Skandha 11, Adhyāya 3

राजोवाच ।परस्य विष्णोरीशस्य मायिनामपि मोहिनीम् ।मायां वेदितुमिच्छामो भगवन्तो ब्रुवन्तु नः॥ 1 ॥

rājovāca | parasya viṣṇorīśasya māyināmapi mohinīm | māyāṃ veditumicchāmo bhagavanto bruvantu naḥ

नानुतृप्ये जुषन् युष्मद्वचो हरिकथामृतम् ।संसारतापनिस्तप्तो मर्त्यस्तत्तापभेषजम्॥ 2 ॥

nānutṛpye juṣan yuṣmadvaco harikathāmṛtam | saṃsāratāpanistapto martyastattāpabheṣajam

एभिर्भूतानि भूतात्मा महाभूतैर्महाभुज ।ससर्जोच्चावचान्याद्यः स्वमात्रात्मप्रसिद्धये॥ 3 ॥

ebhirbhūtāni bhūtātmā mahābhūtairmahābhuja | sasarjoccāvacānyādyaḥ svamātrātmaprasiddhaye

एवं सृष्टानि भूतानि प्रविष्टः पञ्चधातुभिः ।एकधा दशधाऽऽत्मानं विभजन् जुषते गुणान्॥ 4 ॥

evaṃ sṛṣṭāni bhūtāni praviṣṭaḥ pañcadhātubhiḥ | ekadhā daśadhā''tmānaṃ vibhajan juṣate guṇān

गुणैर्गुणान् स भुञ्जान आत्मप्रद्योतितैः प्रभुः ।मन्यमान इदं सृष्टमात्मानमिह सज्जते॥ 5 ॥

guṇairguṇān sa bhuñjāna ātmapradyotitaiḥ prabhuḥ | manyamāna idaṃ sṛṣṭamātmānamiha sajjate

कर्माणि कर्मभिः कुर्वन् सनिमित्तानि देहभृत् ।तत्तत्कर्मफलं गृह्णन् भ्रमतीह सुखेतरम्॥ 6 ॥

karmāṇi karmabhiḥ kurvan sanimittāni dehabhṛt | tattatkarmaphalaṃ gṛhṇan bhramatīha sukhetaram

इत्थं कर्मगतीर्गच्छन् बह्वभद्रवहाः पुमान् ।आभूतसम्प्लवात्सर्गप्रलयावश्नुतेऽवशः॥ 7 ॥

itthaṃ karmagatīrgacchan bahvabhadravahāḥ pumān | ābhūtasamplavātsargapralayāvaśnute'vaśaḥ

धातूपप्लव आसन्ने व्यक्तं द्रव्यगुणात्मकम् ।अनादिनिधनः कालो ह्यव्यक्तायापकर्षति॥ 8 ॥

dhātūpaplava āsanne vyaktaṃ dravyaguṇātmakam | anādinidhanaḥ kālo hyavyaktāyāpakarṣati

शतवर्षा ह्यनावृष्टिर्भविष्यत्युल्बणा भुवि ।तत्कालोपचितोष्णार्को लोकांस्त्रीन् प्रतपिष्यति॥ 9 ॥

śatavarṣā hyanāvṛṣṭirbhaviṣyatyulbaṇā bhuvi | tatkālopacitoṣṇārko lokāṃstrīn pratapiṣyati

पातालतलमारभ्य सङ्कर्षणमुखानलः ।दहन्नूर्ध्वशिखो विष्वग्वर्धते वायुनेरितः॥ 10 ॥

pātālatalamārabhya saṅkarṣaṇamukhānalaḥ | dahannūrdhvaśikho viṣvagvardhate vāyuneritaḥ

सांवर्तको मेघगणो वर्षति स्म शतं समाः ।धाराभिर्हस्तिहस्ताभिर्लीयते सलिले विराट्॥ 11 ॥

sāṃvartako meghagaṇo varṣati sma śataṃ samāḥ | dhārābhirhastihastābhirlīyate salile virāṭ

ततो विराजमुत्सृज्य वैराजः पुरुषो नृप ।अव्यक्तं विशते सूक्ष्मं निरिन्धन इवानलः॥ 12 ॥

tato virājamutsṛjya vairājaḥ puruṣo nṛpa | avyaktaṃ viśate sūkṣmaṃ nirindhana ivānalaḥ

वायुना हृतगन्धा भूः सलिलत्वाय कल्पते ।सलिलं तद्धृतरसं ज्योतिष्ट्वायोपकल्पते॥ 13 ॥

vāyunā hṛtagandhā bhūḥ salilatvāya kalpate | salilaṃ taddhṛtarasaṃ jyotiṣṭvāyopakalpate

हृतरूपं तु तमसा वायौ ज्योतिः प्रलीयते ।हृतस्पर्शोऽवकाशेन वायुर्नभसि लीयते॥ 14 ॥

hṛtarūpaṃ tu tamasā vāyau jyotiḥ pralīyate | hṛtasparśo'vakāśena vāyurnabhasi līyate

कालात्मना हृतगुणं नभ आत्मनि लीयते ।इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः सह वैकारिकैर्नृप ।प्रविशन्ति ह्यहङ्कारं स्वगुणैरहमात्मनि॥ 15 ॥

kālātmanā hṛtaguṇaṃ nabha ātmani līyate | indriyāṇi mano buddhiḥ saha vaikārikairnṛpa | praviśanti hyahaṅkāraṃ svaguṇairahamātmani

एषा माया भगवतः सर्गस्थित्यन्तकारिणी ।त्रिवर्णा वर्णितास्माभिः किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥ 16 ॥

eṣā māyā bhagavataḥ sargasthityantakāriṇī | trivarṇā varṇitāsmābhiḥ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

राजोवाच ।यथैतामैश्वरीं मायां दुस्तरामकृतात्मभिः ।तरन्त्यञ्जः स्थूलधियो महर्ष इदमुच्यताम्॥ 17 ॥

rājovāca | yathaitāmaiśvarīṃ māyāṃ dustarāmakṛtātmabhiḥ | tarantyañjaḥ sthūladhiyo maharṣa idamucyatām

कर्माण्यारभमाणानां दुःखहत्यै सुखाय च ।पश्येत्पाकविपर्यासं मिथुनीचारिणां नृणाम्॥ 18 ॥

karmāṇyārabhamāṇānāṃ duḥkhahatyai sukhāya ca | paśyetpākaviparyāsaṃ mithunīcāriṇāṃ nṛṇām

नित्यार्तिदेन वित्तेन दुर्लभेनात्ममृत्युना ।गृहापत्याप्तपशुभिः का प्रीतिः साधितैश्चलैः॥ 19 ॥

nityārtidena vittena durlabhenātmamṛtyunā | gṛhāpatyāptapaśubhiḥ kā prītiḥ sādhitaiścalaiḥ

एवं लोकं परं विद्यान्नश्वरं कर्मनिर्मितम् ।सतुल्यातिशयध्वंसं यथा मण्डलवर्तिनाम्॥ 20 ॥

evaṃ lokaṃ paraṃ vidyānnaśvaraṃ karmanirmitam | satulyātiśayadhvaṃsaṃ yathā maṇḍalavartinām

तस्माद्गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम् ।शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युपशमाश्रयम्॥ 21 ॥

tasmādguruṃ prapadyeta jijñāsuḥ śreya uttamam | śābde pare ca niṣṇātaṃ brahmaṇyupaśamāśrayam

तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेद्गुर्वात्मदैवतः ।अमाययानुवृत्त्या यैस्तुष्येदात्माऽऽत्मदो हरिः॥ 22 ॥

tatra bhāgavatān dharmān śikṣedgurvātmadaivataḥ | amāyayānuvṛttyā yaistuṣyedātmā''tmado hariḥ

सर्वतो मनसोऽसङ्गमादौ सङ्गं च साधुषु ।दयां मैत्रीं प्रश्रयं च भूतेष्वद्धा यथोचितम्॥ 23 ॥

sarvato manaso'saṅgamādau saṅgaṃ ca sādhuṣu | dayāṃ maitrīṃ praśrayaṃ ca bhūteṣvaddhā yathocitam

शौचं तपस्तितिक्षां च मौनं स्वाध्यायमार्जवम् ।ब्रह्मचर्यमहिंसां च समत्वं द्वन्द्वसंज्ञयोः॥ 24 ॥

śaucaṃ tapastitikṣāṃ ca maunaṃ svādhyāyamārjavam | brahmacaryamahiṃsāṃ ca samatvaṃ dvandvasaṃjñayoḥ

सर्वत्रात्मेश्वरान्वीक्षां कैवल्यमनिकेतताम् ।विविक्तचीरवसनं सन्तोषं येन केनचित्॥ 25 ॥

sarvatrātmeśvarānvīkṣāṃ kaivalyamaniketatām | viviktacīravasanaṃ santoṣaṃ yena kenacit

श्रद्धां भागवते शास्त्रेऽनिन्दामन्यत्र चापि हि ।मनो वाक्कर्मदण्डं च सत्यं शमदमावपि॥ 26 ॥

śraddhāṃ bhāgavate śāstre'nindāmanyatra cāpi hi | mano vākkarmadaṇḍaṃ ca satyaṃ śamadamāvapi

श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्भुतकर्मणः ।जन्मकर्मगुणानां च तदर्थेऽखिलचेष्टितम्॥ 27 ॥

śravaṇaṃ kīrtanaṃ dhyānaṃ hareradbhutakarmaṇaḥ | janmakarmaguṇānāṃ ca tadarthe'khilaceṣṭitam

इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मनः प्रियम् ।दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत्परस्मै निवेदनम्॥ 28 ॥

iṣṭaṃ dattaṃ tapo japtaṃ vṛttaṃ yaccātmanaḥ priyam | dārān sutān gṛhān prāṇān yatparasmai nivedanam

एवं कृष्णात्मनाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम् ।परिचर्यां चोभयत्र महत्सु नृषु साधुषु॥ 29 ॥

evaṃ kṛṣṇātmanātheṣu manuṣyeṣu ca sauhṛdam | paricaryāṃ cobhayatra mahatsu nṛṣu sādhuṣu

परस्परानुकथनं पावनं भगवद्यशः ।मिथो रतिर्मिथस्तुष्टिर्निवृत्तिर्मिथ आत्मनः॥ 30 ॥

parasparānukathanaṃ pāvanaṃ bhagavadyaśaḥ | mitho ratirmithastuṣṭirnivṛttirmitha ātmanaḥ

स्मरन्तः स्मारयन्तश्च मिथोऽघौघहरं हरिम् ।भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभ्रत्युत्पुलकां तनुम्॥ 31 ॥

smarantaḥ smārayantaśca mitho'ghaughaharaṃ harim | bhaktyā sañjātayā bhaktyā bibhratyutpulakāṃ tanum

क्वचिद्रुदन्त्यच्युतचिन्तया क्वचि- द्धसन्ति नन्दन्ति वदन्त्यलौकिकाः ।नृत्यन्ति गायन्त्यनुशीलयन्त्यजं भवन्ति तूष्णीं परमेत्य निर्वृताः॥ 32 ॥

kvacidrudantyacyutacintayā kvaci- ddhasanti nandanti vadantyalaukikāḥ | nṛtyanti gāyantyanuśīlayantyajaṃ bhavanti tūṣṇīṃ parametya nirvṛtāḥ

नारायणपरो मायामञ्जस्तरति दुस्तराम्॥ 33 ॥

nārāyaṇaparo māyāmañjastarati dustarām

राजोवाच ।नारायणाभिधानस्य ब्रह्मणः परमात्मनः ।निष्ठामर्हथ नो वक्तुं यूयं हि ब्रह्मवित्तमाः॥ 34 ॥

rājovāca | nārāyaṇābhidhānasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ | niṣṭhāmarhatha no vaktuṃ yūyaṃ hi brahmavittamāḥ

स्थित्युद्भवप्रलयहेतुरहेतुरस्य यत्स्वप्नजागरसुषुप्तिषु सद्बहिश्च ।देहेन्द्रियासुहृदयानि चरन्ति येन सञ्जीवितानि तदवेहि परं नरेन्द्र॥ 35 ॥

sthityudbhavapralayaheturaheturasya yatsvapnajāgarasuṣuptiṣu sadbahiśca | dehendriyāsuhṛdayāni caranti yena sañjīvitāni tadavehi paraṃ narendra

नैतन्मनो विशति वागुत चक्षुरात्मा प्राणेन्द्रियाणि च यथानलमर्चिषः स्वाः ।शब्दोऽपि बोधकनिषेधतयाऽऽत्ममूल- मर्थोक्तमाह यदृते न निषेधसिद्धिः॥ 36 ॥

naitanmano viśati vāguta cakṣurātmā prāṇendriyāṇi ca yathānalamarciṣaḥ svāḥ | śabdo'pi bodhakaniṣedhatayā''tmamūla- marthoktamāha yadṛte na niṣedhasiddhiḥ

सत्त्वं रजस्तम इति त्रिवृदेकमादौ सूत्रं महानहमिति प्रवदन्ति जीवम् ।ज्ञानक्रियार्थफलरूपतयोरुशक्ति ब्रह्मैव भाति सदसच्च तयोः परं यत्॥ 37 ॥

sattvaṃ rajastama iti trivṛdekamādau sūtraṃ mahānahamiti pravadanti jīvam | jñānakriyārthaphalarūpatayoruśakti brahmaiva bhāti sadasacca tayoḥ paraṃ yat

नात्मा जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौ न क्षीयते सवनविद्व्यभिचारिणां हि ।सर्वत्र शश्वदनपाय्युपलब्धिमात्रं प्राणो यथेन्द्रियबलेन विकल्पितं सत्॥ 38 ॥

nātmā jajāna na mariṣyati naidhate'sau na kṣīyate savanavidvyabhicāriṇāṃ hi | sarvatra śaśvadanapāyyupalabdhimātraṃ prāṇo yathendriyabalena vikalpitaṃ sat

अण्डेषु पेशिषु तरुष्वविनिश्चितेषु प्राणो हि जीवमुपधावति तत्र तत्र ।सन्ने यदिन्द्रियगणेऽहमि च प्रसुप्ते कूटस्थ आशयमृते तदनुस्मृतिर्नः॥ 39 ॥

aṇḍeṣu peśiṣu taruṣvaviniściteṣu prāṇo hi jīvamupadhāvati tatra tatra | sanne yadindriyagaṇe'hami ca prasupte kūṭastha āśayamṛte tadanusmṛtirnaḥ

यर्ह्यब्जनाभचरणैषणयोरुभक्त्या चेतोमलानि विधमेद्गुणकर्मजानि ।तस्मिन् विशुद्ध उपलभ्यत आत्मतत्त्वं साक्षाद्यथामलदृशोः सवितृप्रकाशः॥ 40 ॥

yarhyabjanābhacaraṇaiṣaṇayorubhaktyā cetomalāni vidhamedguṇakarmajāni | tasmin viśuddha upalabhyata ātmatattvaṃ sākṣādyathāmaladṛśoḥ savitṛprakāśaḥ

राजोवाच ।कर्मयोगं वदत नः पुरुषो येन संस्कृतः ।विधूयेहाशु कर्माणि नैष्कर्म्यं विन्दते परम्॥ 41 ॥

rājovāca | karmayogaṃ vadata naḥ puruṣo yena saṃskṛtaḥ | vidhūyehāśu karmāṇi naiṣkarmyaṃ vindate param

एवं प्रश्नमृषीन् पूर्वमपृच्छं पितुरन्तिके ।नाब्रुवन् ब्रह्मणः पुत्रास्तत्र कारणमुच्यताम्॥ 42 ॥

evaṃ praśnamṛṣīn pūrvamapṛcchaṃ piturantike | nābruvan brahmaṇaḥ putrāstatra kāraṇamucyatām

कर्माकर्मविकर्मेति वेदवादो न लौकिकः ।वेदस्य चेश्वरात्मत्वात्तत्र मुह्यन्ति सूरयः॥ 43 ॥

karmākarmavikarmeti vedavādo na laukikaḥ | vedasya ceśvarātmatvāttatra muhyanti sūrayaḥ

परोक्षवादो वेदोऽयं बालानामनुशासनम् ।कर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते ह्यगदं यथा॥ 44 ॥

parokṣavādo vedo'yaṃ bālānāmanuśāsanam | karmamokṣāya karmāṇi vidhatte hyagadaṃ yathā

नाचरेद्यस्तु वेदोक्तं स्वयमज्ञोऽजितेन्द्रियः ।विकर्मणा ह्यधर्मेण मृत्योर्मृत्युमुपैति सः॥ 45 ॥

nācaredyastu vedoktaṃ svayamajño'jitendriyaḥ | vikarmaṇā hyadharmeṇa mṛtyormṛtyumupaiti saḥ

वेदोक्तमेव कुर्वाणो निःसङ्गोऽर्पितमीश्वरे ।नैष्कर्म्यं लभते सिद्धिं रोचनार्था फलश्रुतिः॥ 46 ॥

vedoktameva kurvāṇo niḥsaṅgo'rpitamīśvare | naiṣkarmyaṃ labhate siddhiṃ rocanārthā phalaśrutiḥ

य आशु हृदयग्रन्थिं निर्जिहीर्षुः परात्मनः ।विधिनोपचरेद्देवं तन्त्रोक्तेन च केशवम्॥ 47 ॥

ya āśu hṛdayagranthiṃ nirjihīrṣuḥ parātmanaḥ | vidhinopacareddevaṃ tantroktena ca keśavam

लब्धानुग्रह आचार्यात्तेन सन्दर्शितागमः ।महापुरुषमभ्यर्चेन्मूर्त्याभिमतयाऽऽत्मनः॥ 48 ॥

labdhānugraha ācāryāttena sandarśitāgamaḥ | mahāpuruṣamabhyarcenmūrtyābhimatayā''tmanaḥ

शुचिः सम्मुखमासीनः प्राणसंयमनादिभिः ।पिण्डं विशोध्य सन्न्यासकृतरक्षोऽर्चयेद्धरिम्॥ 49 ॥

śuciḥ sammukhamāsīnaḥ prāṇasaṃyamanādibhiḥ | piṇḍaṃ viśodhya sannyāsakṛtarakṣo'rcayeddharim

अर्चादौ हृदये चापि यथा लब्धोपचारकैः ।द्रव्यक्षित्यात्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम्॥ 50 ॥

arcādau hṛdaye cāpi yathā labdhopacārakaiḥ | dravyakṣityātmaliṅgāni niṣpādya prokṣya cāsanam

पाद्यादीनुपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहितः ।हृदादिभिः कृतन्यासो मूलमन्त्रेण चार्चयेत्॥ 51 ॥

pādyādīnupakalpyātha sannidhāpya samāhitaḥ | hṛdādibhiḥ kṛtanyāso mūlamantreṇa cārcayet

साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रतः ।पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यैः स्नानवासोविभूषणैः॥ 52 ॥

sāṅgopāṅgāṃ sapārṣadāṃ tāṃ tāṃ mūrtiṃ svamantrataḥ | pādyārghyācamanīyādyaiḥ snānavāsovibhūṣaṇaiḥ

गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिर्धूपदीपोपहारकैः ।साङ्गं सम्पूज्य विधिवत्स्तवैः स्तुत्वा नमेद्धरिम्॥ 53 ॥

gandhamālyākṣatasragbhirdhūpadīpopahārakaiḥ | sāṅgaṃ sampūjya vidhivatstavaiḥ stutvā nameddharim

आत्मानं तन्मयं ध्यायन् मूर्तिं सम्पूजयेद्धरेः ।शेषामाधाय शिरसि स्वधाम्न्युद्वास्य सत्कृतम्॥ 54 ॥

ātmānaṃ tanmayaṃ dhyāyan mūrtiṃ sampūjayeddhareḥ | śeṣāmādhāya śirasi svadhāmnyudvāsya satkṛtam

एवमग्न्यर्कतोयादावतिथौ हृदये च यः ।यजतीश्वरमात्मानमचिरान्मुच्यते हि सः॥ 55 ॥

evamagnyarkatoyādāvatithau hṛdaye ca yaḥ | yajatīśvaramātmānamacirānmucyate hi saḥ

संहितायां एकादशस्कन्धे तृतीयोऽध्यायः॥ 3b ॥

saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe tṛtīyo'dhyāyaḥ