Skandha 3, Adhyāya 26

अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि तत्त्वानां लक्षणं पृथक् ।यद्विदित्वा विमुच्येत पुरुषः प्राकृतैर्गुणैः॥ 1 ॥

atha te sampravakṣyāmi tattvānāṃ lakṣaṇaṃ pṛthak | yadviditvā vimucyeta puruṣaḥ prākṛtairguṇaiḥ

ज्ञानं निःश्रेयसार्थाय पुरुषस्यात्मदर्शनम् ।यदाहुर्वर्णये तत्ते हृदयग्रन्थिभेदनम्॥ 2 ॥

jñānaṃ niḥśreyasārthāya puruṣasyātmadarśanam | yadāhurvarṇaye tatte hṛdayagranthibhedanam

अनादिरात्मा पुरुषो निर्गुणः प्रकृतेः परः ।प्रत्यग्धामा स्वयञ्ज्योतिर्विश्वं येन समन्वितम्॥ 3 ॥

anādirātmā puruṣo nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ | pratyagdhāmā svayañjyotirviśvaṃ yena samanvitam

स एष प्रकृतिं सूक्ष्मां दैवीं गुणमयीं विभुः ।यदृच्छयैवोपगतामभ्यपद्यत लीलया॥ 4 ॥

sa eṣa prakṛtiṃ sūkṣmāṃ daivīṃ guṇamayīṃ vibhuḥ | yadṛcchayaivopagatāmabhyapadyata līlayā

गुणैर्विचित्राः सृजतीं सरूपाः प्रकृतिं प्रजाः ।विलोक्य मुमुहे सद्यः स इह ज्ञानगूहया॥ 5 ॥

guṇairvicitrāḥ sṛjatīṃ sarūpāḥ prakṛtiṃ prajāḥ | vilokya mumuhe sadyaḥ sa iha jñānagūhayā

एवं पराभिध्यानेन कर्तृत्वं प्रकृतेः पुमान् ।कर्मसु क्रियमाणेषु गुणैरात्मनि मन्यते॥ 6 ॥

evaṃ parābhidhyānena kartṛtvaṃ prakṛteḥ pumān | karmasu kriyamāṇeṣu guṇairātmani manyate

तदस्य संसृतिर्बन्धः पारतन्त्र्यं च तत्कृतम् ।भवत्यकर्तुरीशस्य साक्षिणो निर्वृतात्मनः॥ 7 ॥

tadasya saṃsṛtirbandhaḥ pāratantryaṃ ca tatkṛtam | bhavatyakarturīśasya sākṣiṇo nirvṛtātmanaḥ

कार्यकारणकर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदुः ।भोक्तृत्वे सुखदुःखानां पुरुषं प्रकृतेः परम्॥ 8 ॥

kāryakāraṇakartṛtve kāraṇaṃ prakṛtiṃ viduḥ | bhoktṛtve sukhaduḥkhānāṃ puruṣaṃ prakṛteḥ param

प्रकृतेः पुरुषस्यापि लक्षणं पुरुषोत्तम ।ब्रूहि कारणयोरस्य सदसच्च यदात्मकम्॥ 9 ॥

prakṛteḥ puruṣasyāpi lakṣaṇaṃ puruṣottama | brūhi kāraṇayorasya sadasacca yadātmakam

यत्तत्त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् ।प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत्॥ 10 ॥

yattattriguṇamavyaktaṃ nityaṃ sadasadātmakam | pradhānaṃ prakṛtiṃ prāhuraviśeṣaṃ viśeṣavat

पञ्चभिः पञ्चभिर्ब्रह्म चतुर्भिर्दशभिस्तथा ।एतच्चतुर्विंशतिकं गणं प्राधानिकं विदुः॥ 11 ॥

pañcabhiḥ pañcabhirbrahma caturbhirdaśabhistathā | etaccaturviṃśatikaṃ gaṇaṃ prādhānikaṃ viduḥ

महाभूतानि पञ्चैव भूरापोऽग्निर्मरुन्नभः ।तन्मात्राणि च तावन्ति गन्धादीनि मतानि मे॥ 12 ॥

mahābhūtāni pañcaiva bhūrāpo'gnirmarunnabhaḥ | tanmātrāṇi ca tāvanti gandhādīni matāni me

इन्द्रियाणि दश श्रोत्रं त्वग् दृग्रसननासिकाः ।वाक्करौ चरणौ मेढ्रं पायुर्दशम उच्यते॥ 13 ॥

indriyāṇi daśa śrotraṃ tvag dṛgrasananāsikāḥ | vākkarau caraṇau meḍhraṃ pāyurdaśama ucyate

मनो बुद्धिरहङ्कारश्चित्तमित्यन्तरात्मकम् ।चतुर्धा लक्ष्यते भेदो वृत्त्या लक्षणरूपया॥ 14 ॥

mano buddhirahaṅkāraścittamityantarātmakam | caturdhā lakṣyate bhedo vṛttyā lakṣaṇarūpayā

एतावानेव सङ्ख्यातो ब्रह्मणः सगुणस्य ह ।सन्निवेशो मया प्रोक्तो यः कालः पञ्चविंशकः॥ 15 ॥

etāvāneva saṅkhyāto brahmaṇaḥ saguṇasya ha | sanniveśo mayā prokto yaḥ kālaḥ pañcaviṃśakaḥ

प्रभावं पौरुषं प्राहुः कालमेके यतो भयम् ।अहङ्कारविमूढस्य कर्तुः प्रकृतिमीयुषः॥ 16 ॥

prabhāvaṃ pauruṣaṃ prāhuḥ kālameke yato bhayam | ahaṅkāravimūḍhasya kartuḥ prakṛtimīyuṣaḥ

प्रकृतेर्गुणसाम्यस्य निर्विशेषस्य मानवि ।चेष्टा यतः स भगवान् काल इत्युपलक्षितः॥ 17 ॥

prakṛterguṇasāmyasya nirviśeṣasya mānavi | ceṣṭā yataḥ sa bhagavān kāla ityupalakṣitaḥ

अन्तः पुरुषरूपेण कालरूपेण यो बहिः ।समन्वेत्येष सत्त्वानां भगवानात्ममायया॥ 18 ॥

antaḥ puruṣarūpeṇa kālarūpeṇa yo bahiḥ | samanvetyeṣa sattvānāṃ bhagavānātmamāyayā

दैवात्क्षुभितधर्मिण्यां स्वस्यां योनौ परः पुमान् आधत्त वीर्यं सासूत महत्तत्त्वं हिरण्मयम्॥ 19 ॥

daivātkṣubhitadharmiṇyāṃ svasyāṃ yonau paraḥ pumān ādhatta vīryaṃ sāsūta mahattattvaṃ hiraṇmayam

विश्वमात्मगतं व्यञ्जन् कूटस्थो जगदङ्कुरः ।स्वतेजसापिबत्तीव्रमात्मप्रस्वापनं तमः॥ 20 ॥

viśvamātmagataṃ vyañjan kūṭastho jagadaṅkuraḥ | svatejasāpibattīvramātmaprasvāpanaṃ tamaḥ

यत्तत्सत्त्वगुणं स्वच्छं शान्तं भगवतः पदम् ।यदाहुर्वासुदेवाख्यं चित्तं तन्महदात्मकम्॥ 21 ॥

yattatsattvaguṇaṃ svacchaṃ śāntaṃ bhagavataḥ padam | yadāhurvāsudevākhyaṃ cittaṃ tanmahadātmakam

स्वच्छत्वमविकारित्वं शान्तत्वमिति चेतसः ।वृत्तिभिर्लक्षणं प्रोक्तं यथापां प्रकृतिः परा॥ 22 ॥

svacchatvamavikāritvaṃ śāntatvamiti cetasaḥ | vṛttibhirlakṣaṇaṃ proktaṃ yathāpāṃ prakṛtiḥ parā

महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यसम्भवात् ।क्रियाशक्तिरहङ्कारस्त्रिविधः समपद्यत॥ 23 ॥

mahattattvādvikurvāṇādbhagavadvīryasambhavāt | kriyāśaktirahaṅkārastrividhaḥ samapadyata

वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्च यतो भवः ।मनसश्चेन्द्रियाणां च भूतानां महतामपि॥ 24 ॥

vaikārikastaijasaśca tāmasaśca yato bhavaḥ | manasaścendriyāṇāṃ ca bhūtānāṃ mahatāmapi

सहस्रशिरसं साक्षाद्यमनन्तं प्रचक्षते ।सङ्कर्षणाख्यं पुरुषं भूतेन्द्रियमनोमयम्॥ 25 ॥

sahasraśirasaṃ sākṣādyamanantaṃ pracakṣate | saṅkarṣaṇākhyaṃ puruṣaṃ bhūtendriyamanomayam

कर्तृत्वं करणत्वं च कार्यत्वं चेति लक्षणम् ।शान्तघोरविमूढत्वमिति वा स्यादहङ्कृतेः॥ 26 ॥

kartṛtvaṃ karaṇatvaṃ ca kāryatvaṃ ceti lakṣaṇam | śāntaghoravimūḍhatvamiti vā syādahaṅkṛteḥ

वैकारिकाद्विकुर्वाणान्मनस्तत्त्वमजायत ।यत्सङ्कल्पविकल्पाभ्यां वर्तते कामसम्भवः॥ 27 ॥

vaikārikādvikurvāṇānmanastattvamajāyata | yatsaṅkalpavikalpābhyāṃ vartate kāmasambhavaḥ

यद्विदुर्ह्यनिरुद्धाख्यं हृषीकाणामधीश्वरम् ।शारदेन्दीवरश्यामं संराध्यं योगिभिः शनैः॥ 28 ॥

yadvidurhyaniruddhākhyaṃ hṛṣīkāṇāmadhīśvaram | śāradendīvaraśyāmaṃ saṃrādhyaṃ yogibhiḥ śanaiḥ

तैजसात्तु विकुर्वाणाद्बुद्धितत्त्वमभूत्सति ।द्रव्यस्फुरणविज्ञानमिन्द्रियाणामनुग्रहः॥ 29 ॥

taijasāttu vikurvāṇādbuddhitattvamabhūtsati | dravyasphuraṇavijñānamindriyāṇāmanugrahaḥ

संशयोऽथ विपर्यासो निश्चयः स्मृतिरेव च ।स्वाप इत्युच्यते बुद्धेर्लक्षणं वृत्तितः पृथक्॥ 30 ॥

saṃśayo'tha viparyāso niścayaḥ smṛtireva ca | svāpa ityucyate buddherlakṣaṇaṃ vṛttitaḥ pṛthak

तैजसानीन्द्रियाण्येव क्रियाज्ञानविभागशः ।प्राणस्य हि क्रियाशक्तिर्बुद्धेर्विज्ञानशक्तिता॥ 31 ॥

taijasānīndriyāṇyeva kriyājñānavibhāgaśaḥ | prāṇasya hi kriyāśaktirbuddhervijñānaśaktitā

तामसाच्च विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यचोदितात् ।शब्दमात्रमभूत्तस्मान्नभः श्रोत्रं तु शब्दगम्॥ 32 ॥

tāmasācca vikurvāṇādbhagavadvīryacoditāt | śabdamātramabhūttasmānnabhaḥ śrotraṃ tu śabdagam

अर्थाश्रयत्वं शब्दस्य द्रष्टुर्लिङ्गत्वमेव च ।तन्मात्रत्वं च नभसो लक्षणं कवयो विदुः॥ 33 ॥

arthāśrayatvaṃ śabdasya draṣṭurliṅgatvameva ca | tanmātratvaṃ ca nabhaso lakṣaṇaṃ kavayo viduḥ

भूतानां छिद्रदातृत्वं बहिरन्तरमेव च ।प्राणेन्द्रियात्मधिष्ण्यत्वं नभसो वृत्तिलक्षणम्॥ 34 ॥

bhūtānāṃ chidradātṛtvaṃ bahirantarameva ca | prāṇendriyātmadhiṣṇyatvaṃ nabhaso vṛttilakṣaṇam

नभसः शब्दतन्मात्रात्कालगत्या विकुर्वतः ।स्पर्शोऽभवत्ततो वायुस्त्वक्स्पर्शस्य च सङ्ग्रहः॥ 35 ॥

nabhasaḥ śabdatanmātrātkālagatyā vikurvataḥ | sparśo'bhavattato vāyustvaksparśasya ca saṅgrahaḥ

मृदुत्वं कठिनत्वं च शैत्यमुष्णत्वमेव च ।एतत्स्पर्शस्य स्पर्शत्वं तन्मात्रत्वं नभस्वतः॥ 36 ॥

mṛdutvaṃ kaṭhinatvaṃ ca śaityamuṣṇatvameva ca | etatsparśasya sparśatvaṃ tanmātratvaṃ nabhasvataḥ

चालनं व्यूहनं प्राप्तिर्नेतृत्वं द्रव्यशब्दयोः ।सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं वायोः कर्माभिलक्षणम्॥ 37 ॥

cālanaṃ vyūhanaṃ prāptirnetṛtvaṃ dravyaśabdayoḥ | sarvendriyāṇāmātmatvaṃ vāyoḥ karmābhilakṣaṇam

वायोश्च स्पर्शतन्मात्राद्रूपं दैवेरितादभूत् ।समुत्थितं ततस्तेजश्चक्षू रूपोपलम्भनम्॥ 38 ॥

vāyośca sparśatanmātrādrūpaṃ daiveritādabhūt | samutthitaṃ tatastejaścakṣū rūpopalambhanam

द्रव्याकृतित्वं गुणता व्यक्तिसंस्थात्वमेव च ।तेजस्त्वं तेजसः साध्वि रूपमात्रस्य वृत्तयः॥ 39 ॥

dravyākṛtitvaṃ guṇatā vyaktisaṃsthātvameva ca | tejastvaṃ tejasaḥ sādhvi rūpamātrasya vṛttayaḥ

द्योतनं पचनं पानमदनं हिममर्दनम् ।तेजसो वृत्तयस्त्वेताः शोषणं क्षुत्तृडेव च॥ 40 ॥

dyotanaṃ pacanaṃ pānamadanaṃ himamardanam | tejaso vṛttayastvetāḥ śoṣaṇaṃ kṣuttṛḍeva ca

रूपमात्राद्विकुर्वाणात्तेजसो दैवचोदितात् ।रसमात्रमभूत्तस्मादम्भो जिह्वा रसग्रहः॥ 41 ॥

rūpamātrādvikurvāṇāttejaso daivacoditāt | rasamātramabhūttasmādambho jihvā rasagrahaḥ

कषायो मधुरस्तिक्तः कट्वम्ल इति नैकधा ।भौतिकानां विकारेण रस एको विभिद्यते॥ 42 ॥

kaṣāyo madhurastiktaḥ kaṭvamla iti naikadhā | bhautikānāṃ vikāreṇa rasa eko vibhidyate

क्लेदनं पिण्डनं तृप्तिः प्राणनाप्यायनोन्दनम् ।तापापनोदो भूयस्त्वमम्भसो वृत्तयस्त्विमाः॥ 43 ॥

kledanaṃ piṇḍanaṃ tṛptiḥ prāṇanāpyāyanondanam | tāpāpanodo bhūyastvamambhaso vṛttayastvimāḥ

रसमात्राद्विकुर्वाणादम्भसो दैवचोदितात् ।गन्धमात्रमभूत्तस्मात्पृथ्वी घ्राणस्तु गन्धगः॥ 44 ॥

rasamātrādvikurvāṇādambhaso daivacoditāt | gandhamātramabhūttasmātpṛthvī ghrāṇastu gandhagaḥ

करम्भपूतिसौरभ्यशान्तोग्राम्लादिभिः पृथक् ।द्रव्यावयववैषम्याद्गन्ध एको विभिद्यते॥ 45 ॥

karambhapūtisaurabhyaśāntogrāmlādibhiḥ pṛthak | dravyāvayavavaiṣamyādgandha eko vibhidyate

भावनं ब्रह्मणः स्थानं धारणं सद्विशेषणम् ।सर्वसत्त्वगुणोद्भेदः पृथिवीवृत्तिलक्षणम्॥ 46 ॥

bhāvanaṃ brahmaṇaḥ sthānaṃ dhāraṇaṃ sadviśeṣaṇam | sarvasattvaguṇodbhedaḥ pṛthivīvṛttilakṣaṇam

नभोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्छ्रोत्रमुच्यते ।वायोर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य तत्स्पर्शनं विदुः॥ 47 ॥

nabhoguṇaviśeṣo'rtho yasya tacchrotramucyate | vāyorguṇaviśeṣo'rtho yasya tatsparśanaṃ viduḥ

तेजोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्चक्षुरुच्यते ।अम्भोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तद्रसनं विदुः ।भूमेर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य स घ्राण उच्यते॥ 48 ॥

tejoguṇaviśeṣo'rtho yasya taccakṣurucyate | ambhoguṇaviśeṣo'rtho yasya tadrasanaṃ viduḥ | bhūmerguṇaviśeṣo'rtho yasya sa ghrāṇa ucyate

परस्य दृश्यते धर्मो ह्यपरस्मिन् समन्वयात् ।अतो विशेषो भावानां भूमावेवोपलक्ष्यते॥ 49 ॥

parasya dṛśyate dharmo hyaparasmin samanvayāt | ato viśeṣo bhāvānāṃ bhūmāvevopalakṣyate

एतान्यसंहत्य यदा महदादीनि सप्त वै ।कालकर्मगुणोपेतो जगदादिरुपाविशत्॥ 50 ॥

etānyasaṃhatya yadā mahadādīni sapta vai | kālakarmaguṇopeto jagadādirupāviśat

ततस्तेनानुविद्धेभ्यो युक्तेभ्योऽण्डमचेतनम् ।उत्थितं पुरुषो यस्मादुदतिष्ठदसौ विराट्॥ 51 ॥

tatastenānuviddhebhyo yuktebhyo'ṇḍamacetanam | utthitaṃ puruṣo yasmādudatiṣṭhadasau virāṭ

एतदण्डं विशेषाख्यं क्रमवृद्धैर्दशोत्तरैः ।तोयादिभिः परिवृतं प्रधानेनावृतैर्बहिः ।यत्र लोकवितानोऽयं रूपं भगवतो हरेः॥ 52 ॥

etadaṇḍaṃ viśeṣākhyaṃ kramavṛddhairdaśottaraiḥ | toyādibhiḥ parivṛtaṃ pradhānenāvṛtairbahiḥ | yatra lokavitāno'yaṃ rūpaṃ bhagavato hareḥ

हिरण्मयादण्डकोशादुत्थाय सलिलेशयात् ।तमाविश्य महादेवो बहुधा निर्बिभेद खम्॥ 53 ॥

hiraṇmayādaṇḍakośādutthāya salileśayāt | tamāviśya mahādevo bahudhā nirbibheda kham

निरभिद्यतास्य प्रथमं मुखं वाणी ततोऽभवत् ।वाण्या वह्निरथो नासे प्राणोऽतो घ्राण एतयोः॥ 54 ॥

nirabhidyatāsya prathamaṃ mukhaṃ vāṇī tato'bhavat | vāṇyā vahniratho nāse prāṇo'to ghrāṇa etayoḥ

घ्राणाद्वायुरभिद्येतामक्षिणी चक्षुरेतयोः ।तस्मात्सूर्यो व्यभिद्येतां कर्णौ श्रोत्रं ततो दिशः॥ 55 ॥

ghrāṇādvāyurabhidyetāmakṣiṇī cakṣuretayoḥ | tasmātsūryo vyabhidyetāṃ karṇau śrotraṃ tato diśaḥ

निर्बिभेद विराजस्त्वग्रोमश्मश्र्वादयस्ततः ।तत ओषधयश्चासन् शिश्नं निर्बिभिदे ततः॥ 56 ॥

nirbibheda virājastvagromaśmaśrvādayastataḥ | tata oṣadhayaścāsan śiśnaṃ nirbibhide tataḥ

रेतस्तस्मादाप आसन् निरभिद्यत वै गुदम् ।गुदादपानोऽपानाच्च मृत्युर्लोकभयङ्करः॥ 57 ॥

retastasmādāpa āsan nirabhidyata vai gudam | gudādapāno'pānācca mṛtyurlokabhayaṅkaraḥ

हस्तौ च निरभिद्येतां बलं ताभ्यां ततः स्वराट् ।पादौ च निरभिद्येतां गतिस्ताभ्यां ततो हरिः॥ 58 ॥

hastau ca nirabhidyetāṃ balaṃ tābhyāṃ tataḥ svarāṭ | pādau ca nirabhidyetāṃ gatistābhyāṃ tato hariḥ

नाड्योऽस्य निरभिद्यन्त ताभ्यो लोहितमाभृतम् ।नद्यस्ततः समभवन्नुदरं निरभिद्यत॥ 59 ॥

nāḍyo'sya nirabhidyanta tābhyo lohitamābhṛtam | nadyastataḥ samabhavannudaraṃ nirabhidyata

क्षुत्पिपासे ततः स्यातां समुद्रस्त्वेतयोरभूत् ।अथास्य हृदयं भिन्नं हृदयान्मन उत्थितम्॥ 60 ॥

kṣutpipāse tataḥ syātāṃ samudrastvetayorabhūt | athāsya hṛdayaṃ bhinnaṃ hṛdayānmana utthitam

मनसश्चन्द्रमा जातो बुद्धिर्बुद्धेर्गिरां पतिः ।अहङ्कारस्ततो रुद्रश्चित्तं चैत्यस्ततोऽभवत्॥ 61 ॥

manasaścandramā jāto buddhirbuddhergirāṃ patiḥ | ahaṅkārastato rudraścittaṃ caityastato'bhavat

एते ह्यभ्युत्थिता देवा नैवास्योत्थापनेऽशकन् ।पुनराविविशुः खानि तमुत्थापयितुं क्रमात्॥ 62 ॥

ete hyabhyutthitā devā naivāsyotthāpane'śakan | punarāviviśuḥ khāni tamutthāpayituṃ kramāt

वह्निर्वाचा मुखं भेजे नोदतिष्ठत्तदा विराट् ।घ्राणेन नासिके वायुर्नोदतिष्ठत्तदा विराट्॥ 63 ॥

vahnirvācā mukhaṃ bheje nodatiṣṭhattadā virāṭ | ghrāṇena nāsike vāyurnodatiṣṭhattadā virāṭ

अक्षिणी चक्षुषाऽऽदित्यो नोदतिष्ठत्तदा विराट् ।श्रोत्रेण कर्णौ च दिशो नोदतिष्ठत्तदा विराट्॥ 64 ॥

akṣiṇī cakṣuṣā''dityo nodatiṣṭhattadā virāṭ | śrotreṇa karṇau ca diśo nodatiṣṭhattadā virāṭ

त्वचं रोमभिरोषध्यो नोदतिष्ठत्तदा विराट् ।रेतसा शिश्नमापस्तु नोदतिष्ठत्तदा विराट्॥ 65 ॥

tvacaṃ romabhiroṣadhyo nodatiṣṭhattadā virāṭ | retasā śiśnamāpastu nodatiṣṭhattadā virāṭ

गुदं मृत्युरपानेन नोदतिष्ठत्तदा विराट् ।हस्ताविन्द्रो बलेनैव नोदतिष्ठत्तदा विराट्॥ 66 ॥

gudaṃ mṛtyurapānena nodatiṣṭhattadā virāṭ | hastāvindro balenaiva nodatiṣṭhattadā virāṭ

विष्णुर्गत्यैव चरणौ नोदतिष्ठत्तदा विराट् ।नाडीर्नद्यो लोहितेन नोदतिष्ठत्तदा विराट्॥ 67 ॥

viṣṇurgatyaiva caraṇau nodatiṣṭhattadā virāṭ | nāḍīrnadyo lohitena nodatiṣṭhattadā virāṭ

क्षुत्तृड्भ्यामुदरं सिन्धुर्नोदतिष्ठत्तदा विराट् ।हृदयं मनसा चन्द्रो नोदतिष्ठत्तदा विराट्॥ 68 ॥

kṣuttṛḍbhyāmudaraṃ sindhurnodatiṣṭhattadā virāṭ | hṛdayaṃ manasā candro nodatiṣṭhattadā virāṭ

बुद्ध्या ब्रह्मापि हृदयं नोदतिष्ठत्तदा विराट् ।रुद्रोऽभिमत्या हृदयं नोदतिष्ठत्तदा विराट्॥ 69 ॥

buddhyā brahmāpi hṛdayaṃ nodatiṣṭhattadā virāṭ | rudro'bhimatyā hṛdayaṃ nodatiṣṭhattadā virāṭ

चित्तेन हृदयं चैत्यः क्षेत्रज्ञः प्राविशद्यदा ।विराट् तदैव पुरुषः सलिलादुदतिष्ठत॥ 70 ॥

cittena hṛdayaṃ caityaḥ kṣetrajñaḥ prāviśadyadā | virāṭ tadaiva puruṣaḥ salilādudatiṣṭhata

यथा प्रसुप्तं पुरुषं प्राणेन्द्रियमनोधियः ।प्रभवन्ति विना येन नोत्थापयितुमोजसा॥ 71 ॥

yathā prasuptaṃ puruṣaṃ prāṇendriyamanodhiyaḥ | prabhavanti vinā yena notthāpayitumojasā

तमस्मिन् प्रत्यगात्मानं धिया योगप्रवृत्तया ।भक्त्या विरक्त्या ज्ञानेन विविच्यात्मनि चिन्तयेत्॥ 72 ॥

tamasmin pratyagātmānaṃ dhiyā yogapravṛttayā | bhaktyā viraktyā jñānena vivicyātmani cintayet

तृतीयस्कन्धे कापिलेये तत्त्वसमाम्नाये षड्विंशोऽध्यायः॥ 26b ॥

tṛtīyaskandhe kāpileye tattvasamāmnāye ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ