Skandha 7, Adhyāya 3

हिरण्यकशिपू राजन्नजेयमजरामरम् ।आत्मानमप्रतिद्वन्द्वमेकराजं व्यधित्सत॥ 1 ॥

hiraṇyakaśipū rājannajeyamajarāmaram | ātmānamapratidvandvamekarājaṃ vyadhitsata

स तेपे मन्दरद्रोण्यां तपः परमदारुणम् ।ऊर्ध्वबाहुर्नभोदृष्टिः पादाङ्गुष्ठाश्रितावनिः॥ 2 ॥

sa tepe mandaradroṇyāṃ tapaḥ paramadāruṇam | ūrdhvabāhurnabhodṛṣṭiḥ pādāṅguṣṭhāśritāvaniḥ

जटादीधितिभी रेजे संवर्तार्क इवांशुभिः ।तस्मिंस्तपस्तप्यमाने देवाः स्थानानि भेजिरे॥ 3 ॥

jaṭādīdhitibhī reje saṃvartārka ivāṃśubhiḥ | tasmiṃstapastapyamāne devāḥ sthānāni bhejire

तस्य मूर्ध्नः समुद्भूतः सधूमोऽग्निस्तपोमयः ।तीर्यगूर्ध्वमधो लोकानतपद्विष्वगीरितः॥ 4 ॥

tasya mūrdhnaḥ samudbhūtaḥ sadhūmo'gnistapomayaḥ | tīryagūrdhvamadho lokānatapadviṣvagīritaḥ

चुक्षुभुर्नद्युदन्वन्तः सद्वीपाद्रिश्चचाल भूः ।निपेतुः सग्रहास्तारा जज्वलुश्च दिशो दश॥ 5 ॥

cukṣubhurnadyudanvantaḥ sadvīpādriścacāla bhūḥ | nipetuḥ sagrahāstārā jajvaluśca diśo daśa

तेन तप्ता दिवं त्यक्त्वा ब्रह्मलोकं ययुः सुराः ।धात्रे विज्ञापयामासुर्देवदेव जगत्पते॥ 6 ॥

tena taptā divaṃ tyaktvā brahmalokaṃ yayuḥ surāḥ | dhātre vijñāpayāmāsurdevadeva jagatpate

दैत्येन्द्रतपसा तप्ता दिवि स्थातुं न शक्नुमः ।तस्य चोपशमं भूमन् विधेहि यदि मन्यसे ।लोका न यावन्नङ्क्ष्यन्ति बलिहारास्तवाभिभूः॥ 7 ॥

daityendratapasā taptā divi sthātuṃ na śaknumaḥ | tasya copaśamaṃ bhūman vidhehi yadi manyase | lokā na yāvannaṅkṣyanti balihārāstavābhibhūḥ

तस्यायं किल सङ्कल्पश्चरतो दुश्चरं तपः ।श्रूयतां किं न विदितस्तवाथापि निवेदितः॥ 8 ॥

tasyāyaṃ kila saṅkalpaścarato duścaraṃ tapaḥ | śrūyatāṃ kiṃ na viditastavāthāpi niveditaḥ

सृष्ट्वा चराचरमिदं तपोयोगसमाधिना ।अध्यास्ते सर्वधिष्ण्येभ्यः परमेष्ठी निजासनम्॥ 9 ॥

sṛṣṭvā carācaramidaṃ tapoyogasamādhinā | adhyāste sarvadhiṣṇyebhyaḥ parameṣṭhī nijāsanam

तदहं वर्धमानेन तपोयोगसमाधिना ।कालात्मनोश्च नित्यत्वात्साधयिष्ये तथाऽऽत्मनः॥ 10 ॥

tadahaṃ vardhamānena tapoyogasamādhinā | kālātmanośca nityatvātsādhayiṣye tathā''tmanaḥ

अन्यथेदं विधास्येऽहमयथापूर्वमोजसा ।किमन्यैः कालनिर्धूतैः कल्पान्ते वैष्णवादिभिः॥ 11 ॥

anyathedaṃ vidhāsye'hamayathāpūrvamojasā | kimanyaiḥ kālanirdhūtaiḥ kalpānte vaiṣṇavādibhiḥ

विधत्स्वानन्तरं युक्तं स्वयं त्रिभुवनेश्वर॥ 12 ॥

vidhatsvānantaraṃ yuktaṃ svayaṃ tribhuvaneśvara

तवासनं द्विजगवां पारमेष्ठ्यं जगत्पते ।भवाय श्रेयसे भूत्यै क्षेमाय विजयाय च॥ 13 ॥

tavāsanaṃ dvijagavāṃ pārameṣṭhyaṃ jagatpate | bhavāya śreyase bhūtyai kṣemāya vijayāya ca

परीतो भृगुदक्षाद्यैर्ययौ दैत्येश्वराश्रमम्॥ 14 ॥

parīto bhṛgudakṣādyairyayau daityeśvarāśramam

न ददर्श प्रतिच्छन्नं वल्मीकतृणकीचकैः ।पिपीलिकाभिराचीर्णमेदस्त्वङ्मांसशोणितम्॥ 15 ॥

na dadarśa praticchannaṃ valmīkatṛṇakīcakaiḥ | pipīlikābhirācīrṇamedastvaṅmāṃsaśoṇitam

तपन्तं तपसा लोकान् यथाभ्रापिहितं रविम् ।विलक्ष्य विस्मितः प्राह प्रहसन् हंसवाहनः॥ 16 ॥

tapantaṃ tapasā lokān yathābhrāpihitaṃ ravim | vilakṣya vismitaḥ prāha prahasan haṃsavāhanaḥ

ब्रह्मोवाच ।उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते तपःसिद्धोऽसि काश्यप ।वरदोऽहमनुप्राप्तो व्रियतामीप्सितो वरः॥ 17 ॥

brahmovāca | uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te tapaḥsiddho'si kāśyapa | varado'hamanuprāpto vriyatāmīpsito varaḥ

अद्राक्षमहमेतत्ते हृत्सारं महदद्भुतम् ।दंशभक्षितदेहस्य प्राणा ह्यस्थिषु शेरते॥ 18 ॥

adrākṣamahametatte hṛtsāraṃ mahadadbhutam | daṃśabhakṣitadehasya prāṇā hyasthiṣu śerate

नैतत्पूर्वर्षयश्चक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे ।निरम्बुर्धारयेत्प्राणान् को वै दिव्यसमाः शतम्॥ 19 ॥

naitatpūrvarṣayaścakrurna kariṣyanti cāpare | niramburdhārayetprāṇān ko vai divyasamāḥ śatam

व्यवसायेन तेऽनेन दुष्करेण मनस्विनाम् ।तपोनिष्ठेन भवता जितोऽहं दितिनन्दन॥ 20 ॥

vyavasāyena te'nena duṣkareṇa manasvinām | taponiṣṭhena bhavatā jito'haṃ ditinandana

ततस्त आशिषः सर्वा ददाम्यसुरपुङ्गव ।मर्त्यस्य ते अमर्त्यस्य दर्शनं नाफलं मम॥ 21 ॥

tatasta āśiṣaḥ sarvā dadāmyasurapuṅgava | martyasya te amartyasya darśanaṃ nāphalaṃ mama

इत्युक्त्वाऽऽदिभवो देवो भक्षिताङ्गं पिपीलिकैः ।कमण्डलुजलेनौक्षद्दिव्येनामोघराधसा॥ 22 ॥

ityuktvā''dibhavo devo bhakṣitāṅgaṃ pipīlikaiḥ | kamaṇḍalujalenaukṣaddivyenāmogharādhasā

स तत्कीचकवल्मीकात्सहओजोबलान्वितः ।सर्वावयवसम्पन्नो वज्रसंहननो युवा ।उत्थितस्तप्तहेमाभो विभावसुरिवैधसः॥ 23 ॥

sa tatkīcakavalmīkātsahaojobalānvitaḥ | sarvāvayavasampanno vajrasaṃhanano yuvā | utthitastaptahemābho vibhāvasurivaidhasaḥ

स निरीक्ष्याम्बरे देवं हंसवाहमवस्थितम् ।ननाम शिरसा भूमौ तद्दर्शनमहोत्सवः॥ 24 ॥

sa nirīkṣyāmbare devaṃ haṃsavāhamavasthitam | nanāma śirasā bhūmau taddarśanamahotsavaḥ

उत्थाय प्राञ्जलिः प्रह्व ईक्षमाणो दृशा विभुम् ।हर्षाश्रुपुलकोद्भेदो गिरा गद्गदयागृणात्॥ 25 ॥

utthāya prāñjaliḥ prahva īkṣamāṇo dṛśā vibhum | harṣāśrupulakodbhedo girā gadgadayāgṛṇāt

कल्पान्ते कालसृष्टेन योऽन्धेन तमसाऽऽवृतम् ।अभिव्यनग्जगदिदं स्वयञ्ज्योतिः स्वरोचिषा॥ 26 ॥

kalpānte kālasṛṣṭena yo'ndhena tamasā''vṛtam | abhivyanagjagadidaṃ svayañjyotiḥ svarociṣā

आत्मना त्रिवृता चेदं सृजत्यवति लुम्पति ।रजःसत्त्वतमोधाम्ने पराय महते नमः॥ 27 ॥

ātmanā trivṛtā cedaṃ sṛjatyavati lumpati | rajaḥsattvatamodhāmne parāya mahate namaḥ

नम आद्याय बीजाय ज्ञानविज्ञानमूर्तये ।प्राणेन्द्रियमनोबुद्धिविकारैर्व्यक्तिमीयुषे॥ 28 ॥

nama ādyāya bījāya jñānavijñānamūrtaye | prāṇendriyamanobuddhivikārairvyaktimīyuṣe

त्वमीशिषे जगतस्तस्थुषश्च प्राणेन मुख्येन पतिः प्रजानाम् ।चित्तस्य चित्तेर्मन-इन्द्रियाणां पतिर्महान् भूतगुणाशयेशः॥ 29 ॥

tvamīśiṣe jagatastasthuṣaśca prāṇena mukhyena patiḥ prajānām | cittasya cittermana-indriyāṇāṃ patirmahān bhūtaguṇāśayeśaḥ

त्वं सप्ततन्तून् वितनोषि तन्वा त्रय्या चातुर्होत्रकविद्यया च ।त्वमेक आत्माऽऽत्मवतामनादि- रनन्तपारः कविरन्तरात्मा॥ 30 ॥

tvaṃ saptatantūn vitanoṣi tanvā trayyā cāturhotrakavidyayā ca | tvameka ātmā''tmavatāmanādi- ranantapāraḥ kavirantarātmā

त्वमेव कालोऽनिमिषो जनाना- मायुर्लवाद्यावयवैः क्षिणोषि ।कूटस्थ आत्मा परमेष्ठ्यजो महां- स्त्वं जीवलोकस्य च जीव आत्मा॥ 31 ॥

tvameva kālo'nimiṣo janānā- māyurlavādyāvayavaiḥ kṣiṇoṣi | kūṭastha ātmā parameṣṭhyajo mahāṃ- stvaṃ jīvalokasya ca jīva ātmā

त्वत्तः परं नापरमप्यनेज- देजच्च किञ्चिद्व्यतिरिक्तमस्ति ।विद्याः कलास्ते तनवश्च सर्वा हिरण्यगर्भोऽसि बृहत्त्रिपृष्ठः॥ 32 ॥

tvattaḥ paraṃ nāparamapyaneja- dejacca kiñcidvyatiriktamasti | vidyāḥ kalāste tanavaśca sarvā hiraṇyagarbho'si bṛhattripṛṣṭhaḥ

व्यक्तं विभो स्थूलमिदं शरीरं येनेन्द्रियप्राणमनोगुणांस्त्वम् ।भुङ्क्षे स्थितो धामनि पारमेष्ठ्ये अव्यक्त आत्मा पुरुषः पुराणः॥ 33 ॥

vyaktaṃ vibho sthūlamidaṃ śarīraṃ yenendriyaprāṇamanoguṇāṃstvam | bhuṅkṣe sthito dhāmani pārameṣṭhye avyakta ātmā puruṣaḥ purāṇaḥ

अनन्ताव्यक्तरूपेण येनेदमखिलं ततम् ।चिदचिच्छक्तियुक्ताय तस्मै भगवते नमः॥ 34 ॥

anantāvyaktarūpeṇa yenedamakhilaṃ tatam | cidacicchaktiyuktāya tasmai bhagavate namaḥ

यदि दास्यस्यभिमतान् वरान् मे वरदोत्तम ।भूतेभ्यस्त्वद्विसृष्टेभ्यो मृत्युर्मा भून्मम प्रभो॥ 35 ॥

yadi dāsyasyabhimatān varān me varadottama | bhūtebhyastvadvisṛṣṭebhyo mṛtyurmā bhūnmama prabho

नान्तर्बहिर्दिवा नक्तमन्यस्मादपि चायुधैः ।न भूमौ नाम्बरे मृत्युर्न नरैर्न मृगैरपि॥ 36 ॥

nāntarbahirdivā naktamanyasmādapi cāyudhaiḥ | na bhūmau nāmbare mṛtyurna narairna mṛgairapi

व्यसुभिर्वासुमद्भिर्वा सुरासुरमहोरगैः ।अप्रतिद्वन्द्वतां युद्धे ऐकपत्यं च देहिनाम्॥ 37 ॥

vyasubhirvāsumadbhirvā surāsuramahoragaiḥ | apratidvandvatāṃ yuddhe aikapatyaṃ ca dehinām

सर्वेषां लोकपालानां महिमानं यथात्मनः ।तपोयोगप्रभावाणां यन्न रिष्यति कर्हिचित्॥ 38 ॥

sarveṣāṃ lokapālānāṃ mahimānaṃ yathātmanaḥ | tapoyogaprabhāvāṇāṃ yanna riṣyati karhicit

सप्तमस्कन्धे हिरण्यकशिपुवरयाचनं नाम तृतीयोऽध्यायः॥ 3b ॥

saptamaskandhe hiraṇyakaśipuvarayācanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ