Skandha 11, Adhyāya 11

बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुतः ।गुणस्य मायामूलत्वान्न मे मोक्षो न बन्धनम्॥ 1 ॥

baddho mukta iti vyākhyā guṇato me na vastutaḥ | guṇasya māyāmūlatvānna me mokṣo na bandhanam

शोकमोहौ सुखं दुःखं देहापत्तिश्च मायया ।स्वप्नो यथाऽऽत्मनः ख्यातिः संसृतिर्न तु वास्तवी॥ 2 ॥

śokamohau sukhaṃ duḥkhaṃ dehāpattiśca māyayā | svapno yathā''tmanaḥ khyātiḥ saṃsṛtirna tu vāstavī

विद्याविद्ये मम तनू विद्ध्युद्धव शरीरिणाम् ।मोक्षबन्धकरी आद्ये मायया मे विनिर्मिते॥ 3 ॥

vidyāvidye mama tanū viddhyuddhava śarīriṇām | mokṣabandhakarī ādye māyayā me vinirmite

एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैव महामते ।बन्धोऽस्याविद्ययानादिर्विद्यया च तथेतरः॥ 4 ॥

ekasyaiva mamāṃśasya jīvasyaiva mahāmate | bandho'syāvidyayānādirvidyayā ca tathetaraḥ

अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते ।विरुद्धधर्मिणोस्तात स्थितयोरेकधर्मिणि॥ 5 ॥

atha baddhasya muktasya vailakṣaṇyaṃ vadāmi te | viruddhadharmiṇostāta sthitayorekadharmiṇi

सुपर्णावेतौ सदृशौ सखायौ यदृच्छयैतौ कृतनीडौ च वृक्षे ।एकस्तयोः खादति पिप्पलान्न- मन्यो निरन्नोऽपि बलेन भूयान्॥ 6 ॥

suparṇāvetau sadṛśau sakhāyau yadṛcchayaitau kṛtanīḍau ca vṛkṣe | ekastayoḥ khādati pippalānna- manyo niranno'pi balena bhūyān

आत्मानमन्यं च स वेद विद्वा- नपिप्पलादो न तु पिप्पलादः ।योऽविद्यया युक् स तु नित्यबद्धो विद्यामयो यः स तु नित्यमुक्तः॥ 7 ॥

ātmānamanyaṃ ca sa veda vidvā- napippalādo na tu pippalādaḥ | yo'vidyayā yuk sa tu nityabaddho vidyāmayo yaḥ sa tu nityamuktaḥ

देहस्थोऽपि न देहस्थो विद्वान् स्वप्नाद्यथोत्थितः ।अदेहस्थोऽपि देहस्थः कुमतिः स्वप्नदृग्यथा॥ 8 ॥

dehastho'pi na dehastho vidvān svapnādyathotthitaḥ | adehastho'pi dehasthaḥ kumatiḥ svapnadṛgyathā

इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु गुणैरपि गुणेषु च ।गृह्यमाणेष्वहं कुर्यान्न विद्वान् यस्त्वविक्रियः॥ 9 ॥

indriyairindriyārtheṣu guṇairapi guṇeṣu ca | gṛhyamāṇeṣvahaṃ kuryānna vidvān yastvavikriyaḥ

दैवाधीने शरीरेऽस्मिन् गुणभाव्येन कर्मणा ।वर्तमानोऽबुधस्तत्र कर्तास्मीति निबध्यते॥ 10 ॥

daivādhīne śarīre'smin guṇabhāvyena karmaṇā | vartamāno'budhastatra kartāsmīti nibadhyate

एवं विरक्तः शयन आसनाटनमज्जने ।दर्शनस्पर्शनघ्राणभोजनश्रवणादिषु॥ 11 ॥

evaṃ viraktaḥ śayana āsanāṭanamajjane | darśanasparśanaghrāṇabhojanaśravaṇādiṣu

न तथा बध्यते विद्वान् तत्र तत्रादयन् गुणान् ।प्रकृतिस्थोऽप्यसंसक्तो यथा खं सवितानिलः॥ 12 ॥

na tathā badhyate vidvān tatra tatrādayan guṇān | prakṛtistho'pyasaṃsakto yathā khaṃ savitānilaḥ

वैशारद्येक्षयासङ्गशितया छिन्नसंशयः ।प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान्नानात्वाद्विनिवर्तते॥ 13 ॥

vaiśāradyekṣayāsaṅgaśitayā chinnasaṃśayaḥ | pratibuddha iva svapnānnānātvādvinivartate

यस्य स्युर्वीतसङ्कल्पाः प्राणेन्द्रियमनोधियाम् ।वृत्तयः स विनिर्मुक्तो देहस्थोऽपि हि तद्गुणैः॥ 14 ॥

yasya syurvītasaṅkalpāḥ prāṇendriyamanodhiyām | vṛttayaḥ sa vinirmukto dehastho'pi hi tadguṇaiḥ

यस्यात्मा हिंस्यते हिंस्रैर्येन किञ्चिद्यदृच्छया ।अर्च्यते वा क्वचित्तत्र न व्यतिक्रियते बुधः॥ 15 ॥

yasyātmā hiṃsyate hiṃsrairyena kiñcidyadṛcchayā | arcyate vā kvacittatra na vyatikriyate budhaḥ

न स्तुवीत न निन्देत कुर्वतः साध्वसाधु वा ।वदतो गुणदोषाभ्यां वर्जितः समदृङ्मुनिः॥ 16 ॥

na stuvīta na nindeta kurvataḥ sādhvasādhu vā | vadato guṇadoṣābhyāṃ varjitaḥ samadṛṅmuniḥ

न कुर्यान्न वदेत्किञ्चिन्न ध्यायेत्साध्वसाधु वा ।आत्मारामोऽनया वृत्त्या विचरेज्जडवन्मुनिः॥ 17 ॥

na kuryānna vadetkiñcinna dhyāyetsādhvasādhu vā | ātmārāmo'nayā vṛttyā vicarejjaḍavanmuniḥ

शब्दब्रह्मणि निष्णातो न निष्णायात्परे यदि ।श्रमस्तस्य श्रमफलो ह्यधेनुमिव रक्षतः॥ 18 ॥

śabdabrahmaṇi niṣṇāto na niṣṇāyātpare yadi | śramastasya śramaphalo hyadhenumiva rakṣataḥ

गां दुग्धदोहामसतीं च भार्यां देहं पराधीनमसत्प्रजां च ।वित्तं त्वतीर्थीकृतमङ्ग वाचं हीनां मया रक्षति दुःखदुःखी॥ 19 ॥

gāṃ dugdhadohāmasatīṃ ca bhāryāṃ dehaṃ parādhīnamasatprajāṃ ca | vittaṃ tvatīrthīkṛtamaṅga vācaṃ hīnāṃ mayā rakṣati duḥkhaduḥkhī

यस्यां न मे पावनमङ्ग कर्म स्थित्युद्भवप्राणनिरोधमस्य ।लीलावतारेप्सितजन्म वा स्या- द्वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान्न धीरः॥ 20 ॥

yasyāṃ na me pāvanamaṅga karma sthityudbhavaprāṇanirodhamasya | līlāvatārepsitajanma vā syā- dvandhyāṃ giraṃ tāṃ bibhṛyānna dhīraḥ

एवं जिज्ञासयापोह्य नानात्वभ्रममात्मनि ।उपारमेत विरजं मनो मय्यर्प्य सर्वगे॥ 21 ॥

evaṃ jijñāsayāpohya nānātvabhramamātmani | upārameta virajaṃ mano mayyarpya sarvage

यद्यनीशो धारयितुं मनो ब्रह्मणि निश्चलम् ।मयि सर्वाणि कर्माणि निरपेक्षः समाचर॥ 22 ॥

yadyanīśo dhārayituṃ mano brahmaṇi niścalam | mayi sarvāṇi karmāṇi nirapekṣaḥ samācara

श्रद्धालुर्मे कथाः शृण्वन् सुभद्रा लोकपावनीः ।गायन्ननुस्मरन् कर्म जन्म चाभिनयन् मुहुः॥ 23 ॥

śraddhālurme kathāḥ śṛṇvan subhadrā lokapāvanīḥ | gāyannanusmaran karma janma cābhinayan muhuḥ

मदर्थे धर्मकामार्थानाचरन् मदपाश्रयः ।लभते निश्चलां भक्तिं मय्युद्धव सनातने॥ 24 ॥

madarthe dharmakāmārthānācaran madapāśrayaḥ | labhate niścalāṃ bhaktiṃ mayyuddhava sanātane

सत्सङ्गलब्धया भक्त्या मयि मां य उपासिता ।स वै मे दर्शितं सद्भिरञ्जसा विन्दते पदम्॥ 25 ॥

satsaṅgalabdhayā bhaktyā mayi māṃ ya upāsitā | sa vai me darśitaṃ sadbhirañjasā vindate padam

साधुस्तवोत्तमश्लोक मतः कीदृग्विधः प्रभो ।भक्तिस्त्वय्युपयुज्येत कीदृशी सद्भिरादृता॥ 26 ॥

sādhustavottamaśloka mataḥ kīdṛgvidhaḥ prabho | bhaktistvayyupayujyeta kīdṛśī sadbhirādṛtā

एतन्मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्प्रभो ।प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम्॥ 27 ॥

etanme puruṣādhyakṣa lokādhyakṣa jagatprabho | praṇatāyānuraktāya prapannāya ca kathyatām

त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुषः प्रकृतेः परः ।अवतीर्णोऽसि भगवन् स्वेच्छोपात्तपृथग्वपुः॥ 28 ॥

tvaṃ brahma paramaṃ vyoma puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ | avatīrṇo'si bhagavan svecchopāttapṛthagvapuḥ

कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षुः सर्वदेहिनाम् ।सत्यसारोऽनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः॥ 29 ॥

kṛpālurakṛtadrohastitikṣuḥ sarvadehinām | satyasāro'navadyātmā samaḥ sarvopakārakaḥ

कामैरहतधीर्दान्तो मृदुः शुचिरकिञ्चनः ।अनीहो मितभुक्शान्तः स्थिरो मच्छरणो मुनिः॥ 30 ॥

kāmairahatadhīrdānto mṛduḥ śucirakiñcanaḥ | anīho mitabhukśāntaḥ sthiro maccharaṇo muniḥ

अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ्जितषड्गुणः ।अमानी मानदः कल्पो मैत्रः कारुणिकः कविः॥ 31 ॥

apramatto gabhīrātmā dhṛtimāñjitaṣaḍguṇaḥ | amānī mānadaḥ kalpo maitraḥ kāruṇikaḥ kaviḥ

आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयाऽऽदिष्टानपि स्वकान् ।धर्मान् सन्त्यज्य यः सर्वान् मां भजेत स सत्तमः॥ 32 ॥

ājñāyaivaṃ guṇān doṣān mayā''diṣṭānapi svakān | dharmān santyajya yaḥ sarvān māṃ bhajeta sa sattamaḥ

ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान् यश्चास्मि यादृशः ।भजन्त्यनन्यभावेन ते मे भक्ततमा मताः॥ 33 ॥

jñātvājñātvātha ye vai māṃ yāvān yaścāsmi yādṛśaḥ | bhajantyananyabhāvena te me bhaktatamā matāḥ

मल्लिङ्गमद्भक्तजनदर्शनस्पर्शनार्चनम् ।परिचर्या स्तुतिः प्रह्वगुणकर्मानुकीर्तनम्॥ 34 ॥

malliṅgamadbhaktajanadarśanasparśanārcanam | paricaryā stutiḥ prahvaguṇakarmānukīrtanam

मत्कथाश्रवणे श्रद्धा मदनुध्यानमुद्धव ।सर्वलाभोपहरणं दास्येनात्मनिवेदनम्॥ 35 ॥

matkathāśravaṇe śraddhā madanudhyānamuddhava | sarvalābhopaharaṇaṃ dāsyenātmanivedanam

मज्जन्मकर्मकथनं मम पर्वानुमोदनम् ।गीतताण्डववादित्रगोष्ठीभिर्मद्गृहोत्सवः॥ 36 ॥

majjanmakarmakathanaṃ mama parvānumodanam | gītatāṇḍavavāditragoṣṭhībhirmadgṛhotsavaḥ

यात्रा बलिविधानं च सर्ववार्षिकपर्वसु ।वैदिकी तान्त्रिकी दीक्षा मदीयव्रतधारणम्॥ 37 ॥

yātrā balividhānaṃ ca sarvavārṣikaparvasu | vaidikī tāntrikī dīkṣā madīyavratadhāraṇam

ममार्चास्थापने श्रद्धा स्वतः संहत्य चोद्यमः ।उद्यानोपवनाक्रीडपुरमन्दिरकर्मणि॥ 38 ॥

mamārcāsthāpane śraddhā svataḥ saṃhatya codyamaḥ | udyānopavanākrīḍapuramandirakarmaṇi

सम्मार्जनोपलेपाभ्यां सेकमण्डलवर्तनैः ।गृहशुश्रूषणं मह्यं दासवद्यदमायया॥ 39 ॥

sammārjanopalepābhyāṃ sekamaṇḍalavartanaiḥ | gṛhaśuśrūṣaṇaṃ mahyaṃ dāsavadyadamāyayā

अमानित्वमदम्भित्वं कृतस्यापरिकीर्तनम् ।अपि दीपावलोकं मे नोपयुञ्ज्यान्निवेदितम्॥ 40 ॥

amānitvamadambhitvaṃ kṛtasyāparikīrtanam | api dīpāvalokaṃ me nopayuñjyānniveditam

यद्यदिष्टतमं लोके यच्चातिप्रियमात्मनः ।तत्तन्निवेदयेन्मह्यं तदानन्त्याय कल्पते॥ 41 ॥

yadyadiṣṭatamaṃ loke yaccātipriyamātmanaḥ | tattannivedayenmahyaṃ tadānantyāya kalpate

सूर्योऽग्निर्ब्राह्मणो गावो वैष्णवः खं मरुज्जलम् ।भूरात्मा सर्वभूतानि भद्रपूजापदानि मे॥ 42 ॥

sūryo'gnirbrāhmaṇo gāvo vaiṣṇavaḥ khaṃ marujjalam | bhūrātmā sarvabhūtāni bhadrapūjāpadāni me

सूर्ये तु विद्यया त्रय्या हविषाग्नौ यजेत माम् ।आतिथ्येन तु विप्राग्र्ये गोष्वङ्ग यवसादिना॥ 43 ॥

sūrye tu vidyayā trayyā haviṣāgnau yajeta mām | ātithyena tu viprāgrye goṣvaṅga yavasādinā

वैष्णवे बन्धुसत्कृत्या हृदि खे ध्याननिष्ठया ।वायौ मुख्यधिया तोये द्रव्यैस्तोयपुरस्कृतैः॥ 44 ॥

vaiṣṇave bandhusatkṛtyā hṛdi khe dhyānaniṣṭhayā | vāyau mukhyadhiyā toye dravyaistoyapuraskṛtaiḥ

स्थण्डिले मन्त्रहृदयैर्भोगैरात्मानमात्मनि ।क्षेत्रज्ञं सर्वभूतेषु समत्वेन यजेत माम्॥ 45 ॥

sthaṇḍile mantrahṛdayairbhogairātmānamātmani | kṣetrajñaṃ sarvabhūteṣu samatvena yajeta mām

धिष्ण्येष्वेष्विति मद्रूपं शङ्खचक्रगदाम्बुजैः ।युक्तं चतुर्भुजं शान्तं ध्यायन्नर्चेत्समाहितः॥ 46 ॥

dhiṣṇyeṣveṣviti madrūpaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ | yuktaṃ caturbhujaṃ śāntaṃ dhyāyannarcetsamāhitaḥ

इष्टापूर्तेन मामेवं यो यजेत समाहितः ।लभते मयि सद्भक्तिं मत्स्मृतिः साधुसेवया॥ 47 ॥

iṣṭāpūrtena māmevaṃ yo yajeta samāhitaḥ | labhate mayi sadbhaktiṃ matsmṛtiḥ sādhusevayā

प्रायेण भक्तियोगेन सत्सङ्गेन विनोद्धव ।नोपायो विद्यते सध्र्यङ् प्रायणं हि सतामहम्॥ 48 ॥

prāyeṇa bhaktiyogena satsaṅgena vinoddhava | nopāyo vidyate sadhryaṅ prāyaṇaṃ hi satāmaham

अथैतत्परमं गुह्यं शृण्वतो यदुनन्दन ।सुगोप्यमपि वक्ष्यामि त्वं मे भृत्यः सुहृत्सखा॥ 49 ॥

athaitatparamaṃ guhyaṃ śṛṇvato yadunandana | sugopyamapi vakṣyāmi tvaṃ me bhṛtyaḥ suhṛtsakhā

संहितायां एकादशस्कन्धे एकादशोऽध्यायः॥ 11b ॥

saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe ekādaśo'dhyāyaḥ