Skandha 11, Adhyāya 2

गोविन्दभुजगुप्तायां द्वारवत्यां कुरूद्वह ।अवात्सीन्नारदोऽभीक्ष्णं कृष्णोपासनलालसः॥ 1 ॥

govindabhujaguptāyāṃ dvāravatyāṃ kurūdvaha | avātsīnnārado'bhīkṣṇaṃ kṛṣṇopāsanalālasaḥ

को नु राजन्निन्द्रियवान् मुकुन्दचरणाम्बुजम् ।न भजेत्सर्वतो मृत्युरुपास्यममरोत्तमैः॥ 2 ॥

ko nu rājannindriyavān mukundacaraṇāmbujam | na bhajetsarvato mṛtyurupāsyamamarottamaiḥ

तमेकदा तु देवर्षिं वसुदेवो गृहागतम् ।अर्चितं सुखमासीनमभिवाद्येदमब्रवीत्॥ 3 ॥

tamekadā tu devarṣiṃ vasudevo gṛhāgatam | arcitaṃ sukhamāsīnamabhivādyedamabravīt

भगवन् भवतो यात्रा स्वस्तये सर्वदेहिनाम् ।कृपणानां यथा पित्रोरुत्तमश्लोकवर्त्मनाम्॥ 4 ॥

bhagavan bhavato yātrā svastaye sarvadehinām | kṛpaṇānāṃ yathā pitroruttamaślokavartmanām

भूतानां देवचरितं दुःखाय च सुखाय च ।सुखायैव हि साधूनां त्वादृशामच्युतात्मनाम्॥ 5 ॥

bhūtānāṃ devacaritaṃ duḥkhāya ca sukhāya ca | sukhāyaiva hi sādhūnāṃ tvādṛśāmacyutātmanām

भजन्ति ये यथा देवान् देवा अपि तथैव तान् ।छायेव कर्मसचिवाः साधवो दीनवत्सलाः॥ 6 ॥

bhajanti ye yathā devān devā api tathaiva tān | chāyeva karmasacivāḥ sādhavo dīnavatsalāḥ

ब्रह्मंस्तथापि पृच्छामो धर्मान् भागवतांस्तव ।यान् श्रुत्वा श्रद्धया मर्त्यो मुच्यते सर्वतोभयात्॥ 7 ॥

brahmaṃstathāpi pṛcchāmo dharmān bhāgavatāṃstava | yān śrutvā śraddhayā martyo mucyate sarvatobhayāt

अहं किल पुरानन्तं प्रजार्थो भुवि मुक्तिदम् ।अपूजयं न मोक्षाय मोहितो देवमायया॥ 8 ॥

ahaṃ kila purānantaṃ prajārtho bhuvi muktidam | apūjayaṃ na mokṣāya mohito devamāyayā

यथा विचित्रव्यसनाद्भवद्भिर्विश्वतोभयात् ।मुच्येम ह्यञ्जसैवाद्धा तथा नः शाधि सुव्रत॥ 9 ॥

yathā vicitravyasanādbhavadbhirviśvatobhayāt | mucyema hyañjasaivāddhā tathā naḥ śādhi suvrata

राजन्नेवं कृतप्रश्नो वसुदेवेन धीमता ।प्रीतस्तमाह देवर्षिर्हरेः संस्मारितो गुणैः॥ 10 ॥

rājannevaṃ kṛtapraśno vasudevena dhīmatā | prītastamāha devarṣirhareḥ saṃsmārito guṇaiḥ

सम्यगेतद्व्यवसितं भवता सात्वतर्षभ ।यत्पृच्छसे भागवतान् धर्मांस्त्वं विश्वभावनान्॥ 11 ॥

samyagetadvyavasitaṃ bhavatā sātvatarṣabha | yatpṛcchase bhāgavatān dharmāṃstvaṃ viśvabhāvanān

श्रुतोऽनुपठितो ध्यात आदृतो वानुमोदितः ।सद्यः पुनाति सद्धर्मो देवविश्वद्रुहोऽपि हि॥ 12 ॥

śruto'nupaṭhito dhyāta ādṛto vānumoditaḥ | sadyaḥ punāti saddharmo devaviśvadruho'pi hi

त्वया परमकल्याणः पुण्यश्रवणकीर्तनः ।स्मारितो भगवानद्य देवो नारायणो मम॥ 13 ॥

tvayā paramakalyāṇaḥ puṇyaśravaṇakīrtanaḥ | smārito bhagavānadya devo nārāyaṇo mama

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।आर्षभाणां च संवादं विदेहस्य महात्मनः॥ 14 ॥

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam | ārṣabhāṇāṃ ca saṃvādaṃ videhasya mahātmanaḥ

प्रियव्रतो नाम सुतो मनोः स्वायम्भुवस्य यः ।तस्याग्नीध्रस्ततो नाभिरृषभस्तत्सुतः स्मृतः॥ 15 ॥

priyavrato nāma suto manoḥ svāyambhuvasya yaḥ | tasyāgnīdhrastato nābhirṛṣabhastatsutaḥ smṛtaḥ

तमाहुर्वासुदेवांशं मोक्षधर्मविवक्षया ।अवतीर्णं सुतशतं तस्यासीद्ब्रह्मपारगम्॥ 16 ॥

tamāhurvāsudevāṃśaṃ mokṣadharmavivakṣayā | avatīrṇaṃ sutaśataṃ tasyāsīdbrahmapāragam

तेषां वै भरतो ज्येष्ठो नारायणपरायणः ।विख्यातं वर्षमेतद्यन्नाम्ना भारतमद्भुतम्॥ 17 ॥

teṣāṃ vai bharato jyeṣṭho nārāyaṇaparāyaṇaḥ | vikhyātaṃ varṣametadyannāmnā bhāratamadbhutam

स भुक्तभोगां त्यक्त्वेमां निर्गतस्तपसा हरिम् ।उपासीनस्तत्पदवीं लेभे वै जन्मभिस्त्रिभिः॥ 18 ॥

sa bhuktabhogāṃ tyaktvemāṃ nirgatastapasā harim | upāsīnastatpadavīṃ lebhe vai janmabhistribhiḥ

तेषां नव नवद्वीपपतयोऽस्य समन्ततः ।कर्मतन्त्रप्रणेतार एकाशीतिर्द्विजातयः॥ 19 ॥

teṣāṃ nava navadvīpapatayo'sya samantataḥ | karmatantrapraṇetāra ekāśītirdvijātayaḥ

नवाभवन् महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिनः ।श्रमणा वातरशना आत्मविद्याविशारदाः॥ 20 ॥

navābhavan mahābhāgā munayo hyarthaśaṃsinaḥ | śramaṇā vātaraśanā ātmavidyāviśāradāḥ

कविर्हरिरन्तरिक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः ।आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमसः करभाजनः॥ 21 ॥

kavirharirantarikṣaḥ prabuddhaḥ pippalāyanaḥ | āvirhotro'tha drumilaścamasaḥ karabhājanaḥ

त एते भगवद्रूपं विश्वं सदसदात्मकम् ।आत्मनोऽव्यतिरेकेण पश्यन्तो व्यचरन्महीम्॥ 22 ॥

ta ete bhagavadrūpaṃ viśvaṃ sadasadātmakam | ātmano'vyatirekeṇa paśyanto vyacaranmahīm

अव्याहतेष्टगतयः सुरसिद्धसाध्य- गन्धर्वयक्षनरकिन्नरनागलोकान् ।मुक्ताश्चरन्ति मुनिचारणभूतनाथ- विद्याधरद्विजगवां भुवनानि कामम्॥ 23 ॥

avyāhateṣṭagatayaḥ surasiddhasādhya- gandharvayakṣanarakinnaranāgalokān | muktāścaranti municāraṇabhūtanātha- vidyādharadvijagavāṃ bhuvanāni kāmam

त एकदा निमेः सत्रमुपजग्मुर्यदृच्छया ।वितायमानमृषिभिरजनाभे महात्मनः॥ 24 ॥

ta ekadā nimeḥ satramupajagmuryadṛcchayā | vitāyamānamṛṣibhirajanābhe mahātmanaḥ

तान् दृष्ट्वा सूर्यसङ्काशान् महाभागवतान् नृप ।यजमानोऽग्नयो विप्राः सर्व एवोपतस्थिरे॥ 25 ॥

tān dṛṣṭvā sūryasaṅkāśān mahābhāgavatān nṛpa | yajamāno'gnayo viprāḥ sarva evopatasthire

विदेहस्तानभिप्रेत्य नारायणपरायणान् ।प्रीतः सम्पूजयाञ्चक्रे आसनस्थान् यथार्हतः॥ 26 ॥

videhastānabhipretya nārāyaṇaparāyaṇān | prītaḥ sampūjayāñcakre āsanasthān yathārhataḥ

तान् रोचमानान् स्वरुचा ब्रह्मपुत्रोपमान् नव ।पप्रच्छ परमप्रीतः प्रश्रयावनतो नृपः॥ 27 ॥

tān rocamānān svarucā brahmaputropamān nava | papraccha paramaprītaḥ praśrayāvanato nṛpaḥ

मन्ये भगवतः साक्षात्पार्षदान् वो मधुद्विषः ।विष्णोर्भूतानि लोकानां पावनाय चरन्ति हि॥ 28 ॥

manye bhagavataḥ sākṣātpārṣadān vo madhudviṣaḥ | viṣṇorbhūtāni lokānāṃ pāvanāya caranti hi

दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभङ्गुरः ।तत्रापि दुर्लभं मन्ये वैकुण्ठप्रियदर्शनम्॥ 29 ॥

durlabho mānuṣo deho dehināṃ kṣaṇabhaṅguraḥ | tatrāpi durlabhaṃ manye vaikuṇṭhapriyadarśanam

अत आत्यन्तिकं क्षेमं पृच्छामो भवतोऽनघाः ।संसारेऽस्मिन् क्षणार्धोऽपि सत्सङ्गः शेवधिर्नृणाम्॥ 30 ॥

ata ātyantikaṃ kṣemaṃ pṛcchāmo bhavato'naghāḥ | saṃsāre'smin kṣaṇārdho'pi satsaṅgaḥ śevadhirnṛṇām

धर्मान् भागवतान् ब्रूत यदि नः श्रुतये क्षमम् ।यैः प्रसन्नः प्रपन्नाय दास्यत्यात्मानमप्यजः॥ 31 ॥

dharmān bhāgavatān brūta yadi naḥ śrutaye kṣamam | yaiḥ prasannaḥ prapannāya dāsyatyātmānamapyajaḥ

एवं ते निमिना पृष्टा वसुदेव महत्तमाः ।प्रतिपूज्याब्रुवन् प्रीत्या ससदस्यर्त्विजं नृपम्॥ 32 ॥

evaṃ te niminā pṛṣṭā vasudeva mahattamāḥ | pratipūjyābruvan prītyā sasadasyartvijaṃ nṛpam

मन्येऽकुतश्चिद्भयमच्युतस्य पादाम्बुजोपासनमत्र नित्यम् ।उद्विग्नबुद्धेरसदात्मभावा- द्विश्वात्मना यत्र निवर्तते भीः॥ 33 ॥

manye'kutaścidbhayamacyutasya pādāmbujopāsanamatra nityam | udvignabuddherasadātmabhāvā- dviśvātmanā yatra nivartate bhīḥ

ये वै भगवता प्रोक्ता उपाया ह्यात्मलब्धये ।अञ्जः पुंसामविदुषां विद्धि भागवतान् हि तान्॥ 34 ॥

ye vai bhagavatā proktā upāyā hyātmalabdhaye | añjaḥ puṃsāmaviduṣāṃ viddhi bhāgavatān hi tān

यानास्थाय नरो राजन् न प्रमाद्येत कर्हिचित् ।धावन् निमील्य वा नेत्रे न स्खलेन्न पतेदिह॥ 35 ॥

yānāsthāya naro rājan na pramādyeta karhicit | dhāvan nimīlya vā netre na skhalenna patediha

कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्ध्यात्मना वानुसृतस्वभावात् ।करोति यद्यत्सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयेत्तत्॥ 36 ॥

kāyena vācā manasendriyairvā buddhyātmanā vānusṛtasvabhāvāt | karoti yadyatsakalaṃ parasmai nārāyaṇāyeti samarpayettat

भयं द्वितीयाभिनिवेशतः स्या- दीशादपेतस्य विपर्ययोऽस्मृतिः ।तन्माययातो बुध आभजेत्तं भक्त्यैकयेशं गुरुदेवतात्मा॥ 37 ॥

bhayaṃ dvitīyābhiniveśataḥ syā- dīśādapetasya viparyayo'smṛtiḥ | tanmāyayāto budha ābhajettaṃ bhaktyaikayeśaṃ gurudevatātmā

अविद्यमानोऽप्यवभाति हि द्वयो ध्यातुर्धिया स्वप्नमनोरथौ यथा ।तत्कर्मसङ्कल्पविकल्पकं मनो बुधो निरुन्ध्यादभयं ततः स्यात्॥ 38 ॥

avidyamāno'pyavabhāti hi dvayo dhyāturdhiyā svapnamanorathau yathā | tatkarmasaṅkalpavikalpakaṃ mano budho nirundhyādabhayaṃ tataḥ syāt

शृण्वन् सुभद्राणि रथाङ्गपाणे- र्जन्मानि कर्माणि च यानि लोके ।गीतानि नामानि तदर्थकानि गायन् विलज्जो विचरेदसङ्गः॥ 39 ॥

śṛṇvan subhadrāṇi rathāṅgapāṇe- rjanmāni karmāṇi ca yāni loke | gītāni nāmāni tadarthakāni gāyan vilajjo vicaredasaṅgaḥ

एवंव्रतः स्वप्रियनामकीर्त्या जातानुरागो द्रुतचित्त उच्चैः ।हसत्यथो रोदिति रौति गाय- त्युन्मादवन्नृत्यति लोकबाह्यः॥ 40 ॥

evaṃvrataḥ svapriyanāmakīrtyā jātānurāgo drutacitta uccaiḥ | hasatyatho roditi rauti gāya- tyunmādavannṛtyati lokabāhyaḥ

खं वायुमग्निं सलिलं महीं च ज्योतींषि सत्त्वानि दिशो द्रुमादीन् ।सरित्समुद्रांश्च हरेः शरीरं यत्किं च भूतं प्रणमेदनन्यः॥ 41 ॥

khaṃ vāyumagniṃ salilaṃ mahīṃ ca jyotīṃṣi sattvāni diśo drumādīn | saritsamudrāṃśca hareḥ śarīraṃ yatkiṃ ca bhūtaṃ praṇamedananyaḥ

भक्तिः परेशानुभवो विरक्ति- रन्यत्र चैष त्रिक एककालः ।प्रपद्यमानस्य यथाश्नतः स्यु- स्तुष्टिः पुष्टिः क्षुदपायोऽनुघासम्॥ 42 ॥

bhaktiḥ pareśānubhavo virakti- ranyatra caiṣa trika ekakālaḥ | prapadyamānasya yathāśnataḥ syu- stuṣṭiḥ puṣṭiḥ kṣudapāyo'nughāsam

इत्यच्युताङ्घ्रिं भजतोऽनुवृत्त्या भक्तिर्विरक्तिर्भगवत्प्रबोधः ।भवन्ति वै भागवतस्य राजं- स्ततः परां शान्तिमुपैति साक्षात्॥ 43 ॥

ityacyutāṅghriṃ bhajato'nuvṛttyā bhaktirviraktirbhagavatprabodhaḥ | bhavanti vai bhāgavatasya rājaṃ- stataḥ parāṃ śāntimupaiti sākṣāt

राजोवाच ।अथ भागवतं ब्रूत यद्धर्मो यादृशो नृणाम् ।यथाऽऽचरति यद्ब्रूते यैर्लिङ्गैर्भगवत्प्रियः॥ 44 ॥

rājovāca | atha bhāgavataṃ brūta yaddharmo yādṛśo nṛṇām | yathā''carati yadbrūte yairliṅgairbhagavatpriyaḥ

सर्वभूतेषु यः पश्येद्भगवद्भावमात्मनः ।भूतानि भगवत्यात्मन्येष भागवतोत्तमः॥ 45 ॥

sarvabhūteṣu yaḥ paśyedbhagavadbhāvamātmanaḥ | bhūtāni bhagavatyātmanyeṣa bhāgavatottamaḥ

ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च ।प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः॥ 46 ॥

īśvare tadadhīneṣu bāliśeṣu dviṣatsu ca | premamaitrīkṛpopekṣā yaḥ karoti sa madhyamaḥ

अर्चायामेव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते ।न तद्भक्तेषु चान्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः॥ 47 ॥

arcāyāmeva haraye pūjāṃ yaḥ śraddhayehate | na tadbhakteṣu cānyeṣu sa bhaktaḥ prākṛtaḥ smṛtaḥ

गृहीत्वापीन्द्रियैरर्थान् यो न द्वेष्टि न हृष्यति ।विष्णोर्मायामिदं पश्यन् स वै भागवतोत्तमः॥ 48 ॥

gṛhītvāpīndriyairarthān yo na dveṣṭi na hṛṣyati | viṣṇormāyāmidaṃ paśyan sa vai bhāgavatottamaḥ

देहेन्द्रियप्राणमनोधियां यो जन्माप्ययक्षुद्भयतर्षकृच्छ्रैः ।संसारधर्मैरविमुह्यमानः स्मृत्या हरेर्भागवतप्रधानः॥ 49 ॥

dehendriyaprāṇamanodhiyāṃ yo janmāpyayakṣudbhayatarṣakṛcchraiḥ | saṃsāradharmairavimuhyamānaḥ smṛtyā harerbhāgavatapradhānaḥ

न कामकर्मबीजानां यस्य चेतसि सम्भवः ।वासुदेवैकनिलयः स वै भागवतोत्तमः॥ 50 ॥

na kāmakarmabījānāṃ yasya cetasi sambhavaḥ | vāsudevaikanilayaḥ sa vai bhāgavatottamaḥ

न यस्य जन्मकर्मभ्यां न वर्णाश्रमजातिभिः ।सज्जतेऽस्मिन्नहम्भावो देहे वै स हरेः प्रियः॥ 51 ॥

na yasya janmakarmabhyāṃ na varṇāśramajātibhiḥ | sajjate'sminnahambhāvo dehe vai sa hareḥ priyaḥ

न यस्य स्वः पर इति वित्तेष्वात्मनि वा भिदा ।सर्वभूतसमः शान्तः स वै भागवतोत्तमः॥ 52 ॥

na yasya svaḥ para iti vitteṣvātmani vā bhidā | sarvabhūtasamaḥ śāntaḥ sa vai bhāgavatottamaḥ

त्रिभुवनविभवहेतवेऽप्यकुण्ठ- स्मृतिरजितात्मसुरादिभिर्विमृग्यात् ।न चलति भगवत्पदारविन्दा- ल्लवनिमिषार्धमपि यः स वैष्णवाग्र्यः॥ 53 ॥

tribhuvanavibhavahetave'pyakuṇṭha- smṛtirajitātmasurādibhirvimṛgyāt | na calati bhagavatpadāravindā- llavanimiṣārdhamapi yaḥ sa vaiṣṇavāgryaḥ

भगवत उरुविक्रमाङ्घ्रिशाखा- नखमणिचन्द्रिकया निरस्ततापे ।हृदि कथमुपसीदतां पुनः स प्रभवति चन्द्र इवोदितेऽर्कतापः॥ 54 ॥

bhagavata uruvikramāṅghriśākhā- nakhamaṇicandrikayā nirastatāpe | hṛdi kathamupasīdatāṃ punaḥ sa prabhavati candra ivodite'rkatāpaḥ

विसृजति हृदयं न यस्य साक्षा- द्धरिरवशाभिहितोऽप्यघौघनाशः ।प्रणयरशनया धृताङ्घ्रिपद्मः स भवति भागवतप्रधान उक्तः॥ 55 ॥

visṛjati hṛdayaṃ na yasya sākṣā- ddhariravaśābhihito'pyaghaughanāśaḥ | praṇayaraśanayā dhṛtāṅghripadmaḥ sa bhavati bhāgavatapradhāna uktaḥ

संहितायां एकादशस्कन्धे द्वितीयोऽध्यायः॥ 2b ॥

saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe dvitīyo'dhyāyaḥ