Skandha 1, Adhyāya 19

महीपतिस्त्वथ तत्कर्म गर्ह्यं विचिन्तयन्नात्मकृतं सुदुर्मनाः ।अहो मया नीचमनार्यवत्कृतं निरागसि ब्रह्मणि गूढतेजसि॥ 1 ॥

mahīpatistvatha tatkarma garhyaṃ vicintayannātmakṛtaṃ sudurmanāḥ | aho mayā nīcamanāryavatkṛtaṃ nirāgasi brahmaṇi gūḍhatejasi

ध्रुवं ततो मे कृतदेवहेलना- द्दुरत्ययं व्यसनं नातिदीर्घात् ।तदस्तु कामं त्वघनिष्कृताय मे यथा न कुर्यां पुनरेवमद्धा॥ 2 ॥

dhruvaṃ tato me kṛtadevahelanā- dduratyayaṃ vyasanaṃ nātidīrghāt | tadastu kāmaṃ tvaghaniṣkṛtāya me yathā na kuryāṃ punarevamaddhā

अद्यैव राज्यं बलमृद्धकोशं प्रकोपितब्रह्मकुलानलो मे ।दहत्वभद्रस्य पुनर्न मेऽभू- त्पापीयसी धीर्द्विजदेवगोभ्यः॥ 3 ॥

adyaiva rājyaṃ balamṛddhakośaṃ prakopitabrahmakulānalo me | dahatvabhadrasya punarna me'bhū- tpāpīyasī dhīrdvijadevagobhyaḥ

स चिन्तयन्नित्थमथाशृणोद्यथा मुनेः सुतोक्तो निरृतिस्तक्षकाख्यः ।स साधु मेने न चिरेण तक्षका- नलं प्रसक्तस्य विरक्तिकारणम्॥ 4 ॥

sa cintayannitthamathāśṛṇodyathā muneḥ sutokto nirṛtistakṣakākhyaḥ | sa sādhu mene na cireṇa takṣakā- nalaṃ prasaktasya viraktikāraṇam

अथो विहायेमममुं च लोकं विमर्शितौ हेयतया पुरस्तात् ।कृष्णाङ्घ्रिसेवामधिमन्यमान उपाविशत्प्रायममर्त्यनद्याम्॥ 5 ॥

atho vihāyemamamuṃ ca lokaṃ vimarśitau heyatayā purastāt | kṛṣṇāṅghrisevāmadhimanyamāna upāviśatprāyamamartyanadyām

या वै लसच्छ्रीतुलसीविमिश्र- कृष्णाङ्घ्रिरेण्वभ्यधिकाम्बुनेत्री ।पुनाति लोकानुभयत्र सेशान् कस्तां न सेवेत मरिष्यमाणः॥ 6 ॥

yā vai lasacchrītulasīvimiśra- kṛṣṇāṅghrireṇvabhyadhikāmbunetrī | punāti lokānubhayatra seśān kastāṃ na seveta mariṣyamāṇaḥ

प्रायोपवेशं प्रति विष्णुपद्याम् ।दध्यौ मुकुन्दाङ्घ्रिमनन्यभावो मुनिव्रतो मुक्तसमस्तसङ्गः॥ 7 ॥

prāyopaveśaṃ prati viṣṇupadyām | dadhyau mukundāṅghrimananyabhāvo munivrato muktasamastasaṅgaḥ

तत्रोपजग्मुर्भुवनं पुनाना महानुभावा मुनयः सशिष्याः ।प्रायेण तीर्थाभिगमापदेशैः स्वयं हि तीर्थानि पुनन्ति सन्तः॥ 8 ॥

tatropajagmurbhuvanaṃ punānā mahānubhāvā munayaḥ saśiṣyāḥ | prāyeṇa tīrthābhigamāpadeśaiḥ svayaṃ hi tīrthāni punanti santaḥ

अत्रिर्वसिष्ठश्च्यवनः शरद्वा- नरिष्टनेमिर्भृगुरङ्गिराश्च ।पराशरो गाधिसुतोऽथ राम उतथ्य इन्द्रप्रमदेध्मवाहौ॥ 9 ॥

atrirvasiṣṭhaścyavanaḥ śaradvā- nariṣṭanemirbhṛguraṅgirāśca | parāśaro gādhisuto'tha rāma utathya indrapramadedhmavāhau

मेधातिथिर्देवल आर्ष्टिषेणो भारद्वाजो गौतमः पिप्पलादः ।मैत्रेय और्वः कवषः कुम्भयोनि- र्द्वैपायनो भगवान्नारदश्च॥ 10 ॥

medhātithirdevala ārṣṭiṣeṇo bhāradvājo gautamaḥ pippalādaḥ | maitreya aurvaḥ kavaṣaḥ kumbhayoni- rdvaipāyano bhagavānnāradaśca

अन्ये च देवर्षिब्रह्मर्षिवर्या राजर्षिवर्या अरुणादयश्च ।नानार्षेयप्रवरान् समेता- नभ्यर्च्य राजा शिरसा ववन्दे॥ 11 ॥

anye ca devarṣibrahmarṣivaryā rājarṣivaryā aruṇādayaśca | nānārṣeyapravarān sametā- nabhyarcya rājā śirasā vavande

सुखोपविष्टेष्वथ तेषु भूयः कृतप्रणामः स्वचिकीर्षितं यत् ।विज्ञापयामास विविक्तचेता उपस्थितोऽग्रेऽभिगृहीतपाणिः॥ 12 ॥

sukhopaviṣṭeṣvatha teṣu bhūyaḥ kṛtapraṇāmaḥ svacikīrṣitaṃ yat | vijñāpayāmāsa viviktacetā upasthito'gre'bhigṛhītapāṇiḥ

राजोवाच ।अहो वयं धन्यतमा नृपाणां महत्तमानुग्रहणीयशीलाः ।राज्ञां कुलं ब्राह्मणपादशौचा- द्दूराद्विसृष्टं बत गर्ह्यकर्म॥ 13 ॥

rājovāca | aho vayaṃ dhanyatamā nṛpāṇāṃ mahattamānugrahaṇīyaśīlāḥ | rājñāṃ kulaṃ brāhmaṇapādaśaucā- ddūrādvisṛṣṭaṃ bata garhyakarma

तस्यैव मेऽघस्य परावरेशो व्यासक्तचित्तस्य गृहेष्वभीक्ष्णम् ।निर्वेदमूलो द्विजशापरूपो यत्र प्रसक्तो भयमाशु धत्ते॥ 14 ॥

tasyaiva me'ghasya parāvareśo vyāsaktacittasya gṛheṣvabhīkṣṇam | nirvedamūlo dvijaśāparūpo yatra prasakto bhayamāśu dhatte

तं मोपयातं प्रतियन्तु विप्रा गङ्गा च देवी धृतचित्तमीशे ।द्विजोपसृष्टः कुहकस्तक्षको वा दशत्वलं गायत विष्णुगाथाः॥ 15 ॥

taṃ mopayātaṃ pratiyantu viprā gaṅgā ca devī dhṛtacittamīśe | dvijopasṛṣṭaḥ kuhakastakṣako vā daśatvalaṃ gāyata viṣṇugāthāḥ

पुनश्च भूयाद्भगवत्यनन्ते रतिः प्रसङ्गश्च तदाश्रयेषु ।महत्सु यां यामुपयामि सृष्टिं मैत्र्यस्तु सर्वत्र नमो द्विजेभ्यः॥ 16 ॥

punaśca bhūyādbhagavatyanante ratiḥ prasaṅgaśca tadāśrayeṣu | mahatsu yāṃ yāmupayāmi sṛṣṭiṃ maitryastu sarvatra namo dvijebhyaḥ

प्राचीनमूलेषु कुशेषु धीरः ।उदङ्मुखो दक्षिणकूल आस्ते समुद्रपत्न्याः स्वसुतन्यस्तभारः॥ 17 ॥

prācīnamūleṣu kuśeṣu dhīraḥ | udaṅmukho dakṣiṇakūla āste samudrapatnyāḥ svasutanyastabhāraḥ

एवं च तस्मिन् नरदेवदेवे प्रायोपविष्टे दिवि देवसङ्घाः ।प्रशस्य भूमौ व्यकिरन् प्रसूनै- र्मुदा मुहुर्दुन्दुभयश्च नेदुः॥ 18 ॥

evaṃ ca tasmin naradevadeve prāyopaviṣṭe divi devasaṅghāḥ | praśasya bhūmau vyakiran prasūnai- rmudā muhurdundubhayaśca neduḥ

महर्षयो वै समुपागता ये प्रशस्य साध्वित्यनुमोदमानाः ।ऊचुः प्रजानुग्रहशीलसारा यदुत्तमश्लोकगुणाभिरूपम्॥ 19 ॥

maharṣayo vai samupāgatā ye praśasya sādhvityanumodamānāḥ | ūcuḥ prajānugrahaśīlasārā yaduttamaślokaguṇābhirūpam

न वा इदं राजर्षिवर्य चित्रं भवत्सु कृष्णं समनुव्रतेषु ।येऽध्यासनं राजकिरीटजुष्टं सद्यो जहुर्भगवत्पार्श्वकामाः॥ 20 ॥

na vā idaṃ rājarṣivarya citraṃ bhavatsu kṛṣṇaṃ samanuvrateṣu | ye'dhyāsanaṃ rājakirīṭajuṣṭaṃ sadyo jahurbhagavatpārśvakāmāḥ

सर्वे वयं तावदिहास्महेऽद्य कलेवरं यावदसौ विहाय ।लोकं परं विरजस्कं विशोकं यास्यत्ययं भागवतप्रधानः॥ 21 ॥

sarve vayaṃ tāvadihāsmahe'dya kalevaraṃ yāvadasau vihāya | lokaṃ paraṃ virajaskaṃ viśokaṃ yāsyatyayaṃ bhāgavatapradhānaḥ

आश्रुत्य तदृषिगणवचः परीक्षि- त्समं मधुच्युद्गुरु चाव्यलीकम् ।आभाषतैनानभिनन्द्य युक्तान् शुश्रूषमाणश्चरितानि विष्णोः॥ 22 ॥

āśrutya tadṛṣigaṇavacaḥ parīkṣi- tsamaṃ madhucyudguru cāvyalīkam | ābhāṣatainānabhinandya yuktān śuśrūṣamāṇaścaritāni viṣṇoḥ

समागताः सर्वत एव सर्वे वेदा यथा मूर्तिधरास्त्रिपृष्ठे ।नेहाथवामुत्र च कश्चनार्थ ऋते परानुग्रहमात्मशीलम्॥ 23 ॥

samāgatāḥ sarvata eva sarve vedā yathā mūrtidharāstripṛṣṭhe | nehāthavāmutra ca kaścanārtha ṛte parānugrahamātmaśīlam

ततश्च वः पृच्छ्यमिमं विपृच्छे विश्रभ्य विप्रा इति कृत्यतायाम् ।सर्वात्मना म्रियमाणैश्च कृत्यं शुद्धं च तत्रामृशताभियुक्ताः॥ 24 ॥

tataśca vaḥ pṛcchyamimaṃ vipṛcche viśrabhya viprā iti kṛtyatāyām | sarvātmanā mriyamāṇaiśca kṛtyaṃ śuddhaṃ ca tatrāmṛśatābhiyuktāḥ

तत्राभवद्भगवान् व्यासपुत्रो यदृच्छया गामटमानोऽनपेक्षः ।अलक्ष्यलिङ्गो निजलाभतुष्टो वृतश्च बालैरवधूतवेषः॥ 25 ॥

tatrābhavadbhagavān vyāsaputro yadṛcchayā gāmaṭamāno'napekṣaḥ | alakṣyaliṅgo nijalābhatuṣṭo vṛtaśca bālairavadhūtaveṣaḥ

तं द्व्यष्टवर्षं सुकुमारपाद- करोरुबाह्वंसकपोलगात्रम् ।चार्वायताक्षोन्नसतुल्यकर्ण- सुभ्र्वाननं कम्बुसुजातकण्ठम्॥ 26 ॥

taṃ dvyaṣṭavarṣaṃ sukumārapāda- karorubāhvaṃsakapolagātram | cārvāyatākṣonnasatulyakarṇa- subhrvānanaṃ kambusujātakaṇṭham

निगूढजत्रुं पृथुतुङ्गवक्षस- मावर्तनाभिं वलिवल्गूदरं च ।दिगम्बरं वक्त्रविकीर्णकेशं प्रलम्बबाहुं स्वमरोत्तमाभम्॥ 27 ॥

nigūḍhajatruṃ pṛthutuṅgavakṣasa- māvartanābhiṃ valivalgūdaraṃ ca | digambaraṃ vaktravikīrṇakeśaṃ pralambabāhuṃ svamarottamābham

श्यामं सदापीच्यवयोऽङ्गलक्ष्म्या स्त्रीणां मनोज्ञं रुचिरस्मितेन ।प्रत्युत्थितास्ते मुनयः स्वासनेभ्य- स्तल्लक्षणज्ञा अपि गूढवर्चसम्॥ 28 ॥

śyāmaṃ sadāpīcyavayo'ṅgalakṣmyā strīṇāṃ manojñaṃ rucirasmitena | pratyutthitāste munayaḥ svāsanebhya- stallakṣaṇajñā api gūḍhavarcasam

स विष्णुरातोऽतिथय आगताय तस्मै सपर्यां शिरसाऽऽजहार ।ततो निवृत्ता ह्यबुधाः स्त्रियोऽर्भका महासने सोपविवेश पूजितः॥ 29 ॥

sa viṣṇurāto'tithaya āgatāya tasmai saparyāṃ śirasā''jahāra | tato nivṛttā hyabudhāḥ striyo'rbhakā mahāsane sopaviveśa pūjitaḥ

स संवृतस्तत्र महान् महीयसां ब्रह्मर्षिराजर्षिदेवर्षिसङ्घैः ।व्यरोचतालं भगवान् यथेन्दु- र्ग्रहर्क्षतारानिकरैः परीतः॥ 30 ॥

sa saṃvṛtastatra mahān mahīyasāṃ brahmarṣirājarṣidevarṣisaṅghaiḥ | vyarocatālaṃ bhagavān yathendu- rgraharkṣatārānikaraiḥ parītaḥ

प्रशान्तमासीनमकुण्ठमेधसं मुनिं नृपो भागवतोऽभ्युपेत्य ।प्रणम्य मूर्ध्नावहितः कृताञ्जलि- र्नत्वा गिरा सूनृतयान्वपृच्छत्॥ 31 ॥

praśāntamāsīnamakuṇṭhamedhasaṃ muniṃ nṛpo bhāgavato'bhyupetya | praṇamya mūrdhnāvahitaḥ kṛtāñjali- rnatvā girā sūnṛtayānvapṛcchat

अहो अद्य वयं ब्रह्मन् सत्सेव्याः क्षत्रबन्धवः ।कृपयातिथिरूपेण भवद्भिस्तीर्थकाः कृताः॥ 32 ॥

aho adya vayaṃ brahman satsevyāḥ kṣatrabandhavaḥ | kṛpayātithirūpeṇa bhavadbhistīrthakāḥ kṛtāḥ

येषां संस्मरणात्पुंसां सद्यः शुध्यन्ति वै गृहाः ।किं पुनर्दर्शनस्पर्शपादशौचासनादिभिः॥ 33 ॥

yeṣāṃ saṃsmaraṇātpuṃsāṃ sadyaḥ śudhyanti vai gṛhāḥ | kiṃ punardarśanasparśapādaśaucāsanādibhiḥ

सान्निध्यात्ते महायोगिन् पातकानि महान्त्यपि ।सद्यो नश्यन्ति वै पुंसां विष्णोरिव सुरेतराः॥ 34 ॥

sānnidhyātte mahāyogin pātakāni mahāntyapi | sadyo naśyanti vai puṃsāṃ viṣṇoriva suretarāḥ

अपि मे भगवान् प्रीतः कृष्णः पाण्डुसुतप्रियः ।पैतृष्वसेयप्रीत्यर्थं तद्गोत्रस्यात्तबान्धवः॥ 35 ॥

api me bhagavān prītaḥ kṛṣṇaḥ pāṇḍusutapriyaḥ | paitṛṣvaseyaprītyarthaṃ tadgotrasyāttabāndhavaḥ

अन्यथा तेऽव्यक्तगतेर्दर्शनं नः कथं नृणाम् ।नितरां म्रियमाणानां संसिद्धस्य वनीयसः॥ 36 ॥

anyathā te'vyaktagaterdarśanaṃ naḥ kathaṃ nṛṇām | nitarāṃ mriyamāṇānāṃ saṃsiddhasya vanīyasaḥ

अतः पृच्छामि संसिद्धिं योगिनां परमं गुरुम् ।पुरुषस्येह यत्कार्यं म्रियमाणस्य सर्वथा॥ 37 ॥

ataḥ pṛcchāmi saṃsiddhiṃ yogināṃ paramaṃ gurum | puruṣasyeha yatkāryaṃ mriyamāṇasya sarvathā

यच्छ्रोतव्यमथो जप्यं यत्कर्तव्यं नृभिः प्रभो ।स्मर्तव्यं भजनीयं वा ब्रूहि यद्वा विपर्ययम्॥ 38 ॥

yacchrotavyamatho japyaṃ yatkartavyaṃ nṛbhiḥ prabho | smartavyaṃ bhajanīyaṃ vā brūhi yadvā viparyayam

नूनं भगवतो ब्रह्मन् गृहेषु गृहमेधिनाम् ।न लक्ष्यते ह्यवस्थानमपि गोदोहनं क्वचित्॥ 39 ॥

nūnaṃ bhagavato brahman gṛheṣu gṛhamedhinām | na lakṣyate hyavasthānamapi godohanaṃ kvacit

एवमाभाषितः पृष्टः स राज्ञा श्लक्ष्णया गिरा ।प्रत्यभाषत धर्मज्ञो भगवान् बादरायणिः॥ 40 ॥

evamābhāṣitaḥ pṛṣṭaḥ sa rājñā ślakṣṇayā girā | pratyabhāṣata dharmajño bhagavān bādarāyaṇiḥ

पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे शुकागमनं नामैकोनविंशोऽध्यायः॥ 19b ॥

pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ prathamaskandhe śukāgamanaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ