Skandha 10, Adhyāya 64

एकदोपवनं राजन् जग्मुर्यदुकुमारकाः ।विहर्तुं साम्बप्रद्युम्नचारुभानुगदादयः॥ 1 ॥

ekadopavanaṃ rājan jagmuryadukumārakāḥ | vihartuṃ sāmbapradyumnacārubhānugadādayaḥ

क्रीडित्वा सुचिरं तत्र विचिन्वन्तः पिपासिताः ।जलं निरुदके कूपे ददृशुः सत्त्वमद्भुतम्॥ 2 ॥

krīḍitvā suciraṃ tatra vicinvantaḥ pipāsitāḥ | jalaṃ nirudake kūpe dadṛśuḥ sattvamadbhutam

कृकलासं गिरिनिभं वीक्ष्य विस्मितमानसाः ।तस्य चोद्धरणे यत्नं चक्रुस्ते कृपयान्विताः॥ 3 ॥

kṛkalāsaṃ girinibhaṃ vīkṣya vismitamānasāḥ | tasya coddharaṇe yatnaṃ cakruste kṛpayānvitāḥ

चर्मजैस्तान्तवैः पाशैर्बद्ध्वा पतितमर्भकाः ।नाशक्नुवन् समुद्धर्तुं कृष्णायाचख्युरुत्सुकाः॥ 4 ॥

carmajaistāntavaiḥ pāśairbaddhvā patitamarbhakāḥ | nāśaknuvan samuddhartuṃ kṛṣṇāyācakhyurutsukāḥ

तत्रागत्यारविन्दाक्षो भगवान् विश्वभावनः ।वीक्ष्योज्जहार वामेन तं करेण स लीलया॥ 5 ॥

tatrāgatyāravindākṣo bhagavān viśvabhāvanaḥ | vīkṣyojjahāra vāmena taṃ kareṇa sa līlayā

स उत्तमश्लोककराभिमृष्टो विहाय सद्यः कृकलासरूपम् ।सन्तप्तचामीकरचारुवर्णः स्वर्ग्यद्भुतालङ्करणाम्बरस्रक्॥ 6 ॥

sa uttamaślokakarābhimṛṣṭo vihāya sadyaḥ kṛkalāsarūpam | santaptacāmīkaracāruvarṇaḥ svargyadbhutālaṅkaraṇāmbarasrak

पप्रच्छ विद्वानपि तन्निदानं जनेषु विख्यापयितुं मुकुन्दः ।कस्त्वं महाभाग वरेण्यरूपो देवोत्तमं त्वां गणयामि नूनम्॥ 7 ॥

papraccha vidvānapi tannidānaṃ janeṣu vikhyāpayituṃ mukundaḥ | kastvaṃ mahābhāga vareṇyarūpo devottamaṃ tvāṃ gaṇayāmi nūnam

दशामिमां वा कतमेन कर्मणा सम्प्रापितोऽस्यतदर्हः सुभद्र ।आत्मानमाख्याहि विवित्सतां नो यन्मन्यसे नः क्षममत्र वक्तुम्॥ 8 ॥

daśāmimāṃ vā katamena karmaṇā samprāpito'syatadarhaḥ subhadra | ātmānamākhyāhi vivitsatāṃ no yanmanyase naḥ kṣamamatra vaktum

माधवं प्रणिपत्याह किरीटेनार्क वर्चसा॥ 9 ॥

mādhavaṃ praṇipatyāha kirīṭenārka varcasā

नृगो नाम नरेन्द्रोऽहमिक्ष्वाकुतनयः प्रभो ।दानिष्वाख्यायमानेषु यदि ते कर्णमस्पृशम्॥ 10 ॥

nṛgo nāma narendro'hamikṣvākutanayaḥ prabho | dāniṣvākhyāyamāneṣu yadi te karṇamaspṛśam

किं नु तेऽविदितं नाथ सर्वभूतात्मसाक्षिणः ।कालेनाव्याहतदृशो वक्ष्येऽथापि तवाज्ञया॥ 11 ॥

kiṃ nu te'viditaṃ nātha sarvabhūtātmasākṣiṇaḥ | kālenāvyāhatadṛśo vakṣye'thāpi tavājñayā

यावत्यः सिकता भूमेर्यावत्यो दिवि तारकाः ।यावत्यो वर्षधाराश्च तावतीरददं स्म गाः॥ 12 ॥

yāvatyaḥ sikatā bhūmeryāvatyo divi tārakāḥ | yāvatyo varṣadhārāśca tāvatīradadaṃ sma gāḥ

पयस्विनीस्तरुणीः शीलरूप- गुणोपपन्नाः कपिला हेमशृङ्गीः ।न्यायार्जिता रूप्यखुराः सवत्सा दुकूलमालाभरणा ददावहम्॥ 13 ॥

payasvinīstaruṇīḥ śīlarūpa- guṇopapannāḥ kapilā hemaśṛṅgīḥ | nyāyārjitā rūpyakhurāḥ savatsā dukūlamālābharaṇā dadāvaham

स्वलङ्कृतेभ्यो गुणशीलवद्भ्यः सीदत्कुटुम्बेभ्य ऋतव्रतेभ्यः ।तपःश्रुतब्रह्मवदान्यसद्भ्यः प्रादां युवभ्यो द्विजपुङ्गवेभ्यः॥ 14 ॥

svalaṅkṛtebhyo guṇaśīlavadbhyaḥ sīdatkuṭumbebhya ṛtavratebhyaḥ | tapaḥśrutabrahmavadānyasadbhyaḥ prādāṃ yuvabhyo dvijapuṅgavebhyaḥ

गोभूहिरण्यायतनाश्वहस्तिनः कन्याः सदासीस्तिलरूप्यशय्याः ।वासांसि रत्नानि परिच्छदान् रथा- निष्टं च यज्ञैश्चरितं च पूर्तम्॥ 15 ॥

gobhūhiraṇyāyatanāśvahastinaḥ kanyāḥ sadāsīstilarūpyaśayyāḥ | vāsāṃsi ratnāni paricchadān rathā- niṣṭaṃ ca yajñaiścaritaṃ ca pūrtam

कस्यचिद्द्विजमुख्यस्य भ्रष्टा गौर्मम गोधने ।सम्पृक्ताविदुषा सा च मया दत्ता द्विजातये॥ 16 ॥

kasyaciddvijamukhyasya bhraṣṭā gaurmama godhane | sampṛktāviduṣā sā ca mayā dattā dvijātaye

तां नीयमानां तत्स्वामी दृष्ट्रोवाच ममेति तम् ।ममेति परिग्राह्याह नृगो मे दत्तवानिति॥ 17 ॥

tāṃ nīyamānāṃ tatsvāmī dṛṣṭrovāca mameti tam | mameti parigrāhyāha nṛgo me dattavāniti

विप्रौ विवदमानौ मामूचतुः स्वार्थसाधकौ ।भवान् दातापहर्तेति तच्छ्रुत्वा मेऽभवद्भ्रमः॥ 18 ॥

viprau vivadamānau māmūcatuḥ svārthasādhakau | bhavān dātāpaharteti tacchrutvā me'bhavadbhramaḥ

अनुनीतावुभौ विप्रौ धर्मकृच्छ्रगतेन वै ।गवां लक्षं प्रकृष्टानां दास्याम्येषा प्रदीयताम्॥ 19 ॥

anunītāvubhau viprau dharmakṛcchragatena vai | gavāṃ lakṣaṃ prakṛṣṭānāṃ dāsyāmyeṣā pradīyatām

भवन्तावनुगृह्णीतां किङ्करस्याविजानतः ।समुद्धरत मां कृच्छ्रात्पतन्तं निरयेऽशुचौ॥ 20 ॥

bhavantāvanugṛhṇītāṃ kiṅkarasyāvijānataḥ | samuddharata māṃ kṛcchrātpatantaṃ niraye'śucau

नाहं प्रतीच्छे वै राजन्नित्युक्त्वा स्वाम्यपाक्रमत् ।नान्यद्गवामप्ययुतमिच्छामीत्यपरो ययौ॥ 21 ॥

nāhaṃ pratīcche vai rājannityuktvā svāmyapākramat | nānyadgavāmapyayutamicchāmītyaparo yayau

एतस्मिन्नन्तरे याम्यैर्दूतैर्नीतो यमक्षयम् ।यमेन पृष्टस्तत्राहं देवदेव जगत्पते॥ 22 ॥

etasminnantare yāmyairdūtairnīto yamakṣayam | yamena pṛṣṭastatrāhaṃ devadeva jagatpate

पूर्वं त्वमशुभं भुङ्क्षे उताहो नृपते शुभम् ।नान्तं दानस्य धर्मस्य पश्ये लोकस्य भास्वतः॥ 23 ॥

pūrvaṃ tvamaśubhaṃ bhuṅkṣe utāho nṛpate śubham | nāntaṃ dānasya dharmasya paśye lokasya bhāsvataḥ

पूर्वं देवाशुभं भुञ्ज इति प्राह पतेति सः ।तावदद्राक्षमात्मानं कृकलासं पतन् प्रभो॥ 24 ॥

pūrvaṃ devāśubhaṃ bhuñja iti prāha pateti saḥ | tāvadadrākṣamātmānaṃ kṛkalāsaṃ patan prabho

ब्रह्मण्यस्य वदान्यस्य तव दासस्य केशव ।स्मृतिर्नाद्यापि विध्वस्ता भवत्सन्दर्शनार्थिनः॥ 25 ॥

brahmaṇyasya vadānyasya tava dāsasya keśava | smṛtirnādyāpi vidhvastā bhavatsandarśanārthinaḥ

स त्वं कथं मम विभोऽक्षिपथः परात्मा योगेश्वरैः श्रुतिदृशामलहृद्विभाव्यः ।साक्षादधोक्षज उरुव्यसनान्धबुद्धेः स्यान्मेऽनुदृश्य इह यस्य भवापवर्गः॥ 26 ॥

sa tvaṃ kathaṃ mama vibho'kṣipathaḥ parātmā yogeśvaraiḥ śrutidṛśāmalahṛdvibhāvyaḥ | sākṣādadhokṣaja uruvyasanāndhabuddheḥ syānme'nudṛśya iha yasya bhavāpavargaḥ

देवदेव जगन्नाथ गोविन्द पुरुषोत्तम ।नारायण हृषीकेश पुण्यश्लोकाच्युताव्यय॥ 27 ॥

devadeva jagannātha govinda puruṣottama | nārāyaṇa hṛṣīkeśa puṇyaślokācyutāvyaya

अनुजानीहि मां कृष्ण यान्तं देवगतिं प्रभो ।यत्र क्वापि सतश्चेतो भूयान्मे त्वत्पदास्पदम्॥ 28 ॥

anujānīhi māṃ kṛṣṇa yāntaṃ devagatiṃ prabho | yatra kvāpi sataśceto bhūyānme tvatpadāspadam

नमस्ते सर्वभावाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये ।कृष्णाय वासुदेवाय योगानां पतये नमः॥ 29 ॥

namaste sarvabhāvāya brahmaṇe'nantaśaktaye | kṛṣṇāya vāsudevāya yogānāṃ pataye namaḥ

इत्युक्त्वा तं परिक्रम्य पादौ स्पृष्ट्वा स्वमौलिना ।अनुज्ञातो विमानाग्र्यमारुहत्पश्यतां नृणाम्॥ 30 ॥

ityuktvā taṃ parikramya pādau spṛṣṭvā svamaulinā | anujñāto vimānāgryamāruhatpaśyatāṃ nṛṇām

कृष्णः परिजनं प्राह भगवान् देवकीसुतः ।ब्रह्मण्यदेवो धर्मात्मा राजन्याननुशिक्षयन्॥ 31 ॥

kṛṣṇaḥ parijanaṃ prāha bhagavān devakīsutaḥ | brahmaṇyadevo dharmātmā rājanyānanuśikṣayan

दुर्जरं बत ब्रह्मस्वं भुक्तमग्नेर्मनागपि ।तेजीयसोऽपि किमुत राज्ञामीश्वरमानिनाम्॥ 32 ॥

durjaraṃ bata brahmasvaṃ bhuktamagnermanāgapi | tejīyaso'pi kimuta rājñāmīśvaramāninām

नाहं हालाहलं मन्ये विषं यस्य प्रतिक्रिया ।ब्रह्मस्वं हि विषं प्रोक्तं नास्य प्रतिविधिर्भुवि॥ 33 ॥

nāhaṃ hālāhalaṃ manye viṣaṃ yasya pratikriyā | brahmasvaṃ hi viṣaṃ proktaṃ nāsya pratividhirbhuvi

हिनस्ति विषमत्तारं वह्निरद्भिः प्रशाम्यति ।कुलं समूलं दहति ब्रह्मस्वारणिपावकः॥ 34 ॥

hinasti viṣamattāraṃ vahniradbhiḥ praśāmyati | kulaṃ samūlaṃ dahati brahmasvāraṇipāvakaḥ

ब्रह्मस्वं दुरनुज्ञातं भुक्तं हन्ति त्रिपूरुषम् ।प्रसह्य तु बलाद्भुक्तं दश पूर्वान् दशापरान्॥ 35 ॥

brahmasvaṃ duranujñātaṃ bhuktaṃ hanti tripūruṣam | prasahya tu balādbhuktaṃ daśa pūrvān daśāparān

राजानो राजलक्ष्म्यान्धा नात्मपातं विचक्षते ।निरयं येऽभिमन्यन्ते ब्रह्मस्वं साधु बालिशाः॥ 36 ॥

rājāno rājalakṣmyāndhā nātmapātaṃ vicakṣate | nirayaṃ ye'bhimanyante brahmasvaṃ sādhu bāliśāḥ

गृह्णन्ति यावतः पांसून् क्रन्दतामश्रुबिन्दवः ।विप्राणां हृतवृत्तीनां वदान्यानां कुटुम्बिनाम्॥ 37 ॥

gṛhṇanti yāvataḥ pāṃsūn krandatāmaśrubindavaḥ | viprāṇāṃ hṛtavṛttīnāṃ vadānyānāṃ kuṭumbinām

राजानो राजकुल्याश्च तावतोऽब्दान्निरङ्कुशाः ।कुम्भीपाकेषु पच्यन्ते ब्रह्मदायापहारिणः॥ 38 ॥

rājāno rājakulyāśca tāvato'bdānniraṅkuśāḥ | kumbhīpākeṣu pacyante brahmadāyāpahāriṇaḥ

स्वदत्तां परदत्तां वा ब्रह्मवृत्तिं हरेच्च यः ।षष्टिवर्षसहस्राणि विष्ठायां जायते कृमिः॥ 39 ॥

svadattāṃ paradattāṃ vā brahmavṛttiṃ harecca yaḥ | ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi viṣṭhāyāṃ jāyate kṛmiḥ

न मे ब्रह्मधनं भूयाद्यद्गृध्वाल्पायुषो नराः ।पराजिताश्च्युता राज्याद्भवन्त्युद्वेजिनोऽहयः॥ 40 ॥

na me brahmadhanaṃ bhūyādyadgṛdhvālpāyuṣo narāḥ | parājitāścyutā rājyādbhavantyudvejino'hayaḥ

विप्रं कृतागसमपि नैव द्रुह्यत मामकाः ।घ्नन्तं बहु शपन्तं वा नमस्कुरुत नित्यशः॥ 41 ॥

vipraṃ kṛtāgasamapi naiva druhyata māmakāḥ | ghnantaṃ bahu śapantaṃ vā namaskuruta nityaśaḥ

यथाहं प्रणमे विप्राननुकालं समाहितः ।तथा नमत यूयं च योऽन्यथा मे स दण्डभाक्॥ 42 ॥

yathāhaṃ praṇame viprānanukālaṃ samāhitaḥ | tathā namata yūyaṃ ca yo'nyathā me sa daṇḍabhāk

ब्राह्मणार्थो ह्यपहृतो हर्तारं पातयत्यधः ।अजानन्तमपि ह्येनं नृगं ब्राह्मणगौरिव॥ 43 ॥

brāhmaṇārtho hyapahṛto hartāraṃ pātayatyadhaḥ | ajānantamapi hyenaṃ nṛgaṃ brāhmaṇagauriva

एवं विश्राव्य भगवान् मुकुन्दो द्वारकौकसः ।पावनः सर्वलोकानां विवेश निजमन्दिरम्॥ 44 ॥

evaṃ viśrāvya bhagavān mukundo dvārakaukasaḥ | pāvanaḥ sarvalokānāṃ viveśa nijamandiram

संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे नृगोपाख्यानं नाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः॥ 64 ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe uttarārdhe nṛgopākhyānaṃ nāma catuḥṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ