Skandha 10, Adhyāya 80

राजोवाच ।भगवन् यानि चान्यानि मुकुन्दस्य महात्मनः ।वीर्याण्यनन्तवीर्यस्य श्रोतुमिच्छामहे प्रभो॥ 1 ॥

rājovāca | bhagavan yāni cānyāni mukundasya mahātmanaḥ | vīryāṇyanantavīryasya śrotumicchāmahe prabho

को नु श्रुत्वासकृद्ब्रह्मन्नुत्तमश्लोकसत्कथाः ।विरमेत विशेषज्ञो विषण्णः काममार्गणैः॥ 2 ॥

ko nu śrutvāsakṛdbrahmannuttamaślokasatkathāḥ | virameta viśeṣajño viṣaṇṇaḥ kāmamārgaṇaiḥ

सा वाग्यया तस्य गुणान् गृणीते करौ च तत्कर्मकरौ मनश्च ।स्मरेद्वसन्तं स्थिरजङ्गमेषु शृणोति तत्पुण्यकथाः स कर्णः॥ 3 ॥

sā vāgyayā tasya guṇān gṛṇīte karau ca tatkarmakarau manaśca | smaredvasantaṃ sthirajaṅgameṣu śṛṇoti tatpuṇyakathāḥ sa karṇaḥ

शिरस्तु तस्योभयलिङ्गमानमे- त्तदेव यत्पश्यति तद्धि चक्षुः ।अङ्गानि विष्णोरथ तज्जनानां पादोदकं यानि भजन्ति नित्यम्॥ 4 ॥

śirastu tasyobhayaliṅgamāname- ttadeva yatpaśyati taddhi cakṣuḥ | aṅgāni viṣṇoratha tajjanānāṃ pādodakaṃ yāni bhajanti nityam

विष्णुरातेन सम्पृष्टो भगवान् बादरायणिः ।वासुदेवे भगवति निमग्नहृदयोऽब्रवीत्॥ 5 ॥

viṣṇurātena sampṛṣṭo bhagavān bādarāyaṇiḥ | vāsudeve bhagavati nimagnahṛdayo'bravīt

कृष्णस्यासीत्सखा कश्चिद्ब्राह्मणो ब्रह्मवित्तमः ।विरक्त इन्द्रियार्थेषु प्रशान्तात्मा जितेन्द्रियः॥ 6 ॥

kṛṣṇasyāsītsakhā kaścidbrāhmaṇo brahmavittamaḥ | virakta indriyārtheṣu praśāntātmā jitendriyaḥ

यदृच्छयोपपन्नेन वर्तमानो गृहाश्रमी ।तस्य भार्या कुचैलस्य क्षुत्क्षामा च तथाविधा॥ 7 ॥

yadṛcchayopapannena vartamāno gṛhāśramī | tasya bhāryā kucailasya kṣutkṣāmā ca tathāvidhā

पतिव्रता पतिं प्राह म्लायता वदनेन सा ।दरिद्रा सीदमाना सा वेपमानाभिगम्य च॥ 8 ॥

pativratā patiṃ prāha mlāyatā vadanena sā | daridrā sīdamānā sā vepamānābhigamya ca

ननु ब्रह्मन् भगवतः सखा साक्षाच्छ्रियः पतिः ।ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च भगवान् सात्वतर्षभः॥ 9 ॥

nanu brahman bhagavataḥ sakhā sākṣācchriyaḥ patiḥ | brahmaṇyaśca śaraṇyaśca bhagavān sātvatarṣabhaḥ

तमुपैहि महाभाग साधूनां च परायणम् ।दास्यति द्रविणं भूरि सीदते ते कुटुम्बिने॥ 10 ॥

tamupaihi mahābhāga sādhūnāṃ ca parāyaṇam | dāsyati draviṇaṃ bhūri sīdate te kuṭumbine

आस्तेऽधुना द्वारवत्यां भोजवृष्ण्यन्धकेश्वरः ।स्मरतः पादकमलमात्मानमपि यच्छति ।किं न्वर्थकामान् भजतो नात्यभीष्टान् जगद्गुरुः॥ 11 ॥

āste'dhunā dvāravatyāṃ bhojavṛṣṇyandhakeśvaraḥ | smarataḥ pādakamalamātmānamapi yacchati | kiṃ nvarthakāmān bhajato nātyabhīṣṭān jagadguruḥ

स एवं भार्यया विप्रो बहुशः प्रार्थितो मृदु ।अयं हि परमो लाभ उत्तमश्लोकदर्शनम्॥ 12 ॥

sa evaṃ bhāryayā vipro bahuśaḥ prārthito mṛdu | ayaṃ hi paramo lābha uttamaślokadarśanam

अप्यस्त्युपायनं किञ्चिद्गृहे कल्याणि दीयताम्॥ 13 ॥

apyastyupāyanaṃ kiñcidgṛhe kalyāṇi dīyatām

याचित्वा चतुरो मुष्टीन् विप्रान् पृथुकतण्डुलान् ।चैलखण्डेन तान् बद्ध्वा भर्त्रे प्रादादुपायनम्॥ 14 ॥

yācitvā caturo muṣṭīn viprān pṛthukataṇḍulān | cailakhaṇḍena tān baddhvā bhartre prādādupāyanam

स तानादाय विप्राग्र्यः प्रययौ द्वारकां किल ।कृष्णसन्दर्शनं मह्यं कथं स्यादिति चिन्तयन्॥ 15 ॥

sa tānādāya viprāgryaḥ prayayau dvārakāṃ kila | kṛṣṇasandarśanaṃ mahyaṃ kathaṃ syāditi cintayan

त्रीणि गुल्मान्यतीयाय तिस्रः कक्षाश्च स द्विजः ।विप्रोऽगम्यान्धकवृष्णीनां गृहेष्वच्युतधर्मिणाम्॥ 16 ॥

trīṇi gulmānyatīyāya tisraḥ kakṣāśca sa dvijaḥ | vipro'gamyāndhakavṛṣṇīnāṃ gṛheṣvacyutadharmiṇām

गृहं द्व्यष्टसहस्राणां महिषीणां हरेर्द्विजः ।विवेशैकतमं श्रीमद्ब्रह्मानन्दं गतो यथा॥ 17 ॥

gṛhaṃ dvyaṣṭasahasrāṇāṃ mahiṣīṇāṃ harerdvijaḥ | viveśaikatamaṃ śrīmadbrahmānandaṃ gato yathā

तं विलोक्याच्युतो दूरात्प्रियापर्यङ्कमास्थितः ।सहसोत्थाय चाभ्येत्य दोर्भ्यां पर्यग्रहीन्मुदा॥ 18 ॥

taṃ vilokyācyuto dūrātpriyāparyaṅkamāsthitaḥ | sahasotthāya cābhyetya dorbhyāṃ paryagrahīnmudā

सख्युः प्रियस्य विप्रर्षेरङ्गसङ्गातिनिर्वृतः ।प्रीतो व्यमुञ्चदब्बिन्दून् नेत्राभ्यां पुष्करेक्षणः॥ 19 ॥

sakhyuḥ priyasya viprarṣeraṅgasaṅgātinirvṛtaḥ | prīto vyamuñcadabbindūn netrābhyāṃ puṣkarekṣaṇaḥ

अथोपवेश्य पर्यङ्के स्वयं सख्युः समर्हणम् ।उपहृत्यावनिज्यास्य पादौ पादावनेजनीः॥ 20 ॥

athopaveśya paryaṅke svayaṃ sakhyuḥ samarhaṇam | upahṛtyāvanijyāsya pādau pādāvanejanīḥ

अग्रहीच्छिरसा राजन् भगवांल्लोकपावनः ।व्यलिम्पद्दिव्यगन्धेन चन्दनागुरुकुङ्कमैः॥ 21 ॥

agrahīcchirasā rājan bhagavāṃllokapāvanaḥ | vyalimpaddivyagandhena candanāgurukuṅkamaiḥ

धूपैः सुरभिभिर्मित्रं प्रदीपावलिभिर्मुदा ।अर्चित्वाऽऽवेद्य ताम्बूलं गां च स्वागतमब्रवीत्॥ 22 ॥

dhūpaiḥ surabhibhirmitraṃ pradīpāvalibhirmudā | arcitvā''vedya tāmbūlaṃ gāṃ ca svāgatamabravīt

कुचैलं मलिनं क्षामं द्विजं धमनिसन्ततम् ।देवी पर्यचरत्साक्षाच्चामरव्यजनेन वै॥ 23 ॥

kucailaṃ malinaṃ kṣāmaṃ dvijaṃ dhamanisantatam | devī paryacaratsākṣāccāmaravyajanena vai

अन्तःपुरजनो दृष्ट्वा कृष्णेनामलकीर्तिना ।विस्मितोऽभूदतिप्रीत्या अवधूतं सभाजितम्॥ 24 ॥

antaḥpurajano dṛṣṭvā kṛṣṇenāmalakīrtinā | vismito'bhūdatiprītyā avadhūtaṃ sabhājitam

किमनेन कृतं पुण्यमवधूतेन भिक्षुणा ।श्रिया हीनेन लोकेऽस्मिन् गर्हितेनाधमेन च॥ 25 ॥

kimanena kṛtaṃ puṇyamavadhūtena bhikṣuṇā | śriyā hīnena loke'smin garhitenādhamena ca

योऽसौ त्रिलोकगुरुणा श्रीनिवासेन सम्भृतः ।पर्यङ्कस्थां श्रियं हित्वा परिष्वक्तोऽग्रजो यथा॥ 26 ॥

yo'sau trilokaguruṇā śrīnivāsena sambhṛtaḥ | paryaṅkasthāṃ śriyaṃ hitvā pariṣvakto'grajo yathā

कथयाञ्चक्रतुर्गाथाः पूर्वा गुरुकुले सतोः ।आत्मनो ललिता राजन् करौ गृह्य परस्परम्॥ 27 ॥

kathayāñcakraturgāthāḥ pūrvā gurukule satoḥ | ātmano lalitā rājan karau gṛhya parasparam

अपि ब्रह्मन् गुरुकुलाद्भवता लब्धदक्षिणात् ।समावृत्तेन धर्मज्ञ भार्योढा सदृशी न वा॥ 28 ॥

api brahman gurukulādbhavatā labdhadakṣiṇāt | samāvṛttena dharmajña bhāryoḍhā sadṛśī na vā

प्रायो गृहेषु ते चित्तमकामविहितं तथा ।नैवातिप्रीयसे विद्वन् धनेषु विदितं हि मे॥ 29 ॥

prāyo gṛheṣu te cittamakāmavihitaṃ tathā | naivātiprīyase vidvan dhaneṣu viditaṃ hi me

केचित्कुर्वन्ति कर्माणि कामैरहतचेतसः ।त्यजन्तः प्रकृतीर्दैवीर्यथाहं लोकसङ्ग्रहम्॥ 30 ॥

kecitkurvanti karmāṇi kāmairahatacetasaḥ | tyajantaḥ prakṛtīrdaivīryathāhaṃ lokasaṅgraham

कच्चिद्गुरुकुले वासं ब्रह्मन् स्मरसि नौ यतः ।द्विजो विज्ञाय विज्ञेयं तमसः पारमश्नुते॥ 31 ॥

kaccidgurukule vāsaṃ brahman smarasi nau yataḥ | dvijo vijñāya vijñeyaṃ tamasaḥ pāramaśnute

स वै सत्कर्मणां साक्षाद्द्विजातेरिह सम्भवः ।आद्योऽङ्ग यत्राश्रमिणां यथाहं ज्ञानदो गुरुः॥ 32 ॥

sa vai satkarmaṇāṃ sākṣāddvijāteriha sambhavaḥ | ādyo'ṅga yatrāśramiṇāṃ yathāhaṃ jñānado guruḥ

नन्वर्थकोविदा ब्रह्मन् वर्णाश्रमवतामिह ।ये मया गुरुणा वाचा तरन्त्यञ्जो भवार्णवम्॥ 33 ॥

nanvarthakovidā brahman varṇāśramavatāmiha | ye mayā guruṇā vācā tarantyañjo bhavārṇavam

नाहमिज्याप्रजातिभ्यां तपसोपशमेन वा ।तुष्येयं सर्वभूतात्मा गुरुशुश्रूषया यथा॥ 34 ॥

nāhamijyāprajātibhyāṃ tapasopaśamena vā | tuṣyeyaṃ sarvabhūtātmā guruśuśrūṣayā yathā

अपि नः स्मर्यते ब्रह्मन् वृत्तं निवसतां गुरौ ।गुरुदारैश्चोदितानामिन्धनानयने क्वचित्॥ 35 ॥

api naḥ smaryate brahman vṛttaṃ nivasatāṃ gurau | gurudāraiścoditānāmindhanānayane kvacit

प्रविष्टानां महारण्यमपर्तौ सुमहद्द्विज ।वातवर्षमभूत्तीव्रं निष्ठुराः स्तनयित्नवः॥ 36 ॥

praviṣṭānāṃ mahāraṇyamapartau sumahaddvija | vātavarṣamabhūttīvraṃ niṣṭhurāḥ stanayitnavaḥ

सूर्यश्चास्तङ्गतस्तावत्तमसा चावृता दिशः ।निम्नं कूलं जलमयं न प्राज्ञायत किञ्चन॥ 37 ॥

sūryaścāstaṅgatastāvattamasā cāvṛtā diśaḥ | nimnaṃ kūlaṃ jalamayaṃ na prājñāyata kiñcana

वयं भृशं तत्र महानिलाम्बुभि- र्निहन्यमाना महुरम्बुसम्प्लवे ।दिशोऽविदन्तोऽथ परस्परं वने गृहीतहस्ताः परिबभ्रिमातुराः॥ 38 ॥

vayaṃ bhṛśaṃ tatra mahānilāmbubhi- rnihanyamānā mahurambusamplave | diśo'vidanto'tha parasparaṃ vane gṛhītahastāḥ paribabhrimāturāḥ

एतद्विदित्वा उदिते रवौ सान्दीपनिर्गुरुः ।अन्वेषमाणो नः शिष्यानाचार्योऽपश्यदातुरान्॥ 39 ॥

etadviditvā udite ravau sāndīpanirguruḥ | anveṣamāṇo naḥ śiṣyānācāryo'paśyadāturān

अहो हे पुत्रका यूयमस्मदर्थेऽतिदुःखिताः ।आत्मा वै प्राणिनां प्रेष्ठस्तमनादृत्य मत्पराः॥ 40 ॥

aho he putrakā yūyamasmadarthe'tiduḥkhitāḥ | ātmā vai prāṇināṃ preṣṭhastamanādṛtya matparāḥ

एतदेव हि सच्छिष्यैः कर्तव्यं गुरुनिष्कृतम् ।यद्वै विशुद्धभावेन सर्वार्थात्मार्पणं गुरौ॥ 41 ॥

etadeva hi sacchiṣyaiḥ kartavyaṃ guruniṣkṛtam | yadvai viśuddhabhāvena sarvārthātmārpaṇaṃ gurau

तुष्टोऽहं भो द्विजश्रेष्ठाः सत्याः सन्तु मनोरथाः ।छन्दांस्ययातयामानि भवन्त्विह परत्र च॥ 42 ॥

tuṣṭo'haṃ bho dvijaśreṣṭhāḥ satyāḥ santu manorathāḥ | chandāṃsyayātayāmāni bhavantviha paratra ca

इत्थं विधान्यनेकानि वसतां गुरुवेश्मसु ।गुरोरनुग्रहेणैव पुमान् पूर्णः प्रशान्तये॥ 43 ॥

itthaṃ vidhānyanekāni vasatāṃ guruveśmasu | guroranugraheṇaiva pumān pūrṇaḥ praśāntaye

किमस्माभिरनिर्वृत्तं देवदेव जगद्गुरो ।भवता सत्यकामेन येषां वासो गुरावभूत्॥ 44 ॥

kimasmābhiranirvṛttaṃ devadeva jagadguro | bhavatā satyakāmena yeṣāṃ vāso gurāvabhūt

यस्यच्छन्दोमयं ब्रह्म देह आवपनं विभो ।श्रेयसां तस्य गुरुषु वासोऽत्यन्तविडम्बनम्॥ 45 ॥

yasyacchandomayaṃ brahma deha āvapanaṃ vibho | śreyasāṃ tasya guruṣu vāso'tyantaviḍambanam

संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे श्रीदामचरिते अशीतितमोऽध्यायः॥ 80 ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe uttarārdhe śrīdāmacarite aśītitamo'dhyāyaḥ