Skandha 2, Adhyāya 1

वरीयानेष ते प्रश्नः कृतो लोकहितं नृप ।आत्मवित्सम्मतः पुंसां श्रोतव्यादिषु यः परः॥ 1 ॥

varīyāneṣa te praśnaḥ kṛto lokahitaṃ nṛpa | ātmavitsammataḥ puṃsāṃ śrotavyādiṣu yaḥ paraḥ

श्रोतव्यादीनि राजेन्द्र नृणां सन्ति सहस्रशः ।अपश्यतामात्मतत्त्वं गृहेषु गृहमेधिनाम्॥ 2 ॥

śrotavyādīni rājendra nṛṇāṃ santi sahasraśaḥ | apaśyatāmātmatattvaṃ gṛheṣu gṛhamedhinām

निद्रया ह्रियते नक्तं व्यवायेन च वा वयः ।दिवा चार्थेहया राजन् कुटुम्बभरणेन वा॥ 3 ॥

nidrayā hriyate naktaṃ vyavāyena ca vā vayaḥ | divā cārthehayā rājan kuṭumbabharaṇena vā

देहापत्यकलत्रादिष्वात्मसैन्येष्वसत्स्वपि ।तेषां प्रमत्तो निधनं पश्यन्नपि न पश्यति॥ 4 ॥

dehāpatyakalatrādiṣvātmasainyeṣvasatsvapi | teṣāṃ pramatto nidhanaṃ paśyannapi na paśyati

तस्माद्भारत सर्वात्मा भगवानीश्वरो हरिः ।श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताभयम्॥ 5 ॥

tasmādbhārata sarvātmā bhagavānīśvaro hariḥ | śrotavyaḥ kīrtitavyaśca smartavyaścecchatābhayam

एतावान् साङ्ख्ययोगाभ्यां स्वधर्मपरिनिष्ठया ।जन्मलाभः परः पुंसामन्ते नारायणस्मृतिः॥ 6 ॥

etāvān sāṅkhyayogābhyāṃ svadharmapariniṣṭhayā | janmalābhaḥ paraḥ puṃsāmante nārāyaṇasmṛtiḥ

प्रायेण मुनयो राजन् निवृत्ता विधिषेधतः ।नैर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरेः॥ 7 ॥

prāyeṇa munayo rājan nivṛttā vidhiṣedhataḥ | nairguṇyasthā ramante sma guṇānukathane hareḥ

इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ।अधीतवान् द्वापरादौ पितुर्द्वैपायनादहम्॥ 8 ॥

idaṃ bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ brahmasammitam | adhītavān dvāparādau piturdvaipāyanādaham

परिनिष्ठितोऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया ।गृहीतचेता राजर्षे आख्यानं यदधीतवान्॥ 9 ॥

pariniṣṭhito'pi nairguṇya uttamaślokalīlayā | gṛhītacetā rājarṣe ākhyānaṃ yadadhītavān

तदहं तेऽभिधास्यामि महापौरुषिको भवान् ।यस्य श्रद्दधतामाशु स्यान्मुकुन्दे मतिः सती॥ 10 ॥

tadahaṃ te'bhidhāsyāmi mahāpauruṣiko bhavān | yasya śraddadhatāmāśu syānmukunde matiḥ satī

एतन्निर्विद्यमानानामिच्छतामकुतोभयम् ।योगिनां नृप निर्णीतं हरेर्नामानुकीर्तनम्॥ 11 ॥

etannirvidyamānānāmicchatāmakutobhayam | yogināṃ nṛpa nirṇītaṃ harernāmānukīrtanam

किं प्रमत्तस्य बहुभिः परोक्षैर्हायनैरिह ।वरं मुहूर्तं विदितं घटते श्रेयसे यतः॥ 12 ॥

kiṃ pramattasya bahubhiḥ parokṣairhāyanairiha | varaṃ muhūrtaṃ viditaṃ ghaṭate śreyase yataḥ

खट्वाङ्गो नाम राजर्षिर्ज्ञात्वेयत्तामिहायुषः ।मुहूर्तात्सर्वमुत्सृज्य गतवानभयं हरिम्॥ 13 ॥

khaṭvāṅgo nāma rājarṣirjñātveyattāmihāyuṣaḥ | muhūrtātsarvamutsṛjya gatavānabhayaṃ harim

तवाप्येतर्हि कौरव्य सप्ताहं जीवितावधिः ।उपकल्पय तत्सर्वं तावद्यत्साम्परायिकम्॥ 14 ॥

tavāpyetarhi kauravya saptāhaṃ jīvitāvadhiḥ | upakalpaya tatsarvaṃ tāvadyatsāmparāyikam

अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वसः ।छिन्द्यादसङ्गशस्त्रेण स्पृहां देहेऽनु ये च तम्॥ 15 ॥

antakāle tu puruṣa āgate gatasādhvasaḥ | chindyādasaṅgaśastreṇa spṛhāṃ dehe'nu ye ca tam

गृहात्प्रव्रजितो धीरः पुण्यतीर्थजलाप्लुतः ।शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत्कल्पितासने॥ 16 ॥

gṛhātpravrajito dhīraḥ puṇyatīrthajalāplutaḥ | śucau vivikta āsīno vidhivatkalpitāsane

अभ्यसेन्मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् ।मनो यच्छेज्जितश्वासो ब्रह्मबीजमविस्मरन्॥ 17 ॥

abhyasenmanasā śuddhaṃ trivṛdbrahmākṣaraṃ param | mano yacchejjitaśvāso brahmabījamavismaran

नियच्छेद्विषयेभ्योऽक्षान् मनसा बुद्धिसारथिः ।मनः कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया॥ 18 ॥

niyacchedviṣayebhyo'kṣān manasā buddhisārathiḥ | manaḥ karmabhirākṣiptaṃ śubhārthe dhārayeddhiyā

तत्रैकावयवं ध्यायेदव्युच्छिन्नेन चेतसा ।मनो निर्विषयं युक्त्वा ततः किञ्चन न स्मरेत् ।पदं तत्परमं विष्णोर्मनो यत्र प्रसीदति॥ 19 ॥

tatraikāvayavaṃ dhyāyedavyucchinnena cetasā | mano nirviṣayaṃ yuktvā tataḥ kiñcana na smaret | padaṃ tatparamaṃ viṣṇormano yatra prasīdati

रजस्तमोभ्यामाक्षिप्तं विमूढं मन आत्मनः ।यच्छेद्धारणया धीरो हन्ति या तत्कृतं मलम्॥ 20 ॥

rajastamobhyāmākṣiptaṃ vimūḍhaṃ mana ātmanaḥ | yaccheddhāraṇayā dhīro hanti yā tatkṛtaṃ malam

यस्यां सन्धार्यमाणायां योगिनो भक्तिलक्षणः ।आशु सम्पद्यते योग आश्रयं भद्रमीक्षतः॥ 21 ॥

yasyāṃ sandhāryamāṇāyāṃ yogino bhaktilakṣaṇaḥ | āśu sampadyate yoga āśrayaṃ bhadramīkṣataḥ

राजोवाच ।यथा सन्धार्यते ब्रह्मन् धारणा यत्र सम्मता ।यादृशी वा हरेदाशु पुरुषस्य मनोमलम्॥ 22 ॥

rājovāca | yathā sandhāryate brahman dhāraṇā yatra sammatā | yādṛśī vā haredāśu puruṣasya manomalam

जितासनो जितश्वासो जितसङ्गो जितेन्द्रियः ।स्थूले भगवतो रूपे मनः सन्धारयेद्धिया॥ 23 ॥

jitāsano jitaśvāso jitasaṅgo jitendriyaḥ | sthūle bhagavato rūpe manaḥ sandhārayeddhiyā

विशेषस्तस्य देहोऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम् ।यत्रेदं दृश्यते विश्वं भूतं भव्यं भवच्च सत्॥ 24 ॥

viśeṣastasya deho'yaṃ sthaviṣṭhaśca sthavīyasām | yatredaṃ dṛśyate viśvaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavacca sat

आण्डकोशे शरीरेऽस्मिन् सप्तावरणसंयुते ।वैराजः पुरुषो योऽसौ भगवान् धारणाश्रयः॥ 25 ॥

āṇḍakośe śarīre'smin saptāvaraṇasaṃyute | vairājaḥ puruṣo yo'sau bhagavān dhāraṇāśrayaḥ

पातालमेतस्य हि पादमूलं पठन्ति पार्ष्णिप्रपदे रसातलम् ।महातलं विश्वसृजोऽथ गुल्फौ तलातलं वै पुरुषस्य जङ्घे॥ 26 ॥

pātālametasya hi pādamūlaṃ paṭhanti pārṣṇiprapade rasātalam | mahātalaṃ viśvasṛjo'tha gulphau talātalaṃ vai puruṣasya jaṅghe

द्वे जानुनी सुतलं विश्वमूर्ते- रूरुद्वयं वितलं चातलं च ।महीतलं तज्जघनं महीपते नभस्तलं नाभिसरो गृणन्ति॥ 27 ॥

dve jānunī sutalaṃ viśvamūrte- rūrudvayaṃ vitalaṃ cātalaṃ ca | mahītalaṃ tajjaghanaṃ mahīpate nabhastalaṃ nābhisaro gṛṇanti

उरःस्थलं ज्योतिरनीकमस्य ग्रीवा महर्वदनं वै जनोऽस्य ।तपो रराटीं विदुरादिपुंसः सत्यं तु शीर्षाणि सहस्रशीर्ष्णः॥ 28 ॥

uraḥsthalaṃ jyotiranīkamasya grīvā maharvadanaṃ vai jano'sya | tapo rarāṭīṃ vidurādipuṃsaḥ satyaṃ tu śīrṣāṇi sahasraśīrṣṇaḥ

इन्द्रादयो बाहव आहुरुस्राः कर्णौ दिशः श्रोत्रममुष्य शब्दः ।नासत्यदस्रौ परमस्य नासे घ्राणोऽस्य गन्धो मुखमग्निरिद्धः॥ 29 ॥

indrādayo bāhava āhurusrāḥ karṇau diśaḥ śrotramamuṣya śabdaḥ | nāsatyadasrau paramasya nāse ghrāṇo'sya gandho mukhamagniriddhaḥ

द्यौरक्षिणी चक्षुरभूत्पतङ्गः पक्ष्माणि विष्णोरहनी उभे च ।तद्भ्रूविजृम्भः परमेष्ठिधिष्ण्य- मापोऽस्य तालू रस एव जिह्वा॥ 30 ॥

dyaurakṣiṇī cakṣurabhūtpataṅgaḥ pakṣmāṇi viṣṇorahanī ubhe ca | tadbhrūvijṛmbhaḥ parameṣṭhidhiṣṇya- māpo'sya tālū rasa eva jihvā

छन्दांस्यनन्तस्य शिरो गृणन्ति दंष्ट्रा यमः स्नेहकला द्विजानि ।हासो जनोन्मादकरी च माया दुरन्तसर्गो यदपाङ्गमोक्षः॥ 31 ॥

chandāṃsyanantasya śiro gṛṇanti daṃṣṭrā yamaḥ snehakalā dvijāni | hāso janonmādakarī ca māyā durantasargo yadapāṅgamokṣaḥ

व्रीडोत्तरोष्ठोऽधर एव लोभो धर्मः स्तनोऽधर्मपथोऽस्य पृष्ठम् ।कस्तस्य मेढ्रं वृषणौ च मित्रौ कुक्षिः समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घाः॥ 32 ॥

vrīḍottaroṣṭho'dhara eva lobho dharmaḥ stano'dharmapatho'sya pṛṣṭham | kastasya meḍhraṃ vṛṣaṇau ca mitrau kukṣiḥ samudrā girayo'sthisaṅghāḥ

नद्योऽस्य नाड्योऽथ तनूरुहाणि महीरुहा विश्वतनोर्नृपेन्द्र ।अनन्तवीर्यः श्वसितं मातरिश्वा गतिर्वयः कर्म गुणप्रवाहः॥ 33 ॥

nadyo'sya nāḍyo'tha tanūruhāṇi mahīruhā viśvatanornṛpendra | anantavīryaḥ śvasitaṃ mātariśvā gatirvayaḥ karma guṇapravāhaḥ

ईशस्य केशान् विदुरम्बुवाहान् वासस्तु सन्ध्यां कुरुवर्य भूम्नः ।अव्यक्तमाहुर्हृदयं मनश्च सचन्द्रमाः सर्वविकारकोशः॥ 34 ॥

īśasya keśān vidurambuvāhān vāsastu sandhyāṃ kuruvarya bhūmnaḥ | avyaktamāhurhṛdayaṃ manaśca sacandramāḥ sarvavikārakośaḥ

विज्ञानशक्तिं महिमामनन्ति सर्वात्मनोऽन्तःकरणं गिरित्रम् ।अश्वाश्वतर्युष्ट्रगजा नखानि सर्वे मृगाः पशवः श्रोणिदेशे॥ 35 ॥

vijñānaśaktiṃ mahimāmananti sarvātmano'ntaḥkaraṇaṃ giritram | aśvāśvataryuṣṭragajā nakhāni sarve mṛgāḥ paśavaḥ śroṇideśe

वयांसि तद्व्याकरणं विचित्रं मनुर्मनीषा मनुजो निवासः ।गन्धर्वविद्याधरचारणाप्सरः स्वरस्मृतीरसुरानीकवीर्यः॥ 36 ॥

vayāṃsi tadvyākaraṇaṃ vicitraṃ manurmanīṣā manujo nivāsaḥ | gandharvavidyādharacāraṇāpsaraḥ svarasmṛtīrasurānīkavīryaḥ

ब्रह्माऽऽननं क्षत्रभुजो महात्मा विडूरुरङ्घ्रिश्रितकृष्णवर्णः ।नानाभिधाभीज्यगणोपपन्नो द्रव्यात्मकः कर्म वितानयोगः॥ 37 ॥

brahmā''nanaṃ kṣatrabhujo mahātmā viḍūruraṅghriśritakṛṣṇavarṇaḥ | nānābhidhābhījyagaṇopapanno dravyātmakaḥ karma vitānayogaḥ

इयानसावीश्वरविग्रहस्य यः सन्निवेशः कथितो मया ते ।सन्धार्यतेऽस्मिन् वपुषि स्थविष्ठे मनः स्वबुद्ध्या न यतोऽस्ति किञ्चित्॥ 38 ॥

iyānasāvīśvaravigrahasya yaḥ sanniveśaḥ kathito mayā te | sandhāryate'smin vapuṣi sthaviṣṭhe manaḥ svabuddhyā na yato'sti kiñcit

स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्व आत्मा यथा स्वप्नजनेक्षितैकः ।तं सत्यमानन्दनिधिं भजेत नान्यत्र सज्जेद्यत आत्मपातः॥ 39 ॥

sa sarvadhīvṛttyanubhūtasarva ātmā yathā svapnajanekṣitaikaḥ | taṃ satyamānandanidhiṃ bhajeta nānyatra sajjedyata ātmapātaḥ

द्वितीयस्कन्धे महापुरुषसंस्थानुवर्णने प्रथमोऽध्यायः॥ 1b ॥

dvitīyaskandhe mahāpuruṣasaṃsthānuvarṇane prathamo'dhyāyaḥ