Skandha 3, Adhyāya 27

प्रकृतिस्थोऽपि पुरुषो नाज्यते प्राकृतैर्गुणैः ।अविकारादकर्तृत्वान्निर्गुणत्वाज्जलार्कवत्॥ 1 ॥

prakṛtistho'pi puruṣo nājyate prākṛtairguṇaiḥ | avikārādakartṛtvānnirguṇatvājjalārkavat

स एष यर्हि प्रकृतेर्गुणेष्वभिविषज्जते ।अहङ्क्रियाविमूढात्मा कर्तास्मीत्यभिमन्यते॥ 2 ॥

sa eṣa yarhi prakṛterguṇeṣvabhiviṣajjate | ahaṅkriyāvimūḍhātmā kartāsmītyabhimanyate

तेन संसारपदवीमवशोऽभ्येत्यनिर्वृतः ।प्रासङ्गिकैः कर्मदोषैः सदसन्मिश्रयोनिषु॥ 3 ॥

tena saṃsārapadavīmavaśo'bhyetyanirvṛtaḥ | prāsaṅgikaiḥ karmadoṣaiḥ sadasanmiśrayoniṣu

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते ।ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा॥ 4 ॥

arthe hyavidyamāne'pi saṃsṛtirna nivartate | dhyāyato viṣayānasya svapne'narthāgamo yathā

अत एव शनैश्चित्तं प्रसक्तमसतां पथि ।भक्तियोगेन तीव्रेण विरक्त्या च नयेद्वशम्॥ 5 ॥

ata eva śanaiścittaṃ prasaktamasatāṃ pathi | bhaktiyogena tīvreṇa viraktyā ca nayedvaśam

यमादिभिर्योगपथैरभ्यसन् श्रद्धयान्वितः ।मयि भावेन सत्येन मत्कथाश्रवणेन च॥ 6 ॥

yamādibhiryogapathairabhyasan śraddhayānvitaḥ | mayi bhāvena satyena matkathāśravaṇena ca

सर्वभूतसमत्वेन निर्वैरेणाप्रसङ्गतः ।ब्रह्मचर्येण मौनेन स्वधर्मेण बलीयसा॥ 7 ॥

sarvabhūtasamatvena nirvaireṇāprasaṅgataḥ | brahmacaryeṇa maunena svadharmeṇa balīyasā

यदृच्छयोपलब्धेन सन्तुष्टो मितभुङ्मुनिः ।विविक्तशरणः शान्तो मैत्रः करुण आत्मवान्॥ 8 ॥

yadṛcchayopalabdhena santuṣṭo mitabhuṅmuniḥ | viviktaśaraṇaḥ śānto maitraḥ karuṇa ātmavān

सानुबन्धे च देहेऽस्मिन्नकुर्वन्नसदाग्रहम् ।ज्ञानेन दृष्टतत्त्वेन प्रकृतेः पुरुषस्य च॥ 9 ॥

sānubandhe ca dehe'sminnakurvannasadāgraham | jñānena dṛṣṭatattvena prakṛteḥ puruṣasya ca

निवृत्तबुद्ध्यवस्थानो दूरीभूतान्यदर्शनः ।उपलभ्यात्मनाऽऽत्मानं चक्षुषेवार्कमात्मदृक्॥ 10 ॥

nivṛttabuddhyavasthāno dūrībhūtānyadarśanaḥ | upalabhyātmanā''tmānaṃ cakṣuṣevārkamātmadṛk

मुक्तलिङ्गं सदाभासमसति प्रतिपद्यते ।सतो बन्धुमसच्चक्षुः सर्वानुस्यूतमद्वयम्॥ 11 ॥

muktaliṅgaṃ sadābhāsamasati pratipadyate | sato bandhumasaccakṣuḥ sarvānusyūtamadvayam

यथा जलस्थ आभासः स्थलस्थेनावदृश्यते ।स्वाभासेन तथा सूर्यो जलस्थेन दिविस्थितः॥ 12 ॥

yathā jalastha ābhāsaḥ sthalasthenāvadṛśyate | svābhāsena tathā sūryo jalasthena divisthitaḥ

एवं त्रिवृदहङ्कारो भूतेन्द्रियमनोमयैः ।स्वाभासैर्लक्षितोऽनेन सदाभासेन सत्यदृक्॥ 13 ॥

evaṃ trivṛdahaṅkāro bhūtendriyamanomayaiḥ | svābhāsairlakṣito'nena sadābhāsena satyadṛk

भूतसूक्ष्मेन्द्रियमनोबुद्ध्यादिष्विह निद्रया ।लीनेष्वसति यस्तत्र विनिद्रो निरहङ्क्रियः॥ 14 ॥

bhūtasūkṣmendriyamanobuddhyādiṣviha nidrayā | līneṣvasati yastatra vinidro nirahaṅkriyaḥ

मन्यमानस्तदाऽऽत्मानमनष्टो नष्टवन्मृषा ।नष्टेऽहङ्करणे द्रष्टा नष्टवित्त इवातुरः॥ 15 ॥

manyamānastadā''tmānamanaṣṭo naṣṭavanmṛṣā | naṣṭe'haṅkaraṇe draṣṭā naṣṭavitta ivāturaḥ

एवं प्रत्यवमृश्यासावात्मानं प्रतिपद्यते ।साहङ्कारस्य द्रव्यस्य योऽवस्थानमनुग्रहः॥ 16 ॥

evaṃ pratyavamṛśyāsāvātmānaṃ pratipadyate | sāhaṅkārasya dravyasya yo'vasthānamanugrahaḥ

पुरुषं प्रकृतिर्ब्रह्मन् न विमुञ्चति कर्हिचित् ।अन्योन्यापाश्रयत्वाच्च नित्यत्वादनयोः प्रभो॥ 17 ॥

puruṣaṃ prakṛtirbrahman na vimuñcati karhicit | anyonyāpāśrayatvācca nityatvādanayoḥ prabho

यथा गन्धस्य भूमेश्च न भावो व्यतिरेकतः ।अपां रसस्य च यथा तथा बुद्धेः परस्य च॥ 18 ॥

yathā gandhasya bhūmeśca na bhāvo vyatirekataḥ | apāṃ rasasya ca yathā tathā buddheḥ parasya ca

अकर्तुः कर्मबन्धोऽयं पुरुषस्य यदाश्रयः ।गुणेषु सत्सु प्रकृतेः कैवल्यं तेष्वतः कथम्॥ 19 ॥

akartuḥ karmabandho'yaṃ puruṣasya yadāśrayaḥ | guṇeṣu satsu prakṛteḥ kaivalyaṃ teṣvataḥ katham

क्वचित्तत्त्वावमर्शेन निवृत्तं भयमुल्बणम् ।अनिवृत्तनिमित्तत्वात्पुनः प्रत्यवतिष्ठते॥ 20 ॥

kvacittattvāvamarśena nivṛttaṃ bhayamulbaṇam | anivṛttanimittatvātpunaḥ pratyavatiṣṭhate

अनिमित्तनिमित्तेन स्वधर्मेणामलात्मना ।तीव्रया मयि भक्त्या च श्रुतसम्भृतया चिरम्॥ 21 ॥

animittanimittena svadharmeṇāmalātmanā | tīvrayā mayi bhaktyā ca śrutasambhṛtayā ciram

ज्ञानेन दृष्टतत्त्वेन वैराग्येण बलीयसा ।तपोयुक्तेन योगेन तीव्रेणात्मसमाधिना॥ 22 ॥

jñānena dṛṣṭatattvena vairāgyeṇa balīyasā | tapoyuktena yogena tīvreṇātmasamādhinā

प्रकृतिः पुरुषस्येह दह्यमाना त्वहर्निशम् ।तिरोभवित्री शनकैरग्नेर्योनिरिवारणिः॥ 23 ॥

prakṛtiḥ puruṣasyeha dahyamānā tvaharniśam | tirobhavitrī śanakairagneryonirivāraṇiḥ

भुक्तभोगा परित्यक्ता दृष्टदोषा च नित्यशः ।नेश्वरस्याशुभं धत्ते स्वे महिम्नि स्थितस्य च॥ 24 ॥

bhuktabhogā parityaktā dṛṣṭadoṣā ca nityaśaḥ | neśvarasyāśubhaṃ dhatte sve mahimni sthitasya ca

यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थभृत् ।स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते॥ 25 ॥

yathā hyapratibuddhasya prasvāpo bahvanarthabhṛt | sa eva pratibuddhasya na vai mohāya kalpate

एवं विदिततत्त्वस्य प्रकृतिर्मयि मानसम् ।युञ्जतो नापकुरुत आत्मारामस्य कर्हिचित्॥ 26 ॥

evaṃ viditatattvasya prakṛtirmayi mānasam | yuñjato nāpakuruta ātmārāmasya karhicit

यदैवमध्यात्मरतः कालेन बहुजन्मना ।सर्वत्र जातवैराग्य आब्रह्मभुवनान्मुनिः॥ 27 ॥

yadaivamadhyātmarataḥ kālena bahujanmanā | sarvatra jātavairāgya ābrahmabhuvanānmuniḥ

मद्भक्तः प्रतिबुद्धार्थो मत्प्रसादेन भूयसा ।निःश्रेयसं स्वसंस्थानं कैवल्याख्यं मदाश्रयम्॥ 28 ॥

madbhaktaḥ pratibuddhārtho matprasādena bhūyasā | niḥśreyasaṃ svasaṃsthānaṃ kaivalyākhyaṃ madāśrayam

प्राप्नोतीहाञ्जसा धीरः स्वदृशाच्छिन्नसंशयः ।यद्गत्वा न निवर्तेत योगी लिङ्गाद्विनिर्गमे॥ 29 ॥

prāpnotīhāñjasā dhīraḥ svadṛśācchinnasaṃśayaḥ | yadgatvā na nivarteta yogī liṅgādvinirgame

यदा न योगोपचितासु चेतो मायासु सिद्धस्य विषज्जतेऽङ्ग ।अनन्यहेतुष्वथ मे गतिः स्या- दात्यन्तिकी यत्र न मृत्युहासः॥ 30 ॥

yadā na yogopacitāsu ceto māyāsu siddhasya viṣajjate'ṅga | ananyahetuṣvatha me gatiḥ syā- dātyantikī yatra na mṛtyuhāsaḥ

तृतीयस्कन्धे कापिलेयोपाख्याने सप्तविंशोऽध्यायः॥ 27b ॥

tṛtīyaskandhe kāpileyopākhyāne saptaviṃśo'dhyāyaḥ