 40 ॥

ūrjāyāṃ jajñire putrā vasiṣṭhasya parantapa | citraketupradhānāste sapta brahmarṣayo'malāḥ

चित्रकेतुः सुरोचिश्च विरजा मित्र एव च ।उल्बणो वसुभृद्यानो द्युमान् शक्त्यादयोऽपरे॥ 41 ॥

citraketuḥ surociśca virajā mitra eva ca | ulbaṇo vasubhṛdyāno dyumān śaktyādayo'pare

चित्तिस्त्वथर्वणः पत्नी लेभे पुत्रं धृतव्रतम् ।दध्यञ्चमश्वशिरसं भृगोर्वंशं निबोध मे॥ 42 ॥

cittistvatharvaṇaḥ patnī lebhe putraṃ dhṛtavratam | dadhyañcamaśvaśirasaṃ bhṛgorvaṃśaṃ nibodha me

भृगुः ख्यात्यां महाभागः पत्न्यां पुत्रानजीजनत् ।धातारं च विधातारं श्रियं च भगवत्पराम्॥ 43 ॥

bhṛguḥ khyātyāṃ mahābhāgaḥ patnyāṃ putrānajījanat | dhātāraṃ ca vidhātāraṃ śriyaṃ ca bhagavatparām

आयतिं नियतिं चैव सुते मेरुस्तयोरदात् ।ताभ्यां तयोरभवतां मृकण्डः प्राण एव च॥ 44 ॥

āyatiṃ niyatiṃ caiva sute merustayoradāt | tābhyāṃ tayorabhavatāṃ mṛkaṇḍaḥ prāṇa eva ca

मार्कण्डेयो मृकण्डस्य प्राणाद्वेदशिरा मुनिः ।कविश्च भार्गवो यस्य भगवानुशना सुतः॥ 45 ॥

mārkaṇḍeyo mṛkaṇḍasya prāṇādvedaśirā muniḥ | kaviśca bhārgavo yasya bhagavānuśanā sutaḥ

त एते मुनयः क्षत्तर्लोकान् सर्गैरभावयन् ।एष कर्दमदौहित्रसन्तानः कथितस्तव ।शृण्वतः श्रद्दधानस्य सद्यः पापहरः परः॥ 46 ॥

ta ete munayaḥ kṣattarlokān sargairabhāvayan | eṣa kardamadauhitrasantānaḥ kathitastava | śṛṇvataḥ śraddadhānasya sadyaḥ pāpaharaḥ paraḥ

प्रसूतिं मानवीं दक्ष उपयेमे ह्यजात्मजः ।तस्यां ससर्ज दुहितॄः षोडशामललोचनाः॥ 47 ॥

prasūtiṃ mānavīṃ dakṣa upayeme hyajātmajaḥ | tasyāṃ sasarja duhitṝḥ ṣoḍaśāmalalocanāḥ

त्रयोदशादाद्धर्माय तथैकामग्नये विभुः ।पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे॥ 48 ॥

trayodaśādāddharmāya tathaikāmagnaye vibhuḥ | pitṛbhya ekāṃ yuktebhyo bhavāyaikāṃ bhavacchide

श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टिः पुष्टिः क्रियोन्नतिः ।बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नयः॥ 49 ॥

śraddhā maitrī dayā śāntistuṣṭiḥ puṣṭiḥ kriyonnatiḥ | buddhirmedhā titikṣā hrīrmūrtirdharmasya patnayaḥ

श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ।शान्तिः सुखं मुदं तुष्टिः स्मयं पुष्टिरसूयत॥ 50 ॥

śraddhāsūta śubhaṃ maitrī prasādamabhayaṃ dayā | śāntiḥ sukhaṃ mudaṃ tuṣṭiḥ smayaṃ puṣṭirasūyata

योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ।मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्रीः प्रश्रयं सुतम्॥ 51 ॥

yogaṃ kriyonnatirdarpamarthaṃ buddhirasūyata | medhā smṛtiṃ titikṣā tu kṣemaṃ hrīḥ praśrayaṃ sutam

मूर्तिः सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी॥ 52 ॥

mūrtiḥ sarvaguṇotpattirnaranārāyaṇāvṛṣī

ययोर्जन्मन्यदो विश्वमभ्यनन्दत्सुनिर्वृतम् ।मनांसि ककुभो वाताः प्रसेदुः सरितोऽद्रयः॥ 53 ॥

yayorjanmanyado viśvamabhyanandatsunirvṛtam | manāṃsi kakubho vātāḥ praseduḥ sarito'drayaḥ

दिव्यवाद्यन्त तूर्याणि पेतुः कुसुमवृष्टयः ।मुनयस्तुष्टुवुस्तुष्टा जगुर्गन्धर्वकिन्नराः॥ 54 ॥

divyavādyanta tūryāṇi petuḥ kusumavṛṣṭayaḥ | munayastuṣṭuvustuṣṭā jagurgandharvakinnarāḥ

नृत्यन्ति स्म स्त्रियो देव्य आसीत्परममङ्गलम् ।देवा ब्रह्मादयः सर्वे उपतस्थुरभिष्टवैः॥ 55 ॥

nṛtyanti sma striyo devya āsītparamamaṅgalam | devā brahmādayaḥ sarve upatasthurabhiṣṭavaiḥ

यो मायया विरचितं निजयाऽऽत्मनीदं खे रूपभेदमिव तत्प्रतिचक्षणाय ।एतेन धर्मसदने ऋषिमूर्तिनाद्य प्रादुश्चकार पुरुषाय नमः परस्मै॥ 56 ॥

yo māyayā viracitaṃ nijayā''tmanīdaṃ khe rūpabhedamiva tatpraticakṣaṇāya | etena dharmasadane ṛṣimūrtinādya prāduścakāra puruṣāya namaḥ parasmai

सोऽयं स्थितिव्यतिकरोपशमाय सृष्टान् सत्त्वेन नः सुरगणाननुमेयतत्त्वः ।दृश्याददभ्रकरुणेन विलोकनेन यच्छ्रीनिकेतममलं क्षिपतारविन्दम्॥ 57 ॥

so'yaṃ sthitivyatikaropaśamāya sṛṣṭān sattvena naḥ suragaṇānanumeyatattvaḥ | dṛśyādadabhrakaruṇena vilokanena yacchrīniketamamalaṃ kṣipatāravindam

एवं सुरगणैस्तात भगवन्तावभिष्टुतौ ।लब्धावलोकैर्ययतुरर्चितौ गन्धमादनम्॥ 58 ॥

evaṃ suragaṇaistāta bhagavantāvabhiṣṭutau | labdhāvalokairyayaturarcitau gandhamādanam

ताविमौ वै भगवतो हरेरंशाविहागतौ ।भारव्ययाय च भुवः कृष्णौ यदुकुरूद्वहौ॥ 59 ॥

tāvimau vai bhagavato hareraṃśāvihāgatau | bhāravyayāya ca bhuvaḥ kṛṣṇau yadukurūdvahau

स्वाहाभिमानिनश्चाग्नेरात्मजांस्त्रीनजीजनत् ।पावकं पवमानं च शुचिं च हुतभोजनम्॥ 60 ॥

svāhābhimāninaścāgnerātmajāṃstrīnajījanat | pāvakaṃ pavamānaṃ ca śuciṃ ca hutabhojanam

तेभ्योऽग्नयः समभवन् चत्वारिंशच्च पञ्च च ।त एवैकोनपञ्चाशत्साकं पितृपितामहैः॥ 61 ॥

tebhyo'gnayaḥ samabhavan catvāriṃśacca pañca ca | ta evaikonapañcāśatsākaṃ pitṛpitāmahaiḥ

वैतानिके कर्मणि यन्नामभिर्ब्रह्मवादिभिः ।आग्नेय्य इष्टयो यज्ञे निरूप्यन्तेऽग्नयस्तु ते॥ 62 ॥

vaitānike karmaṇi yannāmabhirbrahmavādibhiḥ | āgneyya iṣṭayo yajñe nirūpyante'gnayastu te

अग्निष्वात्ता बर्हिषदः सौम्याः पितर आज्यपाः ।साग्नयोऽनग्नयस्तेषां पत्नी दाक्षायणी स्वधा॥ 63 ॥

agniṣvāttā barhiṣadaḥ saumyāḥ pitara ājyapāḥ | sāgnayo'nagnayasteṣāṃ patnī dākṣāyaṇī svadhā

तेभ्यो दधार कन्ये द्वे वयुनां धारिणीं स्वधा ।उभे ते ब्रह्मवादिन्यौ ज्ञानविज्ञानपारगे॥ 64 ॥

tebhyo dadhāra kanye dve vayunāṃ dhāriṇīṃ svadhā | ubhe te brahmavādinyau jñānavijñānapārage

भवस्य पत्नी तु सती भवं देवमनुव्रता ।आत्मनः सदृशं पुत्रं न लेभे गुणशीलतः॥ 65 ॥

bhavasya patnī tu satī bhavaṃ devamanuvratā | ātmanaḥ sadṛśaṃ putraṃ na lebhe guṇaśīlataḥ

पितर्यप्रतिरूपे स्वे भवायानागसे रुषा ।अप्रौढैवात्मनाऽऽत्मानमजहाद्योगसंयुता॥ 66 ॥

pitaryapratirūpe sve bhavāyānāgase ruṣā | aprauḍhaivātmanā''tmānamajahādyogasaṃyutā

चतुर्थस्कन्धे विदुरमैत्रेयसंवादे प्रथमोऽध्यायः॥ 1b ॥

caturthaskandhe viduramaitreyasaṃvāde prathamo'dhyāyaḥ