Skandha 10, Adhyāya 46

वृष्णीनां प्रवरो मन्त्री कृष्णस्य दयितः सखा ।शिष्यो बृहस्पतेः साक्षादुद्धवो बुद्धिसत्तमः॥ 1 ॥

vṛṣṇīnāṃ pravaro mantrī kṛṣṇasya dayitaḥ sakhā | śiṣyo bṛhaspateḥ sākṣāduddhavo buddhisattamaḥ

तमाह भगवान् प्रेष्ठं भक्तमेकान्तिनं क्वचित् ।गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रपन्नार्तिहरो हरिः॥ 2 ॥

tamāha bhagavān preṣṭhaṃ bhaktamekāntinaṃ kvacit | gṛhītvā pāṇinā pāṇiṃ prapannārtiharo hariḥ

गच्छोद्धव व्रजं सौम्य पित्रोर्नौ प्रीतिमावह ।गोपीनां मद्वियोगाधिं मत्सन्देशैर्विमोचय॥ 3 ॥

gacchoddhava vrajaṃ saumya pitrornau prītimāvaha | gopīnāṃ madviyogādhiṃ matsandeśairvimocaya

ता मन्मनस्का मत्प्राणा मदर्थे त्यक्तदैहिकाः ।मामेव दयितं प्रेष्ठमात्मानं मनसा गताः ।ये त्यक्तलोकधर्माश्च मदर्थे तान् बिभर्म्यहम्॥ 4 ॥

tā manmanaskā matprāṇā madarthe tyaktadaihikāḥ | māmeva dayitaṃ preṣṭhamātmānaṃ manasā gatāḥ | ye tyaktalokadharmāśca madarthe tān bibharmyaham

मयि ताः प्रेयसां प्रेष्ठे दूरस्थे गोकुलस्त्रियः ।स्मरन्त्योऽङ्ग विमुह्यन्ति विरहौत्कण्ठ्यविह्वलाः॥ 5 ॥

mayi tāḥ preyasāṃ preṣṭhe dūrasthe gokulastriyaḥ | smarantyo'ṅga vimuhyanti virahautkaṇṭhyavihvalāḥ

धारयन्त्यतिकृच्छ्रेण प्रायः प्राणान् कथञ्चन ।प्रत्यागमनसन्देशैर्वल्लव्यो मे मदात्मिकाः॥ 6 ॥

dhārayantyatikṛcchreṇa prāyaḥ prāṇān kathañcana | pratyāgamanasandeśairvallavyo me madātmikāḥ

इत्युक्त उद्धवो राजन् सन्देशं भर्तुरादृतः ।आदाय रथमारुह्य प्रययौ नन्दगोकुलम्॥ 7 ॥

ityukta uddhavo rājan sandeśaṃ bharturādṛtaḥ | ādāya rathamāruhya prayayau nandagokulam

प्राप्तो नन्दव्रजं श्रीमान् निम्लोचति विभावसौ ।छन्नयानः प्रविशतां पशूनां खुररेणुभिः॥ 8 ॥

prāpto nandavrajaṃ śrīmān nimlocati vibhāvasau | channayānaḥ praviśatāṃ paśūnāṃ khurareṇubhiḥ

वासितार्थेऽभियुध्यद्भिर्नादितं शुष्मिभिर्वृषैः ।धावन्तीभिश्च वास्राभिरूधोभारैः स्ववत्सकान्॥ 9 ॥

vāsitārthe'bhiyudhyadbhirnāditaṃ śuṣmibhirvṛṣaiḥ | dhāvantībhiśca vāsrābhirūdhobhāraiḥ svavatsakān

इतस्ततो विलङ्घद्भिर्गोवत्सैर्मण्डितं सितैः ।गोदोहशब्दाभिरवं वेणूनां निःस्वनेन च॥ 10 ॥

itastato vilaṅghadbhirgovatsairmaṇḍitaṃ sitaiḥ | godohaśabdābhiravaṃ veṇūnāṃ niḥsvanena ca

गायन्तीभिश्च कर्माणि शुभानि बलकृष्णयोः ।स्वलङ्कृताभिर्गोपीभिर्गोपैश्च सुविराजितम्॥ 11 ॥

gāyantībhiśca karmāṇi śubhāni balakṛṣṇayoḥ | svalaṅkṛtābhirgopībhirgopaiśca suvirājitam

अग्न्यर्कातिथिगोविप्रपितृदेवार्चनान्वितैः ।धूपदीपैश्च माल्यैश्च गोपावासैर्मनोरमम्॥ 12 ॥

agnyarkātithigoviprapitṛdevārcanānvitaiḥ | dhūpadīpaiśca mālyaiśca gopāvāsairmanoramam

सर्वतः पुष्पितवनं द्विजालिकुलनादितम् ।हंसकारण्डवाकीर्णैः पद्मषण्डैश्च मण्डितम्॥ 13 ॥

sarvataḥ puṣpitavanaṃ dvijālikulanāditam | haṃsakāraṇḍavākīrṇaiḥ padmaṣaṇḍaiśca maṇḍitam

तमागतं समागम्य कृष्णस्यानुचरं प्रियम् ।नन्दः प्रीतः परिष्वज्य वासुदेवधियार्चयत्॥ 14 ॥

tamāgataṃ samāgamya kṛṣṇasyānucaraṃ priyam | nandaḥ prītaḥ pariṣvajya vāsudevadhiyārcayat

भोजितं परमान्नेन संविष्टं कशिपौ सुखम् ।गतश्रमं पर्यपृच्छत्पादसंवाहनादिभिः॥ 15 ॥

bhojitaṃ paramānnena saṃviṣṭaṃ kaśipau sukham | gataśramaṃ paryapṛcchatpādasaṃvāhanādibhiḥ

कच्चिदङ्ग महाभाग सखा नः शूरनन्दनः ।आस्ते कुशल्यपत्याद्यैर्युक्तो मुक्तः सुहृद्वृतः॥ 16 ॥

kaccidaṅga mahābhāga sakhā naḥ śūranandanaḥ | āste kuśalyapatyādyairyukto muktaḥ suhṛdvṛtaḥ

दिष्ट्या कंसो हतः पापः सानुगः स्वेन पाप्मना ।साधूनां धर्मशीलानां यदूनां द्वेष्टि यः सदा॥ 17 ॥

diṣṭyā kaṃso hataḥ pāpaḥ sānugaḥ svena pāpmanā | sādhūnāṃ dharmaśīlānāṃ yadūnāṃ dveṣṭi yaḥ sadā

अपि स्मरति नः कृष्णो मातरं सुहृदः सखीन् ।गोपान् व्रजं चात्मनाथं गावो वृन्दावनं गिरिम्॥ 18 ॥

api smarati naḥ kṛṣṇo mātaraṃ suhṛdaḥ sakhīn | gopān vrajaṃ cātmanāthaṃ gāvo vṛndāvanaṃ girim

अप्यायास्यति गोविन्दः स्वजनान् सकृदीक्षितुम् ।तर्हि द्रक्ष्याम तद्वक्त्रं सुनसं सुस्मितेक्षणम्॥ 19 ॥

apyāyāsyati govindaḥ svajanān sakṛdīkṣitum | tarhi drakṣyāma tadvaktraṃ sunasaṃ susmitekṣaṇam

दावाग्नेर्वातवर्षाच्च वृषसर्पाच्च रक्षिताः ।दुरत्ययेभ्यो मृत्युभ्यः कृष्णेन सुमहात्मना॥ 20 ॥

dāvāgnervātavarṣācca vṛṣasarpācca rakṣitāḥ | duratyayebhyo mṛtyubhyaḥ kṛṣṇena sumahātmanā

स्मरतां कृष्णवीर्याणि लीलापाङ्गनिरीक्षितम् ।हसितं भाषितं चाङ्ग सर्वा नः शिथिलाः क्रियाः॥ 21 ॥

smaratāṃ kṛṣṇavīryāṇi līlāpāṅganirīkṣitam | hasitaṃ bhāṣitaṃ cāṅga sarvā naḥ śithilāḥ kriyāḥ

सरिच्छैलवनोद्देशान् मुकुन्दपदभूषितान् ।आक्रीडानीक्षमाणानां मनो याति तदात्मताम्॥ 22 ॥

saricchailavanoddeśān mukundapadabhūṣitān | ākrīḍānīkṣamāṇānāṃ mano yāti tadātmatām

मन्ये कृष्णं च रामं च प्राप्ताविह सुरोत्तमौ ।सुराणां महदर्थाय गर्गस्य वचनं यथा॥ 23 ॥

manye kṛṣṇaṃ ca rāmaṃ ca prāptāviha surottamau | surāṇāṃ mahadarthāya gargasya vacanaṃ yathā

कंसं नागायुतप्राणं मल्लौ गजपतिं तथा ।अवधिष्टां लीलयैव पशूनिव मृगाधिपः॥ 24 ॥

kaṃsaṃ nāgāyutaprāṇaṃ mallau gajapatiṃ tathā | avadhiṣṭāṃ līlayaiva paśūniva mṛgādhipaḥ

तालत्रयं महासारं धनुर्यष्टिमिवेभराट् ।बभञ्जैकेन हस्तेन सप्ताहमदधाद्गिरिम्॥ 25 ॥

tālatrayaṃ mahāsāraṃ dhanuryaṣṭimivebharāṭ | babhañjaikena hastena saptāhamadadhādgirim

प्रलम्बो धेनुकोऽरिष्टस्तृणावर्तो बकादयः ।दैत्याः सुरासुरजितो हता येनेह लीलया॥ 26 ॥

pralambo dhenuko'riṣṭastṛṇāvarto bakādayaḥ | daityāḥ surāsurajito hatā yeneha līlayā

अत्युत्कण्ठोऽभवत्तूष्णीं प्रेमप्रसरविह्वलः॥ 27 ॥

atyutkaṇṭho'bhavattūṣṇīṃ premaprasaravihvalaḥ

यशोदा वर्ण्यमानानि पुत्रस्य चरितानि च ।शृण्वन्त्यश्रूण्यवास्राक्षीत्स्नेहस्नुतपयोधरा॥ 28 ॥

yaśodā varṇyamānāni putrasya caritāni ca | śṛṇvantyaśrūṇyavāsrākṣītsnehasnutapayodharā

तयोरित्थं भगवति कृष्णे नन्दयशोदयोः ।वीक्ष्यानुरागं परमं नन्दमाहोद्धवो मुदा॥ 29 ॥

tayoritthaṃ bhagavati kṛṣṇe nandayaśodayoḥ | vīkṣyānurāgaṃ paramaṃ nandamāhoddhavo mudā

युवां श्लाघ्यतमौ नूनं देहिनामिह मानद ।नारायणेऽखिलगुरौ यत्कृता मतिरीदृशी॥ 30 ॥

yuvāṃ ślāghyatamau nūnaṃ dehināmiha mānada | nārāyaṇe'khilagurau yatkṛtā matirīdṛśī

एतौ हि विश्वस्य च बीजयोनी रामो मुकुन्दः पुरुषः प्रधानम् ।अन्वीय भूतेषु विलक्षणस्य ज्ञानस्य चेशात इमौ पुराणौ॥ 31 ॥

etau hi viśvasya ca bījayonī rāmo mukundaḥ puruṣaḥ pradhānam | anvīya bhūteṣu vilakṣaṇasya jñānasya ceśāta imau purāṇau

यस्मिन् जनः प्राणवियोगकाले क्षणं समावेश्य मनोविशुद्धम् ।निर्हृत्य कर्माशयमाशु याति परां गतिं ब्रह्ममयोऽर्कवर्णः॥ 32 ॥

yasmin janaḥ prāṇaviyogakāle kṣaṇaṃ samāveśya manoviśuddham | nirhṛtya karmāśayamāśu yāti parāṃ gatiṃ brahmamayo'rkavarṇaḥ

तस्मिन् भवन्तावखिलात्महेतौ नारायणे कारणमर्त्यमूर्तौ ।भावं विधत्तां नितरां महात्मन् किं वावशिष्टं युवयोः सुकृत्यम्॥ 33 ॥

tasmin bhavantāvakhilātmahetau nārāyaṇe kāraṇamartyamūrtau | bhāvaṃ vidhattāṃ nitarāṃ mahātman kiṃ vāvaśiṣṭaṃ yuvayoḥ sukṛtyam

आगमिष्यत्यदीर्घेण कालेन व्रजमच्युतः ।प्रियं विधास्यते पित्रोर्भगवान् सात्वतां पतिः॥ 34 ॥

āgamiṣyatyadīrgheṇa kālena vrajamacyutaḥ | priyaṃ vidhāsyate pitrorbhagavān sātvatāṃ patiḥ

हत्वा कंसं रङ्गमध्ये प्रतीपं सर्वसात्वताम् ।यदाह वः समागत्य कृष्णः सत्यं करोति तत्॥ 35 ॥

hatvā kaṃsaṃ raṅgamadhye pratīpaṃ sarvasātvatām | yadāha vaḥ samāgatya kṛṣṇaḥ satyaṃ karoti tat

मा खिद्यतं महाभागौ द्रक्ष्यथः कृष्णमन्तिके ।अन्तर्हृदि स भूतानामास्ते ज्योतिरिवैधसि॥ 36 ॥

mā khidyataṃ mahābhāgau drakṣyathaḥ kṛṣṇamantike | antarhṛdi sa bhūtānāmāste jyotirivaidhasi

न ह्यस्यास्ति प्रियः कश्चिन्नाप्रियो वास्त्यमानिनः ।नोत्तमो नाधमो नापि समानस्यासमोऽपि वा॥ 37 ॥

na hyasyāsti priyaḥ kaścinnāpriyo vāstyamāninaḥ | nottamo nādhamo nāpi samānasyāsamo'pi vā

न माता न पिता तस्य न भार्या न सुतादयः ।नात्मीयो न परश्चापि न देहो जन्म एव च॥ 38 ॥

na mātā na pitā tasya na bhāryā na sutādayaḥ | nātmīyo na paraścāpi na deho janma eva ca

न चास्य कर्म वा लोके सदसन्मिश्रयोनिषु ।क्रीडार्थः सोऽपि साधूनां परित्राणाय कल्पते॥ 39 ॥

na cāsya karma vā loke sadasanmiśrayoniṣu | krīḍārthaḥ so'pi sādhūnāṃ paritrāṇāya kalpate

सत्त्वं रजस्तम इति भजते निर्गुणो गुणान् ।क्रीडन्नतीतोऽत्र गुणैः सृजत्यवति हन्त्यजः॥ 40 ॥

sattvaṃ rajastama iti bhajate nirguṇo guṇān | krīḍannatīto'tra guṇaiḥ sṛjatyavati hantyajaḥ

यथा भ्रमरिका दृष्ट्या भ्राम्यतीव महीयते ।चित्ते कर्तरि तत्रात्मा कर्तेवाहन्धिया स्मृतः॥ 41 ॥

yathā bhramarikā dṛṣṭyā bhrāmyatīva mahīyate | citte kartari tatrātmā kartevāhandhiyā smṛtaḥ

युवयोरेव नैवायमात्मजो भगवान् हरिः ।सर्वेषामात्मजो ह्यात्मा पिता माता स ईश्वरः॥ 42 ॥

yuvayoreva naivāyamātmajo bhagavān hariḥ | sarveṣāmātmajo hyātmā pitā mātā sa īśvaraḥ

दृष्टं श्रुतं भूतभवद्भविष्य- त्स्थास्नुश्चरिष्णुर्महदल्पकं च ।विनाच्युताद्वस्तु तरां न वाच्यं स एव सर्वं परमात्मभूतः॥ 43 ॥

dṛṣṭaṃ śrutaṃ bhūtabhavadbhaviṣya- tsthāsnuścariṣṇurmahadalpakaṃ ca | vinācyutādvastu tarāṃ na vācyaṃ sa eva sarvaṃ paramātmabhūtaḥ

एवं निशा सा ब्रुवतोर्व्यतीता नन्दस्य कृष्णानुचरस्य राजन् ।गोप्यः समुत्थाय निरूप्य दीपा- न्वास्तून्समभ्यर्च्य दधीन्यमन्थन्॥ 44 ॥

evaṃ niśā sā bruvatorvyatītā nandasya kṛṣṇānucarasya rājan | gopyaḥ samutthāya nirūpya dīpā- nvāstūnsamabhyarcya dadhīnyamanthan

ता दीपदीप्तैर्मणिभिर्विरेजू रज्जूर्विकर्षद्भुजकङ्कणस्रजः ।चलन्नितम्बस्तनहारकुण्डल- त्विषत्कपोलारुणकुङ्कुमाननाः॥ 45 ॥

tā dīpadīptairmaṇibhirvirejū rajjūrvikarṣadbhujakaṅkaṇasrajaḥ | calannitambastanahārakuṇḍala- tviṣatkapolāruṇakuṅkumānanāḥ

उद्गायतीनामरविन्दलोचनं व्रजाङ्गनानां दिवमस्पृशद्ध्वनिः ।दध्नश्च निर्मन्थनशब्दमिश्रितो निरस्यते येन दिशाममङ्गलम्॥ 46 ॥

udgāyatīnāmaravindalocanaṃ vrajāṅganānāṃ divamaspṛśaddhvaniḥ | dadhnaśca nirmanthanaśabdamiśrito nirasyate yena diśāmamaṅgalam

भगवत्युदिते सूर्ये नन्दद्वारि व्रजौकसः ।दृष्ट्वा रथं शातकौम्भं कस्यायमिति चाब्रुवन्॥ 47 ॥

bhagavatyudite sūrye nandadvāri vrajaukasaḥ | dṛṣṭvā rathaṃ śātakaumbhaṃ kasyāyamiti cābruvan

अक्रूर आगतः किं वा यः कंसस्यार्थसाधकः ।येन नीतो मधुपुरीं कृष्णः कमललोचनः॥ 48 ॥

akrūra āgataḥ kiṃ vā yaḥ kaṃsasyārthasādhakaḥ | yena nīto madhupurīṃ kṛṣṇaḥ kamalalocanaḥ

संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे नन्दशोकापनयनं नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः॥ 46b ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe pūrvārdhe nandaśokāpanayanaṃ nāma ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ