Skandha 7, Adhyāya 2

भ्रातर्येवं विनिहते हरिणा क्रोडमूर्तिना ।हिरण्यकशिपू राजन् पर्यतप्यद्रुषा शुचा॥ 1 ॥

bhrātaryevaṃ vinihate hariṇā kroḍamūrtinā | hiraṇyakaśipū rājan paryatapyadruṣā śucā

आह चेदं रुषा घूर्णः सन्दष्टदशनच्छदः ।कोपोज्ज्वलद्भ्यां चक्षुर्भ्यां निरीक्षन् धूम्रमम्बरम्॥ 2 ॥

āha cedaṃ ruṣā ghūrṇaḥ sandaṣṭadaśanacchadaḥ | kopojjvaladbhyāṃ cakṣurbhyāṃ nirīkṣan dhūmramambaram

करालदंष्ट्रोग्रदृष्ट्या दुष्प्रेक्ष्यभ्रुकुटीमुखः ।शूलमुद्यम्य सदसि दानवानिदमब्रवीत्॥ 3 ॥

karāladaṃṣṭrogradṛṣṭyā duṣprekṣyabhrukuṭīmukhaḥ | śūlamudyamya sadasi dānavānidamabravīt

भो भो दानवदैतेया द्विमूर्धंस्त्र्यक्ष शम्बर ।शतबाहो हयग्रीव नमुचे पाक इल्वल॥ 4 ॥

bho bho dānavadaiteyā dvimūrdhaṃstryakṣa śambara | śatabāho hayagrīva namuce pāka ilvala

विप्रचित्ते मम वचः पुलोमन् शकुनादयः ।शृणुतानन्तरं सर्वे क्रियतामाशु मा चिरम्॥ 5 ॥

vipracitte mama vacaḥ puloman śakunādayaḥ | śṛṇutānantaraṃ sarve kriyatāmāśu mā ciram

सपत्नैर्घातितः क्षुद्रैर्भ्राता मे दयितः सुहृत् ।पार्ष्णिग्राहेण हरिणा समेनाप्युपधावनैः॥ 6 ॥

sapatnairghātitaḥ kṣudrairbhrātā me dayitaḥ suhṛt | pārṣṇigrāheṇa hariṇā samenāpyupadhāvanaiḥ

तस्य त्यक्तस्वभावस्य घृणेर्मायावनौकसः ।भजन्तं भजमानस्य बालस्येवास्थिरात्मनः॥ 7 ॥

tasya tyaktasvabhāvasya ghṛṇermāyāvanaukasaḥ | bhajantaṃ bhajamānasya bālasyevāsthirātmanaḥ

मच्छूलभिन्नग्रीवस्य भूरिणा रुधिरेण वै ।रुधिरप्रियं तर्पयिष्ये भ्रातरं मे गतव्यथः॥ 8 ॥

macchūlabhinnagrīvasya bhūriṇā rudhireṇa vai | rudhirapriyaṃ tarpayiṣye bhrātaraṃ me gatavyathaḥ

तस्मिन् कूटेऽहिते नष्टे कृत्तमूले वनस्पतौ ।विटपा इव शुष्यन्ति विष्णुप्राणा दिवौकसः॥ 9 ॥

tasmin kūṭe'hite naṣṭe kṛttamūle vanaspatau | viṭapā iva śuṣyanti viṣṇuprāṇā divaukasaḥ

तावद्यात भुवं यूयं विप्रक्षत्रसमेधिताम् ।सूदयध्वं तपोयज्ञस्वाध्यायव्रतदानिनः॥ 10 ॥

tāvadyāta bhuvaṃ yūyaṃ viprakṣatrasamedhitām | sūdayadhvaṃ tapoyajñasvādhyāyavratadāninaḥ

विष्णुर्द्विजक्रियामूलो यज्ञो धर्ममयः पुमान् ।देवर्षिपितृभूतानां धर्मस्य च परायणम्॥ 11 ॥

viṣṇurdvijakriyāmūlo yajño dharmamayaḥ pumān | devarṣipitṛbhūtānāṃ dharmasya ca parāyaṇam

यत्र यत्र द्विजा गावो वेदा वर्णाश्रमाः क्रियाः ।तं तं जनपदं यात सन्दीपयत वृश्चत॥ 12 ॥

yatra yatra dvijā gāvo vedā varṇāśramāḥ kriyāḥ | taṃ taṃ janapadaṃ yāta sandīpayata vṛścata

तथा प्रजानां कदनं विदधुः कदनप्रियाः॥ 13 ॥

tathā prajānāṃ kadanaṃ vidadhuḥ kadanapriyāḥ

पुरग्रामव्रजोद्यानक्षेत्रारामाश्रमाकरान् ।खेटखर्वटघोषांश्च ददहुः पत्तनानि च॥ 14 ॥

puragrāmavrajodyānakṣetrārāmāśramākarān | kheṭakharvaṭaghoṣāṃśca dadahuḥ pattanāni ca

केचित्खनित्रैर्बिभिदुः सेतुप्राकारगोपुरान् ।आजीव्यांश्चिच्छिदुर्वृक्षान् केचित्परशुपाणयः ।प्रादहन् शरणान्येके प्रजानां ज्वलितोल्मुकैः॥ 15 ॥

kecitkhanitrairbibhiduḥ setuprākāragopurān | ājīvyāṃścicchidurvṛkṣān kecitparaśupāṇayaḥ | prādahan śaraṇānyeke prajānāṃ jvalitolmukaiḥ

एवं विप्रकृते लोके दैत्येन्द्रानुचरैर्मुहुः ।दिवं देवाः परित्यज्य भुवि चेरुरलक्षिताः॥ 16 ॥

evaṃ viprakṛte loke daityendrānucarairmuhuḥ | divaṃ devāḥ parityajya bhuvi ceruralakṣitāḥ

हिरण्यकशिपुर्भ्रातुः सम्परेतस्य दुःखितः ।कृत्वा कटोदकादीनि भ्रातृपुत्रानसान्त्वयत्॥ 17 ॥

hiraṇyakaśipurbhrātuḥ samparetasya duḥkhitaḥ | kṛtvā kaṭodakādīni bhrātṛputrānasāntvayat

शकुनिं शम्बरं धृष्टं भूतसन्तापनं वृकम् ।कालनाभं महानाभं हरिश्मश्रुमथोत्कचम्॥ 18 ॥

śakuniṃ śambaraṃ dhṛṣṭaṃ bhūtasantāpanaṃ vṛkam | kālanābhaṃ mahānābhaṃ hariśmaśrumathotkacam

तन्मातरं रुषाभानुं दितिं च जननीं गिरा ।श्लक्ष्णया देशकालज्ञ इदमाह जनेश्वर॥ 19 ॥

tanmātaraṃ ruṣābhānuṃ ditiṃ ca jananīṃ girā | ślakṣṇayā deśakālajña idamāha janeśvara

अम्बाम्ब हे वधूः पुत्रा वीरं मार्हथ शोचितुम् ।रिपोरभिमुखे श्लाघ्यः शूराणां वध ईप्सितः॥ 20 ॥

ambāmba he vadhūḥ putrā vīraṃ mārhatha śocitum | riporabhimukhe ślāghyaḥ śūrāṇāṃ vadha īpsitaḥ

भूतानामिह संवासः प्रपायामिव सुव्रते ।दैवेनैकत्र नीतानामुन्नीतानां स्वकर्मभिः॥ 21 ॥

bhūtānāmiha saṃvāsaḥ prapāyāmiva suvrate | daivenaikatra nītānāmunnītānāṃ svakarmabhiḥ

नित्य आत्माव्ययः शुद्धः सर्वगः सर्ववित्परः ।धत्तेऽसावात्मनो लिङ्गं मायया विसृजन् गुणान्॥ 22 ॥

nitya ātmāvyayaḥ śuddhaḥ sarvagaḥ sarvavitparaḥ | dhatte'sāvātmano liṅgaṃ māyayā visṛjan guṇān

यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव ।चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते चलतीव भूः॥ 23 ॥

yathāmbhasā pracalatā taravo'pi calā iva | cakṣuṣā bhrāmyamāṇena dṛśyate calatīva bhūḥ

एवं गुणैर्भ्राम्यमाणे मनस्यविकलः पुमान् ।याति तत्साम्यतां भद्रे ह्यलिङ्गो लिङ्गवानिव॥ 24 ॥

evaṃ guṇairbhrāmyamāṇe manasyavikalaḥ pumān | yāti tatsāmyatāṃ bhadre hyaliṅgo liṅgavāniva

एष आत्मविपर्यासो ह्यलिङ्गे लिङ्गभावना ।एष प्रियाप्रियैर्योगो वियोगः कर्मसंसृतिः॥ 25 ॥

eṣa ātmaviparyāso hyaliṅge liṅgabhāvanā | eṣa priyāpriyairyogo viyogaḥ karmasaṃsṛtiḥ

सम्भवश्च विनाशश्च शोकश्च विविधः स्मृतः ।अविवेकश्च चिन्ता च विवेकास्मृतिरेव च॥ 26 ॥

sambhavaśca vināśaśca śokaśca vividhaḥ smṛtaḥ | avivekaśca cintā ca vivekāsmṛtireva ca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।यमस्य प्रेतबन्धूनां संवादं तं निबोधत॥ 27 ॥

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam | yamasya pretabandhūnāṃ saṃvādaṃ taṃ nibodhata

उशीनरेष्वभूद्राजा सुयज्ञ इति विश्रुतः ।सपत्नैर्निहतो युद्धे ज्ञातयस्तमुपासत॥ 28 ॥

uśīnareṣvabhūdrājā suyajña iti viśrutaḥ | sapatnairnihato yuddhe jñātayastamupāsata

विशीर्णरत्नकवचं विभ्रष्टाभरणस्रजम् ।शरनिर्भिन्नहृदयं शयानमसृगाविलम्॥ 29 ॥

viśīrṇaratnakavacaṃ vibhraṣṭābharaṇasrajam | śaranirbhinnahṛdayaṃ śayānamasṛgāvilam

प्रकीर्णकेशं ध्वस्ताक्षं रभसा दष्टदच्छदम् ।रजःकुण्ठमुखाम्भोजं छिन्नायुधभुजं मृधे॥ 30 ॥

prakīrṇakeśaṃ dhvastākṣaṃ rabhasā daṣṭadacchadam | rajaḥkuṇṭhamukhāmbhojaṃ chinnāyudhabhujaṃ mṛdhe

उशीनरेन्द्रं विधिना तथा कृतं पतिं महिष्यः प्रसमीक्ष्य दुःखिताः ।हताः स्म नाथेति करैरुरो भृशं घ्नन्त्यो मुहुस्तत्पदयोरुपापतन्॥ 31 ॥

uśīnarendraṃ vidhinā tathā kṛtaṃ patiṃ mahiṣyaḥ prasamīkṣya duḥkhitāḥ | hatāḥ sma nātheti karairuro bhṛśaṃ ghnantyo muhustatpadayorupāpatan

रुदत्य उच्चैर्दयिताङ्घ्रिपङ्कजं सिञ्चन्त्य अस्रैः कुचकुङ्कुमारुणैः ।विस्रस्तकेशाभरणाः शुचं नृणां सृजन्त्य आक्रन्दनया विलेपिरे॥ 32 ॥

rudatya uccairdayitāṅghripaṅkajaṃ siñcantya asraiḥ kucakuṅkumāruṇaiḥ | visrastakeśābharaṇāḥ śucaṃ nṛṇāṃ sṛjantya ākrandanayā vilepire

अहो विधात्राकरुणेन नः प्रभो भवान् प्रणीतो दृगगोचरां दशाम् ।उशीनराणामसि वृत्तिदः पुरा कृतोऽधुना येन शुचां विवर्धनः॥ 33 ॥

aho vidhātrākaruṇena naḥ prabho bhavān praṇīto dṛgagocarāṃ daśām | uśīnarāṇāmasi vṛttidaḥ purā kṛto'dhunā yena śucāṃ vivardhanaḥ

त्वया कृतज्ञेन वयं महीपते कथं विना स्याम सुहृत्तमेन ते ।तत्रानुयानं तव वीर पादयोः शुश्रूषतीनां दिश यत्र यास्यसि॥ 34 ॥

tvayā kṛtajñena vayaṃ mahīpate kathaṃ vinā syāma suhṛttamena te | tatrānuyānaṃ tava vīra pādayoḥ śuśrūṣatīnāṃ diśa yatra yāsyasi

एवं विलपतीनां वै परिगृह्य मृतं पतिम् ।अनिच्छतीनां निर्हारमर्कोऽस्तं सन्न्यवर्तत॥ 35 ॥

evaṃ vilapatīnāṃ vai parigṛhya mṛtaṃ patim | anicchatīnāṃ nirhāramarko'staṃ sannyavartata

तत्र ह प्रेतबन्धूनामाश्रुत्य परिदेवितम् ।आह तान् बालको भूत्वा यमः स्वयमुपागतः॥ 36 ॥

tatra ha pretabandhūnāmāśrutya paridevitam | āha tān bālako bhūtvā yamaḥ svayamupāgataḥ

अहो अमीषां वयसाधिकानां विपश्यतां लोकविधिं विमोहः ।यत्रागतस्तत्र गतं मनुष्यं स्वयं सधर्मा अपि शोचन्त्यपार्थम्॥ 37 ॥

aho amīṣāṃ vayasādhikānāṃ vipaśyatāṃ lokavidhiṃ vimohaḥ | yatrāgatastatra gataṃ manuṣyaṃ svayaṃ sadharmā api śocantyapārtham

अहो वयं धन्यतमा यदत्र त्यक्ताः पितृभ्यां न विचिन्तयामः ।अभक्ष्यमाणा अबला वृकादिभिः स रक्षिता रक्षति यो हि गर्भे॥ 38 ॥

aho vayaṃ dhanyatamā yadatra tyaktāḥ pitṛbhyāṃ na vicintayāmaḥ | abhakṣyamāṇā abalā vṛkādibhiḥ sa rakṣitā rakṣati yo hi garbhe

य इच्छयेशः सृजतीदमव्ययो य एव रक्षत्यवलुम्पते च यः ।तस्याबलाः क्रीडनमाहुरीशितु- श्चराचरं निग्रहसङ्ग्रहे प्रभुः॥ 39 ॥

ya icchayeśaḥ sṛjatīdamavyayo ya eva rakṣatyavalumpate ca yaḥ | tasyābalāḥ krīḍanamāhurīśitu- ścarācaraṃ nigrahasaṅgrahe prabhuḥ

पथि च्युतं तिष्ठति दिष्टरक्षितं गृहे स्थितं तद्विहतं विनश्यति ।जीवत्यनाथोऽपि तदीक्षितो वने गृहेऽभिगुप्तोऽस्य हतो न जीवति॥ 40 ॥

pathi cyutaṃ tiṣṭhati diṣṭarakṣitaṃ gṛhe sthitaṃ tadvihataṃ vinaśyati | jīvatyanātho'pi tadīkṣito vane gṛhe'bhigupto'sya hato na jīvati

भूतानि तैस्तैर्निजयोनिकर्मभि- र्भवन्ति काले न भवन्ति सर्वशः ।न तत्र हात्मा प्रकृतावपि स्थित- स्तस्या गुणैरन्यतमो निबध्यते॥ 41 ॥

bhūtāni taistairnijayonikarmabhi- rbhavanti kāle na bhavanti sarvaśaḥ | na tatra hātmā prakṛtāvapi sthita- stasyā guṇairanyatamo nibadhyate

इदं शरीरं पुरुषस्य मोहजं यथा पृथग्भौतिकमीयते गृहम् ।यथौदकैः पार्थिवतैजसैर्जनः कालेन जातो विकृतो विनश्यति॥ 42 ॥

idaṃ śarīraṃ puruṣasya mohajaṃ yathā pṛthagbhautikamīyate gṛham | yathaudakaiḥ pārthivataijasairjanaḥ kālena jāto vikṛto vinaśyati

यथानलो दारुषु भिन्न ईयते यथानिलो देहगतः पृथक् स्थितः ।यथा नभः सर्वगतं न सज्जते तथा पुमान् सर्वगुणाश्रयः परः॥ 43 ॥

yathānalo dāruṣu bhinna īyate yathānilo dehagataḥ pṛthak sthitaḥ | yathā nabhaḥ sarvagataṃ na sajjate tathā pumān sarvaguṇāśrayaḥ paraḥ

सुयज्ञो नन्वयं शेते मूढा यमनुशोचथ ।यः श्रोता योऽनुवक्तेह स न दृश्येत कर्हिचित्॥ 44 ॥

suyajño nanvayaṃ śete mūḍhā yamanuśocatha | yaḥ śrotā yo'nuvakteha sa na dṛśyeta karhicit

न श्रोता नानुवक्तायं मुख्योऽप्यत्र महानसुः ।यस्त्विहेन्द्रियवानात्मा स चान्यः प्राणदेहयोः॥ 45 ॥

na śrotā nānuvaktāyaṃ mukhyo'pyatra mahānasuḥ | yastvihendriyavānātmā sa cānyaḥ prāṇadehayoḥ

भूतेन्द्रियमनोलिङ्गान् देहानुच्चावचान् विभुः ।भजत्युत्सृजति ह्यन्यस्तच्चापि स्वेन तेजसा॥ 46 ॥

bhūtendriyamanoliṅgān dehānuccāvacān vibhuḥ | bhajatyutsṛjati hyanyastaccāpi svena tejasā

यावल्लिङ्गान्वितो ह्यात्मा तावत्कर्म निबन्धनम् ।ततो विपर्ययः क्लेशो मायायोगोऽनुवर्तते॥ 47 ॥

yāvalliṅgānvito hyātmā tāvatkarma nibandhanam | tato viparyayaḥ kleśo māyāyogo'nuvartate

वितथाभिनिवेशोऽयं यद्गुणेष्वर्थदृग्वचः ।यथा मनोरथः स्वप्नः सर्वमैन्द्रियकं मृषा॥ 48 ॥

vitathābhiniveśo'yaṃ yadguṇeṣvarthadṛgvacaḥ | yathā manorathaḥ svapnaḥ sarvamaindriyakaṃ mṛṣā

अथ नित्यमनित्यं वा नेह शोचन्ति तद्विदः ।नान्यथा शक्यते कर्तुं स्वभावः शोचतामिति॥ 49 ॥

atha nityamanityaṃ vā neha śocanti tadvidaḥ | nānyathā śakyate kartuṃ svabhāvaḥ śocatāmiti

लुब्धको विपिने कश्चित्पक्षिणां निर्मितोऽन्तकः ।वितत्य जालं विदधे तत्र तत्र प्रलोभयन्॥ 50 ॥

lubdhako vipine kaścitpakṣiṇāṃ nirmito'ntakaḥ | vitatya jālaṃ vidadhe tatra tatra pralobhayan

कुलिङ्गमिथुनं तत्र विचरत्समदृश्यत ।तयोः कुलिङ्गी सहसा लुब्धकेन प्रलोभिता॥ 51 ॥

kuliṅgamithunaṃ tatra vicaratsamadṛśyata | tayoḥ kuliṅgī sahasā lubdhakena pralobhitā

सासज्जत शिचस्तन्त्यां महिषी कालयन्त्रिता ।कुलिङ्गस्तां तथाऽऽपन्नां निरीक्ष्य भृशदुःखितः ।स्नेहादकल्पः कृपणः कृपणां पर्यदेवयत्॥ 52 ॥

sāsajjata śicastantyāṃ mahiṣī kālayantritā | kuliṅgastāṃ tathā''pannāṃ nirīkṣya bhṛśaduḥkhitaḥ | snehādakalpaḥ kṛpaṇaḥ kṛpaṇāṃ paryadevayat

अहो अकरुणो देवः स्त्रियाऽऽकरुणया विभुः ।कृपणं मानुशोचन्त्या दीनया किं करिष्यति॥ 53 ॥

aho akaruṇo devaḥ striyā''karuṇayā vibhuḥ | kṛpaṇaṃ mānuśocantyā dīnayā kiṃ kariṣyati

कामं नयतु मां देवः किमर्धेनात्मनो हि मे ।दीनेन जीवता दुःखमनेन विधुरायुषा॥ 54 ॥

kāmaṃ nayatu māṃ devaḥ kimardhenātmano hi me | dīnena jīvatā duḥkhamanena vidhurāyuṣā

कथं त्वजातपक्षांस्तान् मातृहीनान् बिभर्म्यहम् ।मन्दभाग्याः प्रतीक्षन्ते नीडे मे मातरं प्रजाः॥ 55 ॥

kathaṃ tvajātapakṣāṃstān mātṛhīnān bibharmyaham | mandabhāgyāḥ pratīkṣante nīḍe me mātaraṃ prajāḥ

एवं कुलिङ्गं विलपन्तमारा- त्प्रियावियोगातुरमश्रुकण्ठम् ।स एव तं शाकुनिकः शरेण विव्याध कालप्रहितो विलीनः॥ 56 ॥

evaṃ kuliṅgaṃ vilapantamārā- tpriyāviyogāturamaśrukaṇṭham | sa eva taṃ śākunikaḥ śareṇa vivyādha kālaprahito vilīnaḥ

एवं यूयमपश्यन्त्य आत्मापायमबुद्धयः ।नैनं प्राप्स्यथ शोचन्त्यः पतिं वर्षशतैरपि॥ 57 ॥

evaṃ yūyamapaśyantya ātmāpāyamabuddhayaḥ | nainaṃ prāpsyatha śocantyaḥ patiṃ varṣaśatairapi

बाल एवं प्रवदति सर्वे विस्मितचेतसः ।ज्ञातयो मेनिरे सर्वमनित्यमयथोत्थितम्॥ 58 ॥

bāla evaṃ pravadati sarve vismitacetasaḥ | jñātayo menire sarvamanityamayathotthitam

यम एतदुपाख्याय तत्रैवान्तरधीयत ।ज्ञातयोऽपि सुयज्ञस्य चक्रुर्यत्साम्परायिकम्॥ 59 ॥

yama etadupākhyāya tatraivāntaradhīyata | jñātayo'pi suyajñasya cakruryatsāmparāyikam

ततः शोचत मा यूयं परं चात्मानमेव च ।क आत्मा कः परो वात्र स्वीयः पारक्य एव वा ।स्वपराभिनिवेशेन विनाज्ञानेन देहिनाम्॥ 60 ॥

tataḥ śocata mā yūyaṃ paraṃ cātmānameva ca | ka ātmā kaḥ paro vātra svīyaḥ pārakya eva vā | svaparābhiniveśena vinājñānena dehinām

पुत्रशोकं क्षणात्त्यक्त्वा तत्त्वे चित्तमधारयत्॥ 61 ॥

putraśokaṃ kṣaṇāttyaktvā tattve cittamadhārayat

सप्तमस्कन्धे दितिशोकापनयनं नाम द्वितीयोऽध्यायः॥ 2b ॥

saptamaskandhe ditiśokāpanayanaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ