Skandha 10, Adhyāya 45

पितरावुपलब्धार्थौ विदित्वा पुरुषोत्तमः ।मा भूदिति निजां मायां ततान जनमोहिनीम्॥ 1 ॥

pitarāvupalabdhārthau viditvā puruṣottamaḥ | mā bhūditi nijāṃ māyāṃ tatāna janamohinīm

उवाच पितरावेत्य साग्रजः सात्वतर्षभः ।प्रश्रयावनतः प्रीणन्नम्ब तातेति सादरम्॥ 2 ॥

uvāca pitarāvetya sāgrajaḥ sātvatarṣabhaḥ | praśrayāvanataḥ prīṇannamba tāteti sādaram

नास्मत्तो युवयोस्तात नित्योत्कण्ठितयोरपि ।बाल्यपौगण्डकैशोराः पुत्राभ्यामभवन् क्वचित्॥ 3 ॥

nāsmatto yuvayostāta nityotkaṇṭhitayorapi | bālyapaugaṇḍakaiśorāḥ putrābhyāmabhavan kvacit

न लब्धो दैवहतयोर्वासो नौ भवदन्तिके ।यां बालाः पितृगेहस्था विन्दन्ते लालिता मुदम्॥ 4 ॥

na labdho daivahatayorvāso nau bhavadantike | yāṃ bālāḥ pitṛgehasthā vindante lālitā mudam

सर्वार्थसम्भवो देहो जनितः पोषितो यतः ।न तयोर्याति निर्वेशं पित्रोर्मर्त्यः शतायुषा॥ 5 ॥

sarvārthasambhavo deho janitaḥ poṣito yataḥ | na tayoryāti nirveśaṃ pitrormartyaḥ śatāyuṣā

यस्तयोरात्मजः कल्प आत्मना च धनेन च ।वृत्तिं न दद्यात्तं प्रेत्य स्वमांसं खादयन्ति हि॥ 6 ॥

yastayorātmajaḥ kalpa ātmanā ca dhanena ca | vṛttiṃ na dadyāttaṃ pretya svamāṃsaṃ khādayanti hi

मातरं पितरं वृद्धं भार्यां साध्वीं सुतं शिशुम् ।गुरुं विप्रं प्रपन्नं च कल्पोऽबिभ्रच्छ्वसन् मृतः॥ 7 ॥

mātaraṃ pitaraṃ vṛddhaṃ bhāryāṃ sādhvīṃ sutaṃ śiśum | guruṃ vipraṃ prapannaṃ ca kalpo'bibhracchvasan mṛtaḥ

तन्नावकल्पयोः कंसान्नित्यमुद्विग्नचेतसोः ।मोघमेते व्यतिक्रान्ता दिवसा वामनर्चतोः॥ 8 ॥

tannāvakalpayoḥ kaṃsānnityamudvignacetasoḥ | moghamete vyatikrāntā divasā vāmanarcatoḥ

तत्क्षन्तुमर्हथस्तात मातर्नौ परतन्त्रयोः ।अकुर्वतोर्वां शुश्रूषां क्लिष्टयोर्दुर्हृदा भृशम्॥ 9 ॥

tatkṣantumarhathastāta mātarnau paratantrayoḥ | akurvatorvāṃ śuśrūṣāṃ kliṣṭayordurhṛdā bhṛśam

मोहितावङ्कमारोप्य परिष्वज्यापतुर्मुदम्॥ 10 ॥

mohitāvaṅkamāropya pariṣvajyāpaturmudam

सिञ्चन्तावश्रुधाराभिः स्नेहपाशेन चावृतौ ।न किञ्चिदूचतू राजन् बाष्पकण्ठौ विमोहितौ॥ 11 ॥

siñcantāvaśrudhārābhiḥ snehapāśena cāvṛtau | na kiñcidūcatū rājan bāṣpakaṇṭhau vimohitau

एवमाश्वास्य पितरौ भगवान् देवकीसुतः ।मातामहं तूग्रसेनं यदूनामकरोन्नृपम्॥ 12 ॥

evamāśvāsya pitarau bhagavān devakīsutaḥ | mātāmahaṃ tūgrasenaṃ yadūnāmakaronnṛpam

आह चास्मान् महाराज प्रजाश्चाज्ञप्तुमर्हसि ।ययातिशापाद्यदुभिर्नासितव्यं नृपासने॥ 13 ॥

āha cāsmān mahārāja prajāścājñaptumarhasi | yayātiśāpādyadubhirnāsitavyaṃ nṛpāsane

मयि भृत्य उपासीने भवतो विबुधादयः ।बलिं हरन्त्यवनताः किमुतान्ये नराधिपाः॥ 14 ॥

mayi bhṛtya upāsīne bhavato vibudhādayaḥ | baliṃ harantyavanatāḥ kimutānye narādhipāḥ

सर्वान् स्वान् ज्ञातिसम्बन्धान् दिग्भ्यः कंसभयाकुलान् ।यदुवृष्ण्यन्धकमधुदाशार्हकुकुरादिकान्॥ 15 ॥

sarvān svān jñātisambandhān digbhyaḥ kaṃsabhayākulān | yaduvṛṣṇyandhakamadhudāśārhakukurādikān

सभाजितान् समाश्वास्य विदेशावासकर्शितान् ।न्यवासयत्स्वगेहेषु वित्तैः सन्तर्प्य विश्वकृत्॥ 16 ॥

sabhājitān samāśvāsya videśāvāsakarśitān | nyavāsayatsvageheṣu vittaiḥ santarpya viśvakṛt

कृष्णसङ्कर्षणभुजैर्गुप्ता लब्धमनोरथाः ।गृहेषु रेमिरे सिद्धाः कृष्णरामगतज्वराः॥ 17 ॥

kṛṣṇasaṅkarṣaṇabhujairguptā labdhamanorathāḥ | gṛheṣu remire siddhāḥ kṛṣṇarāmagatajvarāḥ

वीक्षन्तोऽहरहः प्रीता मुकुन्दवदनाम्बुजम् ।नित्यं प्रमुदितं श्रीमत्सदयस्मितवीक्षणम्॥ 18 ॥

vīkṣanto'harahaḥ prītā mukundavadanāmbujam | nityaṃ pramuditaṃ śrīmatsadayasmitavīkṣaṇam

तत्र प्रवयसोऽप्यासन् युवानोऽतिबलौजसः ।पिबन्तोऽक्षैर्मुकुन्दस्य मुखाम्बुजसुधां मुहुः॥ 19 ॥

tatra pravayaso'pyāsan yuvāno'tibalaujasaḥ | pibanto'kṣairmukundasya mukhāmbujasudhāṃ muhuḥ

अथ नन्दं समासाद्य भगवान् देवकीसुतः ।सङ्कर्षणश्च राजेन्द्र परिष्वज्येदमूचतुः॥ 20 ॥

atha nandaṃ samāsādya bhagavān devakīsutaḥ | saṅkarṣaṇaśca rājendra pariṣvajyedamūcatuḥ

पितर्युवाभ्यां स्निग्धाभ्यां पोषितौ लालितौ भृशम् ।पित्रोरभ्यधिका प्रीतिरात्मजेष्वात्मनोऽपि हि॥ 21 ॥

pitaryuvābhyāṃ snigdhābhyāṃ poṣitau lālitau bhṛśam | pitrorabhyadhikā prītirātmajeṣvātmano'pi hi

स पिता सा च जननी यौ पुष्णीतां स्वपुत्रवत् ।शिशून् बन्धुभिरुत्सृष्टानकल्पैः पोषरक्षणे॥ 22 ॥

sa pitā sā ca jananī yau puṣṇītāṃ svaputravat | śiśūn bandhubhirutsṛṣṭānakalpaiḥ poṣarakṣaṇe

यात यूयं व्रजं तात वयं च स्नेहदुःखितान् ।ज्ञातीन् वो द्रष्टुमेष्यामो विधाय सुहृदां सुखम्॥ 23 ॥

yāta yūyaṃ vrajaṃ tāta vayaṃ ca snehaduḥkhitān | jñātīn vo draṣṭumeṣyāmo vidhāya suhṛdāṃ sukham

एवं सान्त्वय्य भगवान् नन्दं सव्रजमच्युतः ।वासोऽलङ्कारकुप्याद्यैरर्हयामास सादरम्॥ 24 ॥

evaṃ sāntvayya bhagavān nandaṃ savrajamacyutaḥ | vāso'laṅkārakupyādyairarhayāmāsa sādaram

इत्युक्तस्तौ परिष्वज्य नन्दः प्रणयविह्वलः ।पूरयन्नश्रुभिर्नेत्रे सह गोपैर्व्रजं ययौ॥ 25 ॥

ityuktastau pariṣvajya nandaḥ praṇayavihvalaḥ | pūrayannaśrubhirnetre saha gopairvrajaṃ yayau

अथ शूरसुतो राजन् पुत्रयोः समकारयत् ।पुरोधसा ब्राह्मणैश्च यथावद्द्विजसंस्कृतिम्॥ 26 ॥

atha śūrasuto rājan putrayoḥ samakārayat | purodhasā brāhmaṇaiśca yathāvaddvijasaṃskṛtim

तेभ्योऽदाद्दक्षिणा गावो रुक्ममालाः स्वलङ्कृताः ।स्वलङ्कृतेभ्यः सम्पूज्य सवत्साः क्षौममालिनीः॥ 27 ॥

tebhyo'dāddakṣiṇā gāvo rukmamālāḥ svalaṅkṛtāḥ | svalaṅkṛtebhyaḥ sampūjya savatsāḥ kṣaumamālinīḥ

याः कृष्णरामजन्मर्क्षे मनोदत्ता महामतिः ।ताश्चाददादनुस्मृत्य कंसेनाधर्मतो हृताः॥ 28 ॥

yāḥ kṛṣṇarāmajanmarkṣe manodattā mahāmatiḥ | tāścādadādanusmṛtya kaṃsenādharmato hṛtāḥ

ततश्च लब्धसंस्कारौ द्विजत्वं प्राप्य सुव्रतौ ।गर्गाद्यदुकुलाचार्याद्गायत्रं व्रतमास्थितौ॥ 29 ॥

tataśca labdhasaṃskārau dvijatvaṃ prāpya suvratau | gargādyadukulācāryādgāyatraṃ vratamāsthitau

प्रभवौ सर्वविद्यानां सर्वज्ञौ जगदीश्वरौ ।नान्यसिद्धामलज्ञानं गूहमानौ नरेहितैः॥ 30 ॥

prabhavau sarvavidyānāṃ sarvajñau jagadīśvarau | nānyasiddhāmalajñānaṃ gūhamānau narehitaiḥ

अथो गुरुकुले वासमिच्छन्तावुपजग्मतुः ।काश्यं सान्दीपनिं नाम ह्यवन्तिपुरवासिनम्॥ 31 ॥

atho gurukule vāsamicchantāvupajagmatuḥ | kāśyaṃ sāndīpaniṃ nāma hyavantipuravāsinam

यथोपसाद्य तौ दान्तौ गुरौ वृत्तिमनिन्दिताम् ।ग्राहयन्तावुपेतौ स्म भक्त्या देवमिवादृतौ॥ 32 ॥

yathopasādya tau dāntau gurau vṛttimaninditām | grāhayantāvupetau sma bhaktyā devamivādṛtau

तयोर्द्विजवरस्तुष्टः शुद्धभावानुवृत्तिभिः ।प्रोवाच वेदानखिलान् साङ्गोपनिषदो गुरुः॥ 33 ॥

tayordvijavarastuṣṭaḥ śuddhabhāvānuvṛttibhiḥ | provāca vedānakhilān sāṅgopaniṣado guruḥ

सरहस्यं धनुर्वेदं धर्मान् न्यायपथांस्तथा ।तथा चान्वीक्षिकीं विद्यां राजनीतिं च षड्विधाम्॥ 34 ॥

sarahasyaṃ dhanurvedaṃ dharmān nyāyapathāṃstathā | tathā cānvīkṣikīṃ vidyāṃ rājanītiṃ ca ṣaḍvidhām

सर्वं नरवरश्रेष्ठौ सर्वविद्याप्रवर्तकौ ।सकृन्निगदमात्रेण तौ सञ्जगृहतुर्नृप॥ 35 ॥

sarvaṃ naravaraśreṣṭhau sarvavidyāpravartakau | sakṛnnigadamātreṇa tau sañjagṛhaturnṛpa

अहोरात्रैश्चतुःषष्ट्या संयत्तौ तावतीः कलाः ।गुरुदक्षिणयाऽऽचार्यं छन्दयामासतुर्नृप॥ 36 ॥

ahorātraiścatuḥṣaṣṭyā saṃyattau tāvatīḥ kalāḥ | gurudakṣiṇayā''cāryaṃ chandayāmāsaturnṛpa

द्विजस्तयोस्तं महिमानमद्भुतं संलक्ष्य राजन्नतिमानुषीं मतिम् ।सम्मन्त्र्य पत्न्या स महार्णवे मृतं बालं प्रभासे वरयाम्बभूव ह॥ 37 ॥

dvijastayostaṃ mahimānamadbhutaṃ saṃlakṣya rājannatimānuṣīṃ matim | sammantrya patnyā sa mahārṇave mṛtaṃ bālaṃ prabhāse varayāmbabhūva ha

तथेत्यथारुह्य महारथौ रथं प्रभासमासाद्य दुरन्तविक्रमौ ।वेलामुपव्रज्य निषीदतुः क्षणं सिन्धुर्विदित्वार्हणमाहरत्तयोः॥ 38 ॥

tathetyathāruhya mahārathau rathaṃ prabhāsamāsādya durantavikramau | velāmupavrajya niṣīdatuḥ kṣaṇaṃ sindhurviditvārhaṇamāharattayoḥ

तमाह भगवानाशु गुरुपुत्रः प्रदीयताम् ।योऽसाविह त्वया ग्रस्तो बालको महतोर्मिणा॥ 39 ॥

tamāha bhagavānāśu guruputraḥ pradīyatām | yo'sāviha tvayā grasto bālako mahatormiṇā

नैवाहार्षमहं देव दैत्यः पञ्चजनो महान् ।अन्तर्जलचरः कृष्ण शङ्खरूपधरोऽसुरः॥ 40 ॥

naivāhārṣamahaṃ deva daityaḥ pañcajano mahān | antarjalacaraḥ kṛṣṇa śaṅkharūpadharo'suraḥ

आस्ते तेनाहृतो नूनं तच्छ्रुत्वा सत्वरं प्रभुः ।जलमाविश्य तं हत्वा नापश्यदुदरेऽर्भकम्॥ 41 ॥

āste tenāhṛto nūnaṃ tacchrutvā satvaraṃ prabhuḥ | jalamāviśya taṃ hatvā nāpaśyadudare'rbhakam

तदङ्गप्रभवं शङ्खमादाय रथमागमत् ।ततः संयमनीं नाम यमस्य दयितां पुरीम्॥ 42 ॥

tadaṅgaprabhavaṃ śaṅkhamādāya rathamāgamat | tataḥ saṃyamanīṃ nāma yamasya dayitāṃ purīm

गत्वा जनार्दनः शङ्खं प्रदध्मौ सहलायुधः ।शङ्खनिर्ह्रादमाकर्ण्य प्रजासंयमनो यमः॥ 43 ॥

gatvā janārdanaḥ śaṅkhaṃ pradadhmau sahalāyudhaḥ | śaṅkhanirhrādamākarṇya prajāsaṃyamano yamaḥ

तयोः सपर्यां महतीं चक्रे भक्त्युपबृंहिताम् ।उवाचावनतः कृष्णं सर्वभूताशयालयम् ।लीलामनुष्य हे विष्णो युवयोः करवाम किम्॥ 44 ॥

tayoḥ saparyāṃ mahatīṃ cakre bhaktyupabṛṃhitām | uvācāvanataḥ kṛṣṇaṃ sarvabhūtāśayālayam | līlāmanuṣya he viṣṇo yuvayoḥ karavāma kim

गुरुपुत्रमिहानीतं निजकर्मनिबन्धनम् ।आनयस्व महाराज मच्छासनपुरस्कृतः॥ 45 ॥

guruputramihānītaṃ nijakarmanibandhanam | ānayasva mahārāja macchāsanapuraskṛtaḥ

तथेति तेनोपानीतं गुरुपुत्रं यदूत्तमौ ।दत्त्वा स्वगुरवे भूयो वृणीष्वेति तमूचतुः॥ 46 ॥

tatheti tenopānītaṃ guruputraṃ yadūttamau | dattvā svagurave bhūyo vṛṇīṣveti tamūcatuḥ

सम्यक्सम्पादितो वत्स भवद्भ्यां गुरुनिष्क्रयः ।को नु युष्मद्विधगुरोः कामानामवशिष्यते॥ 47 ॥

samyaksampādito vatsa bhavadbhyāṃ guruniṣkrayaḥ | ko nu yuṣmadvidhaguroḥ kāmānāmavaśiṣyate

गच्छतं स्वगृहं वीरौ कीर्तिर्वामस्तु पावनी ।छन्दांस्ययातयामानि भवन्त्विह परत्र च॥ 48 ॥

gacchataṃ svagṛhaṃ vīrau kīrtirvāmastu pāvanī | chandāṃsyayātayāmāni bhavantviha paratra ca

गुरुणैवमनुज्ञातौ रथेनानिलरंहसा ।आयातौ स्वपुरं तात पर्जन्यनिनदेन वै॥ 49 ॥

guruṇaivamanujñātau rathenānilaraṃhasā | āyātau svapuraṃ tāta parjanyaninadena vai

समनन्दन् प्रजाः सर्वा दृष्ट्वा रामजनार्दनौ ।अपश्यन्त्यो बह्वहानि नष्टलब्धधना इव॥ 50 ॥

samanandan prajāḥ sarvā dṛṣṭvā rāmajanārdanau | apaśyantyo bahvahāni naṣṭalabdhadhanā iva

दशमस्कन्धे पूर्वार्धे गुरुपुत्रानयनं नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः॥ 45b ॥

daśamaskandhe pūrvārdhe guruputrānayanaṃ nāma pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ