Skandha 11, Adhyāya 10

मयोदितेष्ववहितः स्वधर्मेषु मदाश्रयः ।वर्णाश्रमकुलाचारमकामात्मा समाचरेत्॥ 1 ॥

mayoditeṣvavahitaḥ svadharmeṣu madāśrayaḥ | varṇāśramakulācāramakāmātmā samācaret

अन्वीक्षेत विशुद्धात्मा देहिनां विषयात्मनाम् ।गुणेषु तत्त्वध्यानेन सर्वारम्भविपर्ययम्॥ 2 ॥

anvīkṣeta viśuddhātmā dehināṃ viṣayātmanām | guṇeṣu tattvadhyānena sarvārambhaviparyayam

सुप्तस्य विषयालोको ध्यायतो वा मनोरथः ।नानात्मकत्वाद्विफलस्तथा भेदात्मधीर्गुणैः॥ 3 ॥

suptasya viṣayāloko dhyāyato vā manorathaḥ | nānātmakatvādviphalastathā bhedātmadhīrguṇaiḥ

निवृत्तं कर्म सेवेत प्रवृत्तं मत्परस्त्यजेत् ।जिज्ञासायां सम्प्रवृत्तो नाद्रियेत्कर्मचोदनाम्॥ 4 ॥

nivṛttaṃ karma seveta pravṛttaṃ matparastyajet | jijñāsāyāṃ sampravṛtto nādriyetkarmacodanām

यमानभीक्ष्णं सेवेत नियमान् मत्परः क्वचित् ।मदभिज्ञं गुरुं शान्तमुपासीत मदात्मकम्॥ 5 ॥

yamānabhīkṣṇaṃ seveta niyamān matparaḥ kvacit | madabhijñaṃ guruṃ śāntamupāsīta madātmakam

अमान्यमत्सरो दक्षो निर्ममो दृढसौहृदः ।असत्वरोऽर्थजिज्ञासुरनसूयुरमोघवाक्॥ 6 ॥

amānyamatsaro dakṣo nirmamo dṛḍhasauhṛdaḥ | asatvaro'rthajijñāsuranasūyuramoghavāk

जायापत्यगृहक्षेत्रस्वजनद्रविणादिषु ।उदासीनः समं पश्यन् सर्वेष्वर्थमिवात्मनः॥ 7 ॥

jāyāpatyagṛhakṣetrasvajanadraviṇādiṣu | udāsīnaḥ samaṃ paśyan sarveṣvarthamivātmanaḥ

विलक्षणः स्थूलसूक्ष्माद्देहादात्मेक्षिता स्वदृक् ।यथाग्निर्दारुणो दाह्याद्दाहकोऽन्यः प्रकाशकः॥ 8 ॥

vilakṣaṇaḥ sthūlasūkṣmāddehādātmekṣitā svadṛk | yathāgnirdāruṇo dāhyāddāhako'nyaḥ prakāśakaḥ

निरोधोत्पत्त्यणुबृहन्नानात्वं तत्कृतान् गुणान् ।अन्तः प्रविष्ट आधत्त एवं देहगुणान् परः॥ 9 ॥

nirodhotpattyaṇubṛhannānātvaṃ tatkṛtān guṇān | antaḥ praviṣṭa ādhatta evaṃ dehaguṇān paraḥ

योऽसौ गुणैर्विरचितो देहोऽयं पुरुषस्य हि ।संसारस्तन्निबन्धोऽयं पुंसो विद्याच्छिदात्मनः॥ 10 ॥

yo'sau guṇairviracito deho'yaṃ puruṣasya hi | saṃsārastannibandho'yaṃ puṃso vidyācchidātmanaḥ

तस्माज्जिज्ञासयाऽऽत्मानमात्मस्थं केवलं परम् ।सङ्गम्य निरसेदेतद्वस्तुबुद्धिं यथाक्रमम्॥ 11 ॥

tasmājjijñāsayā''tmānamātmasthaṃ kevalaṃ param | saṅgamya nirasedetadvastubuddhiṃ yathākramam

आचार्योऽरणिराद्यः स्यादन्तेवास्युत्तरारणिः ।तत्सन्धानं प्रवचनं विद्यासन्धिः सुखावहः॥ 12 ॥

ācāryo'raṇirādyaḥ syādantevāsyuttarāraṇiḥ | tatsandhānaṃ pravacanaṃ vidyāsandhiḥ sukhāvahaḥ

वैशारदी सातिविशुद्धबुद्धि- र्धुनोति मायां गुणसम्प्रसूताम् ।गुणांश्च सन्दह्य यदात्ममेतत् स्वयं च शाम्यत्यसमिद्यथाग्निः॥ 13 ॥

vaiśāradī sātiviśuddhabuddhi- rdhunoti māyāṃ guṇasamprasūtām | guṇāṃśca sandahya yadātmametat svayaṃ ca śāmyatyasamidyathāgniḥ

अथैषां कर्मकर्तॄणां भोक्तॄणां सुखदुःखयोः ।नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम्॥ 14 ॥

athaiṣāṃ karmakartṝṇāṃ bhoktṝṇāṃ sukhaduḥkhayoḥ | nānātvamatha nityatvaṃ lokakālāgamātmanām

मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा ।तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धीः॥ 15 ॥

manyase sarvabhāvānāṃ saṃsthā hyautpattikī yathā | tattadākṛtibhedena jāyate bhidyate ca dhīḥ

एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगतः ।कालावयवतः सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत्॥ 16 ॥

evamapyaṅga sarveṣāṃ dehināṃ dehayogataḥ | kālāvayavataḥ santi bhāvā janmādayo'sakṛt

अत्रापि कर्मणां कर्तुरस्वातन्त्र्यं च लक्ष्यते ।भोक्तुश्च दुःखसुखयोः को न्वर्थो विवशं भजेत्॥ 17 ॥

atrāpi karmaṇāṃ karturasvātantryaṃ ca lakṣyate | bhoktuśca duḥkhasukhayoḥ ko nvartho vivaśaṃ bhajet

न देहिनां सुखं किञ्चिद्विद्यते विदुषामपि ।तथा च दुःखं मूढानां वृथाहङ्करणं परम्॥ 18 ॥

na dehināṃ sukhaṃ kiñcidvidyate viduṣāmapi | tathā ca duḥkhaṃ mūḍhānāṃ vṛthāhaṅkaraṇaṃ param

यदि प्राप्तिं विघातं च जानन्ति सुखदुःखयोः ।तेऽप्यद्धा न विदुर्योगं मृत्युर्न प्रभवेद्यथा॥ 19 ॥

yadi prāptiṃ vighātaṃ ca jānanti sukhaduḥkhayoḥ | te'pyaddhā na viduryogaṃ mṛtyurna prabhavedyathā

को न्वर्थः सुखयत्येनं कामो वा मृत्युरन्तिके ।आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव न तुष्टिदः॥ 20 ॥

ko nvarthaḥ sukhayatyenaṃ kāmo vā mṛtyurantike | āghātaṃ nīyamānasya vadhyasyeva na tuṣṭidaḥ

श्रुतं च दृष्टवद्दुष्टं स्पर्धासूयात्ययव्ययैः ।बह्वन्तरायकामत्वात्कृषिवच्चापि निष्फलम्॥ 21 ॥

śrutaṃ ca dṛṣṭavadduṣṭaṃ spardhāsūyātyayavyayaiḥ | bahvantarāyakāmatvātkṛṣivaccāpi niṣphalam

अन्तरायैरविहतो यदि धर्मः स्वनुष्ठितः ।तेनापि निर्जितं स्थानं यथा गच्छति तच्छृणु॥ 22 ॥

antarāyairavihato yadi dharmaḥ svanuṣṭhitaḥ | tenāpi nirjitaṃ sthānaṃ yathā gacchati tacchṛṇu

इष्ट्वेह देवता यज्ञैः स्वर्लोकं याति याज्ञिकः ।भुञ्जीत देववत्तत्र भोगान् दिव्यान् निजार्जितान्॥ 23 ॥

iṣṭveha devatā yajñaiḥ svarlokaṃ yāti yājñikaḥ | bhuñjīta devavattatra bhogān divyān nijārjitān

स्वपुण्योपचिते शुभ्रे विमान उपगीयते ।गन्धर्वैर्विहरन् मध्ये देवीनां हृद्यवेषधृक्॥ 24 ॥

svapuṇyopacite śubhre vimāna upagīyate | gandharvairviharan madhye devīnāṃ hṛdyaveṣadhṛk

स्त्रीभिः कामगयानेन किङ्किणीजालमालिना ।क्रीडन् नवेदात्मपातं सुराक्रीडेषु निर्वृतः॥ 25 ॥

strībhiḥ kāmagayānena kiṅkiṇījālamālinā | krīḍan navedātmapātaṃ surākrīḍeṣu nirvṛtaḥ

तावत्प्रमोदते स्वर्गे यावत्पुण्यं समाप्यते ।क्षीणपुण्यः पतत्यर्वागनिच्छन् कालचालितः॥ 26 ॥

tāvatpramodate svarge yāvatpuṇyaṃ samāpyate | kṣīṇapuṇyaḥ patatyarvāganicchan kālacālitaḥ

यद्यधर्मरतः सङ्गादसतां वाजितेन्द्रियः ।कामात्मा कृपणो लुब्धः स्त्रैणो भूतविहिंसकः॥ 27 ॥

yadyadharmarataḥ saṅgādasatāṃ vājitendriyaḥ | kāmātmā kṛpaṇo lubdhaḥ straiṇo bhūtavihiṃsakaḥ

पशूनविधिनाऽऽलभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् ।नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तमः॥ 28 ॥

paśūnavidhinā''labhya pretabhūtagaṇān yajan | narakānavaśo janturgatvā yātyulbaṇaṃ tamaḥ

कर्माणि दुःखोदर्काणि कुर्वन् देहेन तैः पुनः ।देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिणः॥ 29 ॥

karmāṇi duḥkhodarkāṇi kurvan dehena taiḥ punaḥ | dehamābhajate tatra kiṃ sukhaṃ martyadharmiṇaḥ

लोकानां लोकपालानां मद्भयं कल्पजीविनाम् ।ब्रह्मणोऽपि भयं मत्तो द्विपरार्धपरायुषः॥ 30 ॥

lokānāṃ lokapālānāṃ madbhayaṃ kalpajīvinām | brahmaṇo'pi bhayaṃ matto dviparārdhaparāyuṣaḥ

गुणाः सृजन्ति कर्माणि गुणोऽनुसृजते गुणान् ।जीवस्तु गुणसंयुक्तो भुङ्क्ते कर्मफलान्यसौ॥ 31 ॥

guṇāḥ sṛjanti karmāṇi guṇo'nusṛjate guṇān | jīvastu guṇasaṃyukto bhuṅkte karmaphalānyasau

यावत्स्याद्गुणवैषम्यं तावन्नानात्वमात्मनः ।नानात्वमात्मनो यावत्पारतन्त्र्यं तदैव हि॥ 32 ॥

yāvatsyādguṇavaiṣamyaṃ tāvannānātvamātmanaḥ | nānātvamātmano yāvatpāratantryaṃ tadaiva hi

यावदस्यास्वतन्त्रत्वं तावदीश्वरतो भयम् ।य एतत्समुपासीरंस्ते मुह्यन्ति शुचार्पिताः॥ 33 ॥

yāvadasyāsvatantratvaṃ tāvadīśvarato bhayam | ya etatsamupāsīraṃste muhyanti śucārpitāḥ

गुणेषु वर्तमानोऽपि देहजेष्वनपावृतः ।गुणैर्न बध्यते देही बध्यते वा कथं विभो॥ 35 ॥

guṇeṣu vartamāno'pi dehajeṣvanapāvṛtaḥ | guṇairna badhyate dehī badhyate vā kathaṃ vibho

कथं वर्तेत विहरेत्कैर्वा ज्ञायेत लक्षणैः ।किं भुञ्जीतोऽत विसृजेच्छयीतासीत याति वा॥ 36 ॥

kathaṃ varteta viharetkairvā jñāyeta lakṣaṇaiḥ | kiṃ bhuñjīto'ta visṛjecchayītāsīta yāti vā

एतदच्युत मे ब्रूहि प्रश्नं प्रश्नविदां वर ।नित्यमुक्तो नित्यबद्धः एक एवेति मे भ्रमः॥ 37 ॥

etadacyuta me brūhi praśnaṃ praśnavidāṃ vara | nityamukto nityabaddhaḥ eka eveti me bhramaḥ

संहितायां एकादशस्कन्धे दशमोऽध्यायः॥ 10b ॥

saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe daśamo'dhyāyaḥ