Skandha 1, Adhyāya 12

अश्वत्थाम्नोपसृष्टेन ब्रह्मशीर्ष्णोरुतेजसा ।उत्तराया हतो गर्भ ईशेनाजीवितः पुनः॥ 1 ॥

aśvatthāmnopasṛṣṭena brahmaśīrṣṇorutejasā | uttarāyā hato garbha īśenājīvitaḥ punaḥ

तस्य जन्म महाबुद्धेः कर्माणि च महात्मनः ।निधनं च यथैवासीत्स प्रेत्य गतवान् यथा॥ 2 ॥

tasya janma mahābuddheḥ karmāṇi ca mahātmanaḥ | nidhanaṃ ca yathaivāsītsa pretya gatavān yathā

तदिदं श्रोतुमिच्छामो गदितुं यदि मन्यसे ।ब्रूहि नः श्रद्दधानानां यस्य ज्ञानमदाच्छुकः॥ 3 ॥

tadidaṃ śrotumicchāmo gadituṃ yadi manyase | brūhi naḥ śraddadhānānāṃ yasya jñānamadācchukaḥ

अपीपलद्धर्मराजः पितृवद्रञ्जयन् प्रजाः ।निःस्पृहः सर्वकामेभ्यः कृष्णपादाब्जसेवया॥ 4 ॥

apīpaladdharmarājaḥ pitṛvadrañjayan prajāḥ | niḥspṛhaḥ sarvakāmebhyaḥ kṛṣṇapādābjasevayā

सम्पदः क्रतवो लोका महिषी भ्रातरो मही ।जम्बूद्वीपाधिपत्यं च यशश्च त्रिदिवं गतम्॥ 5 ॥

sampadaḥ kratavo lokā mahiṣī bhrātaro mahī | jambūdvīpādhipatyaṃ ca yaśaśca tridivaṃ gatam

किं ते कामाः सुरस्पार्हा मुकुन्दमनसो द्विजाः ।अधिजह्रुर्मुदं राज्ञः क्षुधितस्य यथेतरे॥ 6 ॥

kiṃ te kāmāḥ suraspārhā mukundamanaso dvijāḥ | adhijahrurmudaṃ rājñaḥ kṣudhitasya yathetare

मातुर्गर्भगतो वीरस्स तदा भृगुनन्दन ।ददर्श पुरुषं कञ्चिद्दह्यमानोऽस्त्रतेजसा॥ 7 ॥

māturgarbhagato vīrassa tadā bhṛgunandana | dadarśa puruṣaṃ kañciddahyamāno'stratejasā

अङ्गुष्ठमात्रममलं स्फुरत्पुरटमौलिनम् ।अपीच्यदर्शनं श्यामं तडिद्वाससमच्युतम्॥ 8 ॥

aṅguṣṭhamātramamalaṃ sphuratpuraṭamaulinam | apīcyadarśanaṃ śyāmaṃ taḍidvāsasamacyutam

श्रीमद्दीर्घचतुर्बाहुं तप्तकाञ्चनकुण्डलम् ।क्षतजाक्षं गदापाणिमात्मनः सर्वतो दिशम् ।परिभ्रमन्तमुल्काभां भ्रामयन्तं गदां मुहुः॥ 9 ॥

śrīmaddīrghacaturbāhuṃ taptakāñcanakuṇḍalam | kṣatajākṣaṃ gadāpāṇimātmanaḥ sarvato diśam | paribhramantamulkābhāṃ bhrāmayantaṃ gadāṃ muhuḥ

अस्त्रतेजः स्वगदया नीहारमिव गोपतिः ।विधमन्तं सन्निकर्षे पर्यैक्षत क इत्यसौ॥ 10 ॥

astratejaḥ svagadayā nīhāramiva gopatiḥ | vidhamantaṃ sannikarṣe paryaikṣata ka ityasau

विधूय तदमेयात्मा भगवान् धर्मगुब्विभुः ।मिषतो दशमास्यस्य तत्रैवान्तर्दधे हरिः॥ 11 ॥

vidhūya tadameyātmā bhagavān dharmagubvibhuḥ | miṣato daśamāsyasya tatraivāntardadhe hariḥ

ततः सर्वगुणोदर्के सानुकूलग्रहोदये ।जज्ञे वंशधरः पाण्डोर्भूयः पाण्डुरिवौजसा॥ 12 ॥

tataḥ sarvaguṇodarke sānukūlagrahodaye | jajñe vaṃśadharaḥ pāṇḍorbhūyaḥ pāṇḍurivaujasā

तस्य प्रीतमना राजा विप्रैर्धौम्यकृपादिभिः ।जातकं कारयामास वाचयित्वा च मङ्गलम्॥ 13 ॥

tasya prītamanā rājā viprairdhaumyakṛpādibhiḥ | jātakaṃ kārayāmāsa vācayitvā ca maṅgalam

हिरण्यं गां महीं ग्रामान् हस्त्यश्वान् नृपतिर्वरान् ।प्रादात्स्वन्नं च विप्रेभ्यः प्रजातीर्थे स तीर्थवित्॥ 14 ॥

hiraṇyaṃ gāṃ mahīṃ grāmān hastyaśvān nṛpatirvarān | prādātsvannaṃ ca viprebhyaḥ prajātīrthe sa tīrthavit

तमूचुर्ब्राह्मणास्तुष्टा राजानं प्रश्रयान्वितम् ।एष ह्यस्मिन् प्रजातन्तौ पुरूणां पौरवर्षभ॥ 15 ॥

tamūcurbrāhmaṇāstuṣṭā rājānaṃ praśrayānvitam | eṣa hyasmin prajātantau purūṇāṃ pauravarṣabha

दैवेनाप्रतिघातेन शुक्ले संस्थामुपेयुषि ।रातो वोऽनुग्रहार्थाय विष्णुना प्रभविष्णुना॥ 16 ॥

daivenāpratighātena śukle saṃsthāmupeyuṣi | rāto vo'nugrahārthāya viṣṇunā prabhaviṣṇunā

तस्मान्नाम्ना विष्णुरात इति लोके बृहच्छ्रवाः ।भविष्यति न सन्देहो महाभागवतो महान्॥ 17 ॥

tasmānnāmnā viṣṇurāta iti loke bṛhacchravāḥ | bhaviṣyati na sandeho mahābhāgavato mahān

अप्येष वंश्यान् राजर्षीन् पुण्यश्लोकान् महात्मनः ।अनुवर्तिता स्विद्यशसा साधुवादेन सत्तमाः॥ 18 ॥

apyeṣa vaṃśyān rājarṣīn puṇyaślokān mahātmanaḥ | anuvartitā svidyaśasā sādhuvādena sattamāḥ

पार्थ प्रजाविता साक्षादिक्ष्वाकुरिव मानवः ।ब्रह्मण्यः सत्यसन्धश्च रामो दाशरथिर्यथा॥ 19 ॥

pārtha prajāvitā sākṣādikṣvākuriva mānavaḥ | brahmaṇyaḥ satyasandhaśca rāmo dāśarathiryathā

एष दाता शरण्यश्च यथा ह्यौशीनरः शिबिः ।यशो वितनिता स्वानां दौष्यन्तिरिव यज्वनाम्॥ 20 ॥

eṣa dātā śaraṇyaśca yathā hyauśīnaraḥ śibiḥ | yaśo vitanitā svānāṃ dauṣyantiriva yajvanām

धन्विनामग्रणीरेष तुल्यश्चार्जुनयोर्द्वयोः ।हुताश इव दुर्धर्षः समुद्र इव दुस्तरः॥ 21 ॥

dhanvināmagraṇīreṣa tulyaścārjunayordvayoḥ | hutāśa iva durdharṣaḥ samudra iva dustaraḥ

मृगेन्द्र इव विक्रान्तो निषेव्यो हिमवानिव ।तितिक्षुर्वसुधेवासौ सहिष्णुः पितराविव॥ 22 ॥

mṛgendra iva vikrānto niṣevyo himavāniva | titikṣurvasudhevāsau sahiṣṇuḥ pitarāviva

पितामहसमः साम्ये प्रसादे गिरिशोपमः ।आश्रयः सर्वभूतानां यथा देवो रमाश्रयः॥ 23 ॥

pitāmahasamaḥ sāmye prasāde giriśopamaḥ | āśrayaḥ sarvabhūtānāṃ yathā devo ramāśrayaḥ

सर्वसद्गुणमाहात्म्ये एष कृष्णमनुव्रतः ।रन्तिदेव इवोदारो ययातिरिव धार्मिकः॥ 24 ॥

sarvasadguṇamāhātmye eṣa kṛṣṇamanuvrataḥ | rantideva ivodāro yayātiriva dhārmikaḥ

धृत्या बलिसमः कृष्णे प्रह्लाद इव सद्ग्रहः ।आहर्तैषोऽश्वमेधानां वृद्धानां पर्युपासकः॥ 25 ॥

dhṛtyā balisamaḥ kṛṣṇe prahlāda iva sadgrahaḥ | āhartaiṣo'śvamedhānāṃ vṛddhānāṃ paryupāsakaḥ

राजर्षीणां जनयिता शास्ता चोत्पथगामिनाम् ।निग्रहीता कलेरेष भुवो धर्मस्य कारणात्॥ 26 ॥

rājarṣīṇāṃ janayitā śāstā cotpathagāminām | nigrahītā kalereṣa bhuvo dharmasya kāraṇāt

तक्षकादात्मनो मृत्युं द्विजपुत्रोपसर्जितात् ।प्रपत्स्यत उपश्रुत्य मुक्तसङ्गः पदं हरेः॥ 27 ॥

takṣakādātmano mṛtyuṃ dvijaputropasarjitāt | prapatsyata upaśrutya muktasaṅgaḥ padaṃ hareḥ

जिज्ञासितात्मयाथात्म्यो मुनेर्व्याससुतादसौ ।हित्वेदं नृप गङ्गायां यास्यत्यद्धाकुतोभयम्॥ 28 ॥

jijñāsitātmayāthātmyo munervyāsasutādasau | hitvedaṃ nṛpa gaṅgāyāṃ yāsyatyaddhākutobhayam

लब्धापचितयः सर्वे प्रतिजग्मुः स्वकान् गृहान्॥ 29 ॥

labdhāpacitayaḥ sarve pratijagmuḥ svakān gṛhān

स एष लोके विख्यातः परीक्षिदिति यत्प्रभुः ।गर्भे दृष्टमनुध्यायन् परीक्षेत नरेष्विह॥ 30 ॥

sa eṣa loke vikhyātaḥ parīkṣiditi yatprabhuḥ | garbhe dṛṣṭamanudhyāyan parīkṣeta nareṣviha

स राजपुत्रो ववृधे आशु शुक्ल इवोडुपः ।आपूर्यमाणः पितृभिः काष्ठाभिरिव सोऽन्वहम्॥ 31 ॥

sa rājaputro vavṛdhe āśu śukla ivoḍupaḥ | āpūryamāṇaḥ pitṛbhiḥ kāṣṭhābhiriva so'nvaham

यक्ष्यमाणोऽश्वमेधेन ज्ञातिद्रोहजिहासया ।राजालब्धधनो दध्यावन्यत्र करदण्डयोः॥ 32 ॥

yakṣyamāṇo'śvamedhena jñātidrohajihāsayā | rājālabdhadhano dadhyāvanyatra karadaṇḍayoḥ

तदभिप्रेतमालक्ष्य भ्रातरोऽच्युतचोदिताः धनं प्रहीणमाजह्रुरुदीच्यां दिशि भूरिशः॥ 33 ॥

tadabhipretamālakṣya bhrātaro'cyutacoditāḥ dhanaṃ prahīṇamājahrurudīcyāṃ diśi bhūriśaḥ

तेन सम्भृतसम्भारो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।वाजिमेधैस्त्रिभिर्भीतो यज्ञैः समयजद्धरिम्॥ 34 ॥

tena sambhṛtasambhāro dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ | vājimedhaistribhirbhīto yajñaiḥ samayajaddharim

आहूतो भगवान् राज्ञा याजयित्वा द्विजैर्नृपम् ।उवास कतिचिन्मासान् सुहृदां प्रियकाम्यया॥ 35 ॥

āhūto bhagavān rājñā yājayitvā dvijairnṛpam | uvāsa katicinmāsān suhṛdāṃ priyakāmyayā

ततो राज्ञाभ्यनुज्ञातः कृष्णया सहबन्धुभिः ।ययौ द्वारवतीं ब्रह्मन् सार्जुनो यदुभिर्वृतः॥ 36 ॥

tato rājñābhyanujñātaḥ kṛṣṇayā sahabandhubhiḥ | yayau dvāravatīṃ brahman sārjuno yadubhirvṛtaḥ

प्रथमस्कन्धे परीक्षिज्जन्माद्युत्कर्षो नाम द्वादशोऽध्यायः॥ 12b ॥

prathamaskandhe parīkṣijjanmādyutkarṣo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ