Agni Purana
364
अध्याय 364 / 381

Adhyaya 365

48 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ48 श्लोक

अध्याय 364

श्लोक 1

क्षत्रविट्शूद्रवर्गाः अग्निर् उवाच मूर्धाभिशिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट् ।राजा तु प्रणताशेषसामन्तः स्यादधीश्वरः

kṣatraviṭśūdravargāḥ agnir uvāca mūrdhābhiśikto rājanyo bāhujaḥ kṣatriyo virāṭ / rājā tu praṇatāśeṣasāmantaḥ syādadhīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

अर्थमें प्रयुक्त होता है। 'ननु' शब्द प्रश्न, निश्चय, अनुज्ञा, अनुनय और सम्बोधनमें तथा अपि' शब्द निन्दा, समुच्चय, प्रश्न, शङ्का तथा सम्भावनामें प्रयुक्त होता है। “वा' शब्द उपमा और विकल्पमें

English

The yellow myrobalan boiled in cow's urine with oil and salt should be used every morning. It would remove excess of phlegm and wind.

अध्याय 364

श्लोक 2

चक्रवर्ती सार्वभौमो नृपो ऽन्यो मण्डलेश्वरः ।मन्त्री धीसचिवो ऽमात्यो महामात्राः प्रधानकाः

cakravartī sārvabhaumo nṛpo 'nyo maṇḍaleśvaraḥ / mantrī dhīsacivo 'mātyo mahāmātrāḥ pradhānakāḥ

हिन्दी अर्थ

तथा 'सामि' पद आधे एवं निन्दाके अर्थमें आता है। 'अमा' शब्द साथ एवं समीपका तथा 'कम्' जल और मस्तकका बोध करानेवाला है । ' एवम् पद इव और इत्थंके अर्थमें तथा 'नूनम्' तर्क तथा वस्तुके निश्चय करनेमें प्रयुक्त होता है। 'जोषम् का अर्थ है मौन और सुख। 'किम्' अव्यय प्रश्न और निन्दाके अर्थमें आता है। 'नाम' पद प्राकाश्य

English

A decoction of dry ginger, pepper, long pepper and the three myrobalans should be drunk with alkali and salt as a purgative in (deranged) phlegm and wind. It arrests the in¬ crease of phlegm.

अध्याय 364

श्लोक 3

द्रष्टरि व्यवहाराणां प्राड्विवाकाक्षदर्शकौ ।भौरिकः कनकाध्यक्षो ऽथाध्यक्षाधिकृतौ समौ

draṣṭari vyavahārāṇāṃ prāḍvivākākṣadarśakau / bhaurikaḥ kanakādhyakṣo 'thādhyakṣādhikṛtau samau

हिन्दी अर्थ

१. आपसमें अनपेक्षित अनेक शब्दोंका एक क्रियामें अन्वय होना 'समुच्चय' कहलाता है । जैसे 'ईश्वरं' गुरुं च भजस्व।' (ईश्वर

English

The decoction of long pepper, the root of long pepper, vacd, citraka and dry ginger should be drunk to remedying constipation.

अध्याय 364

श्लोक 4

अन्तःपुरे त्वधिकृतः स्यादन्तर्वंशिको जनः ।सौविदल्लाः कञ्चुकिनः स्थापत्याः सौविदाश् च ते

antaḥpure tvadhikṛtaḥ syādantarvaṃśiko janaḥ / sauvidallāḥ kañcukinaḥ sthāpatyāḥ sauvidāś ca te

हिन्दी अर्थ

और गुरुको भजो) यहाँ 'ईश्वरम्? और ' गुरुम्'-इन दो पदोंका एक ही भजन-क्रियामें अन्वय है। २. समूहको “समाहार ' कहते हैं। जैसे ' संज्ञापरिभाषम्' (संज्ञा और परिभाषाओंका समूह) । ३. एक प्रधान कार्यके साथ-साथ दूसरे अप्रधान कार्यका भी साधन करना ' अन्वाचय' है। जैसे किसीसे कहा जाय--' भिक्षामट गां चानय' (भिक्षा माँगने जाओ, गाय भी लेते आना) । यहाँ मुख्य कार्य है -भिक्षा माँगना; उसके साथ गाय लानेका कार्य गौण है। ४. परस्पर अपेक्षा रखनेवाले अनेक पदोंका एक क्रियामें अन्वय “इतरेतर-योग ' कहलाता है । जैसे --' धवखदिरौ छिन्धि' (धव और खदिरको काटो) । यहाँ धव और खदिर-दोनोंका साहचर्य्य अपेक्षित है ।

English

One should drink the great remedy — rdsn&y guduci, root of castor and devaddru in case of rheumatism (that affects) all the limbs, joints, bones and marrow.

अध्याय 364

श्लोक 5

षण्डो वर्षवरस्तुल्याः सेवकार्थ्यनुजीविनः ।विषयानन्तरो राजा शत्रुर्मित्रमतः परं

ṣaṇḍo varṣavarastulyāḥ sevakārthyanujīvinaḥ / viṣayānantaro rājā śatrurmitramataḥ paraṃ

हिन्दी अर्थ

(प्रकाशित होने), सम्भावना, क्रोध, स्वीकार तथा निन्दा अर्थमें प्रयुक्त होता है। ' अलम्' शब्द भूषण, पर्यास, सामर्थ्य तथा निवारणका वाचक है। ' हुम्' वितर्क और प्रश्न अर्थमें तथा 'समया'

English

Long pepper and castor-oil may be used. One would conquer quickly acute gout accompanied by burning sensation by drinking snake-gourd, the three varieties of my¬ robalans, tivrakapuka and amrta boiled with mustard or treacle.

अध्याय 364

श्लोक 6

उदासीनः परतरः पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः ।चरः स्पर्शः स्यात्प्रणिधिरुत्तरः काल आयतिः

udāsīnaḥ parataraḥ pārṣṇigrāhastu pṛṣṭhataḥ / caraḥ sparśaḥ syātpraṇidhiruttaraḥ kāla āyatiḥ

हिन्दी अर्थ

निकट और मध्यके अर्थमें आता है। “पुनर्” अव्यय प्रथमको छोड़कर द्वितीय, तृतीय आदि जितनी बार कोई कार्य हो, उन सबके लिये प्रयुक्त होता है। साथ ही भेद-अर्थमें भी इसका प्रयोग देखा जाता है। 'निर्' निश्चय और निषेधके अर्थमें आता है। 'पुरा' शब्द बहुत पहलेकी बीती हुई तथा निकट भविष्यमें आनेवाली बातको व्यक्त करनेके लिये प्रयुक्त होता है।

English

A karika (a measure of weight) each of the root of long pepper, the five kinds of salts, long pepper, citraka, dry ginger, the three varieties of myrobalans, triorty vacS, two sorts of alkali, iadvalay dantiy svarraklri and vifdnikd (should ground well) and kola (a measure of weight) measure of pill should be drunk with jujube. (This would remedy) swelling. It is an excellent remedy with trivrt for indigestion and enlargement of the abdomen etc. Milk together with ddruy varfdbhS and dry ginger would be excellent for removing swelling. Sprinkling with a decoction of arka, varfdbhU and bhunimba would remove swelling.

अध्याय 364

श्लोक 7

तत्कालस्तु तदात्वं स्यादुदर्कः फलमुत्तरं ।अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम्

tatkālastu tadātvaṃ syādudarkaḥ phalamuttaraṃ / adṛṣṭaṃ vahnitoyādi dṛṣṭaṃ svaparacakrajam

हिन्दी अर्थ

और अङ्गीकारके अर्थमें आते हैं। 'स्वर्' अव्यय स्वर्ग और परलोकका वाचक है। 'किल'का प्रयोग वार्ता और सम्भावनाके अर्थमें आता है। मना करने, वाक्यको सजाने तथा जिज्ञासाके

English

Oil (prepared) with vidangQy analay rock-salt, rdsndy agrakfdra and daru boiled with four times water saturated with a pungent material would remove inflammation of the glands of the neck and would remedy goitre if used as an unguent.

अध्याय 364

श्लोक 8

भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भो भृङ्गारः कनकालुका ।प्रभिन्नो गर्जितो मातो वमथुः करशीकरः

bhadrakumbhaḥ pūrṇakumbho bhṛṅgāraḥ kanakālukā / prabhinno garjito māto vamathuḥ karaśīkaraḥ

हिन्दी अर्थ

अवसरपर 'खलु'का प्रयोग होता है। ' अभितस्' सम्मुख अर्थका बोध कराता है। 'प्रादुस्' शब्द नाम अव्ययके अर्थमें तथा व्यक्त या प्रकट होनेमें प्रयुक्त होता है। 'मिथस्' शब्द परस्पर तथा एकान्तका वाचक है। 'तिरस्' शब्द अन्तर्धान

English

Pills made of pdfhdy nikumbha, pepper, dry ginger, long pepper, the three kinds of myrobalans and agni boiled with cow's urine would remedy abdominal tumour, spleen and the like.

अध्याय 364

श्लोक 9

स्त्रियां शृणिस्त्वङ्कुशो ऽस्त्री परिस्तोमः कुथो द्वयोः ।कर्णीरथः प्रवहणं दोला प्रेङ्खादिका स्त्रियां

striyāṃ śṛṇistvaṅkuśo 'strī paristomaḥ kutho dvayoḥ / karṇīrathaḥ pravahaṇaṃ dolā preṅkhādikā striyāṃ

हिन्दी अर्थ

होने तथा तिरछे चलनेके अर्थमें आता है। “हा' पद विषाद, शोक और पीडाको व्यक्त करनेवाला है। ' अहह' अथवा 'अहहा' अद्भुत एवं खेदके अर्थमें तथा हेतु और निश्चय अर्थमें

English

Vasdy margosa, snake-gourd and the three myrobalans would destroy (deranged) wind and bile. Powdered viadga if licked with honey would destroy worms.

अध्याय 364

श्लोक 10

आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः ।भटा योधाश् च योद्धारः कञ्चुको वारणो ऽस्त्रियां

ādhoraṇā hastipakā hastyārohā niṣādinaḥ / bhaṭā yodhāś ca yoddhāraḥ kañcuko vāraṇo 'striyāṃ

हिन्दी अर्थ

प्रयुक्त होता है अव्यय चिरकालके बोधक हैं। मुहुः, पुनः-पुनः,

English

The yellow myrobalan together with vi4ailgay rock salt, k$dra (alkaline salt) and cow's urine (will also produce the same effect). The barks of iallakl, jujube, rose apple, ptydla.

अध्याय 364

श्लोक 11

शीर्षण्यञ्च शिरस्त्रे ऽथ तनुत्रं वर्म दंशनं ।आमुक्तः प्रतिमुक्तश् च पिनद्धश्चापिनद्धवत्

śīrṣaṇyañca śirastre 'tha tanutraṃ varma daṃśanaṃ / āmuktaḥ pratimuktaś ca pinaddhaścāpinaddhavat

हिन्दी अर्थ

समान अर्थके वाचक हैं-इन सबका बारंबारके अर्थमें प्रयोग होता है। स्राक्, झटिति, अञ्जसा, अह्लाय, सपदि, द्राक् और मङ्क्षु--ये शीघ्रताके अर्थमें आते हैं। बलवत् और सुष्ठ--ये दोनों शब्द

English

One should lick powdered emblic myrobalan soaked in (the juice of) the same with honey, clarified butter and sugar and drink milk if desirous of enjoying women.

अध्याय 364

श्लोक 12

व्यूहस्तु बलविन्यासश् चक्रञ्चानीकमस्त्रियां ।एकेभैकरथा त्र्यश्वाः पत्तिः पञ्चपदातिकाः

vyūhastu balavinyāsaś cakrañcānīkamastriyāṃ / ekebhaikarathā tryaśvāḥ pattiḥ pañcapadātikāḥ

हिन्दी अर्थ

अतिशय तथा शोभन अर्थके वाचक हैं। किमुत, किम् और किम्भूत-ये विकल्पका बोध करानेवाले हैं। तु, हि, च, स्म, ह, वै-ये पादपूर्तिके लिये प्रयुक्त होते हैं। अतिका प्रयोग पूजनके अर्थमें भी आता है। दिवा शब्द दिनका वाचक है तथा दोषा और नक्तम् शब्द रात्रिके अर्थमें आते हैं। साचि और तिरस् पद तिर्यक् (तिरछे) अर्थमें प्रयुक्त होते हैं। प्याट्, पाट्, अङ्ग, हे, है, भो:--

English

MaAgd, dhdtakl flower, lodhra and blue lotus should be given to women together with milk. It would remedy pradara (a disease) of women.

अध्याय 364

श्लोक 13

पत्त्यङ्गैस्त्रिगुणैः सर्वैः क्रमादाख्या यथोत्तरं ।सेनामुखं गुल्मगणौ वाहिनी पृतना चमूः

pattyaṅgaistriguṇaiḥ sarvaiḥ kramādākhyā yathottaraṃ / senāmukhaṃ gulmagaṇau vāhinī pṛtanā camūḥ

हिन्दी अर्थ

ये सभी शब्द सम्बोधनके अर्थमें आते हैं।

English

The juice of garlic, ginger, figru or plantain (may be taken) separately. One may drink them with (the mixture of)

अध्याय 364

श्लोक 14

अनीकिनी दशानीकिन्यो ऽक्षोहिण्यो गजादिभिः ।धनुः कोदण्ड+इष्वासौ कोटिरस्याटनी स्मृता

anīkinī daśānīkinyo 'kṣohiṇyo gajādibhiḥ / dhanuḥ kodaṇḍa+iṣvāsau koṭirasyāṭanī smṛtā

हिन्दी अर्थ

समीप अर्थके वाचक हैं। सहसा अतर्कित अर्थमें आता है। (अर्थात् जिसके बारेमें कोई सम्भावना न हो, ऐसी वस्तु जब एकाएक सामने उपस्थित होती है तो उसे सहसा उपस्थित हुई कहते हैं। ऐसे ही स्थलोंमें सहसाका प्रयोग होता है।) पुरः, पुरतः और अग्रतः-ये सामनेके अर्थमें आते हैं। स्वाहा पद देवताओंको हविष्य अर्पण करनेके अर्थमें आता है। ' श्रौषट्' और ' वौषट्'का भी

English

Clarified butter together with the three myrobalans is an excellent remedy against blindness. One should drink ghee boiled with the three myrobalans, dry ginger," pepper, long pepper and rock-salt. It would strengthen eyesight, loosen bowels, strengthen heart, stimulate digestion and remedy cold. The filament of blue lotus together with cowdung and water is (known as) collyrium. It would be beneficial for day or night blindness.

अध्याय 364

श्लोक 15

नस्तकस्तु धनुर्मध्यं मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः ।पृषत्कवाणविशिखा अजिह्मगखगाशुगाः

nastakastu dhanurmadhyaṃ maurvī jyā śiñjinī guṇaḥ / pṛṣatkavāṇaviśikhā ajihmagakhagāśugāḥ

हिन्दी अर्थ

यही अर्थ है। 'वषट्' शब्द इन्द्रका और स्वधा शब्द पितरोंका भाग अर्पण करनेके लिये प्रयुक्त होता है। किंचित्, ईषत् और मनाकू-ये अल्प अर्थके वाचक हैं। प्रेत्य और अमुत्र-ये दोनों

English

(One who uses) one pala half a pala or a karsa (a measure of weight) (would enjoy) the full span (of life). One who uses the oil of bilva as sternutatory for a month (would live) for five hundred years and (would become) a poet.

अध्याय 364

श्लोक 16

तूणोपासङ्गतूणीरनिषङ्गा इषुधिर्द्वयोः ।असिरृष्टिश् च निस्त्रिंशः करवालः कृपालःकृपाणवत्

tūṇopāsaṅgatūṇīraniṣaṅgā iṣudhirdvayoḥ / asirṛṣṭiś ca nistriṃśaḥ karavālaḥ kṛpālaḥkṛpāṇavat

हिन्दी अर्थ

जन्मान्तरके अर्थमें आते हैं। यथा और तथा समताके एवं अहो और हो-ये आश्चर्यके बोधक हैं। तूष्णीम् और तूष्णीकम् पद मौन अर्थमें, सद्यः और सपदि शब्द तत्काल अर्थमें, दिश्या और समुपजोषम्-ये आनन्द अर्थमें तथा

English

"Tuna", "upasanga", "tunira", "nishanga", "ishudhi" (quiver, masculine/feminine); "asi", "rishti", "nistrimsha", "karavala", "kripana" (sword).

अध्याय 364

श्लोक 17

सरुः खड्गस्य सुष्टौ स्यादीली तु करपालिका ।द्वयोः कुठारः सुधितिः छुरिका चासिपुत्रिका

saruḥ khaḍgasya suṣṭau syādīlī tu karapālikā / dvayoḥ kuṭhāraḥ sudhitiḥ churikā cāsiputrikā

हिन्दी अर्थ

आदि शब्दसे 'चिरम्', चिरेण’, 'चिरात्' तथा 'चिरे'--इन पदोंका ग्रहण होता है।

English

"Saru" is a sword's hilt; "ili" is a sword-blade; "karapalika" a dagger; "kuthara" an axe; "sudhiti"; "churika" and "asiputrika" (small knives).

अध्याय 364

श्लोक 18

प्रासस्तु कुन्तो विज्ञेयः सर्वला तोमरो ऽस्त्रियां ।वैतालिका बोधकरा मागधा वन्दिनस्तुतौ

prāsastu kunto vijñeyaḥ sarvalā tomaro 'striyāṃ / vaitālikā bodhakarā māgadhā vandinastutau

हिन्दी अर्थ

अन्तरा शब्द भीतरके अर्थमें आता है। अन्तरेण पद भी मध्य अर्थका वाचक है। प्रसह्य शब्द हठका बोध करानेवाला है। साम्प्रतम् और स्थाने शब्द उचितके अर्थमें तथा ' अभीक्ष्णम् और शश्वत् पद सर्वदा-निरन्तरके अर्थमें प्रयुक्त होते हैं। नहि, अ, नो और न-ये अभाव अर्थके बोधक हैं। मास्म, मा और अलम्-इनका निषेधके अर्थमें प्रयोग होता है। चेत् और यदि

English

"Prasa" and "kunta" are known as spears; "sarvala"; "tomara" (feminine); "vaitalika" and "bodhakara" are bards, "magadha" and "vandin" praise-singers.

अध्याय 364

श्लोक 19

संशप्तकास्तु समयात्सङ्ग्रामादनिवर्तिनः ।पताका वैजयन्ती स्यात्केतनं धजमिस्त्रियां

saṃśaptakāstu samayātsaṅgrāmādanivartinaḥ / patākā vaijayantī syātketanaṃ dhajamistriyāṃ

हिन्दी अर्थ

पद दूसरा पद उपस्थित करनेके लिये प्रयुक्त होते हैं तथा अद्धा और अञ्जसा-ये दोनों पद वास्तवके अर्थमें आते हैं। प्रादुस् और आविर् इनका अर्थ है प्रकट होना। ओम्, एवम् और

English

"Samshaptaka" are warriors sworn not to retreat from battle; "pataka" and "vaijayanti" are banners; "ketana" and "dhvaja" are flags.

अध्याय 364

श्लोक 20

अहं पूर्वमहं पूर्वमित्यहंपूर्विका स्त्रियां ।अहमहमिका सास्याद्यो ऽहङ्कारः परस्परम्

ahaṃ pūrvamahaṃ pūrvamityahaṃpūrvikā striyāṃ / ahamahamikā sāsyādyo 'haṅkāraḥ parasparam

हिन्दी अर्थ

परमम्-ये शब्द स्वीकृति या अनुमति देनेके अर्थमें प्रयुक्त होते हैं। समन्ततः, परितः, सर्वतः और विष्वक्-इनका अर्थ है चारों ओर। ' कामम्' शब्द अकाम अनुमतिके अर्थमें आता है। ' अस्तु' पद असूया (दोषदृष्टि) तथा स्वीकृतिका भाव सूचित करनेवाला है। किसी बातके विरोधमें कुछ कहना हो तो वहाँ ' ननु 'का प्रयोग होता है। 'कच्चित्’ शब्द किसीकी अभीष्ट

English

"Aham-purvika" (feminine) is "I first, I first"; "aham-ahamika" is mutual self-assertion, the pride of one against the other.

अध्याय 364

श्लोक 21

शक्तिः पराक्रमः प्राणः शौर्यं स्थानसहोबलं ।मूर्छा तु कश्मलं मोहो ऽप्यवर्मद्दस्तु पीडनं

śaktiḥ parākramaḥ prāṇaḥ śauryaṃ sthānasahobalaṃ / mūrchā tu kaśmalaṃ moho 'pyavarmaddastu pīḍanaṃ

हिन्दी अर्थ

वस्तुकी जिज्ञासाके लिये प्रश्न करनेके अवसरपर प्रयुक्त होता है। निःषमम् और दुःषमम्-ये दोनों पद निन्द्य अर्थका बोध कराते हैं। यथास्वम् और यथायथम् पद यथायोग्य अर्थके वाचक हैं।

English

"Shakti", "parakrama", "prana", "shaurya", "sthama", "sahas", "bala" (power); "murchha", "kashmala", "moha" (swoon); "mardana" and "pidana" (crushing).

अध्याय 364

श्लोक 22

अभ्यवस्कन्दनन्त्वभ्यासादनं विजयो जयः ।निर्वासनं संज्ञपनं सारणं प्रतिघातनं

abhyavaskandanantvabhyāsādanaṃ vijayo jayaḥ / nirvāsanaṃ saṃjñapanaṃ sāraṇaṃ pratighātanaṃ

हिन्दी अर्थ

मृषा एवं मिथ्या शब्द असत्यके और यथातथम् पद सत्यके अर्थमें आता है। एवम्, तु, पुनः, वै और वा-ये निश्चय अर्थके वाचक हैं। “प्राक्” शब्द बीती बातका बोध करानेवाला है। नूनम् और अवश्यम्-ये दो अव्यय निश्चयके अर्थमें प्रयुक्त होते हैं। “संवत्' शब्द वर्षका, ' अर्वाक्'

English

"Abhyavaskandana", "abhyasadana" (assault); "vijaya", "jaya" (victory); "nirvasana", "sanjnapana", "sarana", "pratighatana" (killing, driving out).

अध्याय 364

श्लोक 23

स्यात्पञ्चता कालधर्मो दिष्टान्तः प्रलयो ऽत्ययः ।विशो भूमिस्पृषो वैश्या वृत्तिर्वर्तनजीवने

syātpañcatā kāladharmo diṣṭāntaḥ pralayo 'tyayaḥ / viśo bhūmispṛṣo vaiśyā vṛttirvartanajīvane

हिन्दी अर्थ

शब्द पश्चात् कालका, आम् और एवम् शब्द हामी भरनेका तथा स्वयम् पद अपनेसे-इस अर्थका बोध करानेवाला है। 'नीचैस्' अल्प अर्थमें, “उच्चैस्? महान् अर्थमें, 'प्रायस्' बाहुल्य

English

"Panchata", "kaladharma", "dishtanta", "pralaya", "atyaya" (death); "vish" and "bhumispriksh" are the Vaishyas; "vritti", "vartana", "jivana" (livelihood).

अध्याय 364

श्लोक 24

कृष्यादिवृत्तयो ज्ञेयाः कुसीदं वृद्धिजीविका ।उद्धरो ऽर्थप्रयोगः स्यात्कणिशं सस्यमञ्जरी

kṛṣyādivṛttayo jñeyāḥ kusīdaṃ vṛddhijīvikā / uddharo 'rthaprayogaḥ syātkaṇiśaṃ sasyamañjarī

हिन्दी अर्थ

अर्थमें तथा 'शनैस्' मन्द अर्थमें आता है। 'सना' शब्द नित्यका, 'बहिस्' शब्द बाह्यका, 'स्म' शब्द भूतकालका, ' अस्तम्' शब्द अदृश्य होनेका, 'अस्ति' शब्द सत्ताका, 'ऊ' क्रोधभरी उक्तिका तथा 'अपि' शब्द प्रश्न तथा अनुनयका बोधक है। 'उम्' तर्कका, 'उषा' रात्रिके अन्तका, “नमस् प्रणामका, ' अङ्ग ' पुन-अर्थका, 'दुष्ठु' निन्दाका तथा 'सुष्ठु' शब्द प्रशंसाका

English

Farming and the like are known as livelihoods; "kusida" is usury; "uddhara" is lending money; "kanisha" is the ear of grain, "sasyamanjari".

अध्याय 364

श्लोक 25

किंशारुः सस्यशूकं स्यात् स्तम्बो गुत्सस्तृणादिनः ।धाम्यं व्रीहिः स्तम्बकरिः कडङ्गरो वुपं स्मृतं

kiṃśāruḥ sasyaśūkaṃ syāt stambo gutsastṛṇādinaḥ / dhāmyaṃ vrīhiḥ stambakariḥ kaḍaṅgaro vupaṃ smṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

वाचक है। 'सायम्' शब्द संध्याकालका, “प्रगे ' और 'प्रातर्' शब्द प्रभातकालका, निकषा' पद समीपका, “ऐषमः' शब्द वर्तमान वर्षका, “परुत्' शब्द गतवर्षका और “परारि' शब्द उसके

English

"Kimsharu" is the awn of grain; "stamba" and "gutsa" are clumps of grass; "dhanya" is rice and grain; "stambakari", "kadangara"; "vapa" (sowing).

अध्याय 364

श्लोक 26

माषादयः शमीधान्ये शुकधान्ये यवादयः ।तृणधान्यानि नीवाराः शूर्पं प्रस्फोटनं स्मृतं

māṣādayaḥ śamīdhānye śukadhānye yavādayaḥ / tṛṇadhānyāni nīvārāḥ śūrpaṃ prasphoṭanaṃ smṛtaṃ

हिन्दी अर्थ

भी पहलेके गतवर्षका बोध करानेवाला है। 'आजके दिन' इस अर्थमें ' अद्य'का प्रयोग देखा जाता है। पूर्व, उत्तर, अपर, अधर, अन्य, अन्यतर और इतर शब्दसे 'पूर्वेऽह्नि' (पहले दिन) आदिके अर्थमें ' पूर्वेद्युः ' आदिः अव्ययपद निष्पन्न होते हैं। ' उभयद्युः ' और ' उभयेद्युः ये “दोनों दिन'के अर्थमें आते हैं। “परस्मिन्नहनि' (दूसरे दिन)-के अर्थमें 'परेद्यवि'का प्रयोग

English

Beans such as "masha" are "shamidhanya"; barley and the like are "shukadhanya"; "nivara" and similar are grass-grains; "shurpa" is the winnowing basket, "prasphotana".

अध्याय 364

श्लोक 27

स्यूतप्रसेवौ कण्डोलपिटौ कटकिनिञ्जकौ ।समानौ रसवत्यान्तु पाकस्थानमहानसे

syūtaprasevau kaṇḍolapiṭau kaṭakiniñjakau / samānau rasavatyāntu pākasthānamahānase

हिन्दी अर्थ

होता है। “ह्यस्? बीते हुए दिनके अर्थमें, ' श्वस्’ आगामी दिनके अर्थमें तथा 'परश्वस्' शब्द उसके बाद आनेवाले दिनके अर्थमें प्रयुक्त होता है। 'तदा' “तदानीम्' शब्द “तस्मिन्

English

"Syuta" and "prasevaka" (bag), "kandola", "pita", "kataka", "kinjaka" (baskets) are alike; "rasavati" is the kitchen, the cooking-place, "mahanasa".

अध्याय 364

श्लोक 28

पौरोगवस्तदध्यक्षः सूपकारास्तु वल्लवाः ।आरालिका आन्धसिकाः सूदा औदनिका गुणाः

paurogavastadadhyakṣaḥ sūpakārāstu vallavāḥ / ārālikā āndhasikāḥ sūdā audanikā guṇāḥ

हिन्दी अर्थ

काले' (उस समय)-के अर्थमें आते हैं। “युगपत्? और 'एकदा'का अर्थ है-एक ही समयमें। १. यहाँ 'आदि' शब्दसे उत्तर आदि शब्दोंका ग्रहण होता है-जैसे उत्तरस्मिन्नह्ि, अपरस्मिन्नह्नि, अन्यस्मिन्नहनि, अन्यतरस्मिन्नहनि

English

"Paurogava" is the chief cook; "supakara", "vallava" (cooks); "aralika", "andhasika", "suda", "audanika", "guna" (kitchen servants).

अध्याय 364

श्लोक 29

क्लीवे ऽम्बरीषं भ्राष्टो ना कर्कर्यालुर्गलन्तिका ।आलिञ्जरः स्यान्मणिकं सुषवी कृषजीरके

klīve 'mbarīṣaṃ bhrāṣṭo nā karkaryālurgalantikā / āliñjaraḥ syānmaṇikaṃ suṣavī kṛṣajīrake

हिन्दी अर्थ

“सर्वदा' और “सदा'--ये हमेशाके अर्थमें आते साम्प्रतम्--इन पदोंका प्रयोग 'इस समय'के हैं। एतर्हि, सम्प्रति, इदानीम्, अधुना तथा अर्थमें होता है ॥ १९--३८॥

English

"Ambarisha" (neuter) is a frying-pan; "bhrashta" (masculine); "karkari", "alu", "galantika" (water pots); "alinjara", "manika" (jars); "sushavi", "krishnajiraka" (cumin).

अध्याय 364

श्लोक 30

आरनालस्तु कुल्माषं वाह्लीकं हिङ्गु रामठं ।निशा हरिद्रा पीता स्त्री खण्डे मत्स्यण्डिफाणिते

āranālastu kulmāṣaṃ vāhlīkaṃ hiṅgu rāmaṭhaṃ / niśā haridrā pītā strī khaṇḍe matsyaṇḍiphāṇite

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें कोशविषयक “अव्ययवर्गका वर्णन” नामक तीन सौ एकसठवाँ अध्याय पूरा हुआ अग्निदेव कहते हैं-'नाक' शब्द आकाश और स्वर्गके अर्थमें तथा “लोक' शब्द संसार, जन-समुदायके अर्थमें आता है। 'श्लोक' शब्द अनुष्टुप् छन्द और सुयश अर्थमें तथा 'सायक'

English

"Aranala" is sour gruel; "kulmasha" (half-cooked grain); "vahlika", "hingu", "ramatha" (asafoetida); "nisha", "haridra" (turmeric, yellow; feminine); "khanda" (sugar), "matsyandi", "phanita" (molasses).

अध्याय 364

श्लोक 31

कूर्चिका क्षिरविकृतिः स्निग्धं मसृणचिक्कणं ।पृथुकः स्याच्चिपिटको धाना भ्रष्टयवास्त्रियः

kūrcikā kṣiravikṛtiḥ snigdhaṃ masṛṇacikkaṇaṃ / pṛthukaḥ syāccipiṭako dhānā bhraṣṭayavāstriyaḥ

हिन्दी अर्थ

शब्द बाण और तलवारके अर्थमें प्रयुक्त होता है। आनक, पटह और भेरी-ये एक दूसरेके पर्याय हैं। 'कलङ्क' शब्द चिह्न तथा अपवादका वाचक है। 'क' शब्द यदि पुँल्लिङ्गमें हो तो वायु, ब्रह्मा

English

"Kurchika" is a preparation of milk; "snigdha", "masrina", "chikkana" (smooth); "prithuka", "chipitaka" (flattened rice); "dhana" are parched barley grains.

अध्याय 364

श्लोक 32

जेमनं लेप आहारो माहेयी सौरभी च गौः ।युगादीनाञ्च बोढारो युग्यप्रसाङ्ग्यशाटकाः

jemanaṃ lepa āhāro māheyī saurabhī ca gauḥ / yugādīnāñca boḍhāro yugyaprasāṅgyaśāṭakāḥ

हिन्दी अर्थ

और सूर्यका तथा नपुंसकमें हो तो मस्तक और जलका बोधक होता है। “पुलाक' शब्द कदन्न, संक्षेप तथा भातके पिण्ड अर्थमें आता है। पकड्नेवाले पुरुषोंके अर्थमें प्रयुक्त होता है। बंदरों और कुत्तोंको “शालावृक? कहते हैं। मापके साधनका नाम 'मान' है। “सर्ग” शब्द स्वभाव, त्याग, निश्चय, अध्ययन और सृष्टिके

English

"Jemana", "lepa", "ahara" (food, meal); "maheyi" and "saurabhi" are the cow; those who carry the yoke and the like are "yugya", "prasangya", "shatakaka" (draught-animals).

अध्याय 364

श्लोक 33

चिरसूता वष्कयणी धेनुः स्यान्नवसूतिका ।सन्धिनी वृषभाक्रान्ता वेहद्गर्भोपघातिनी

cirasūtā vaṣkayaṇī dhenuḥ syānnavasūtikā / sandhinī vṛṣabhākrāntā vehadgarbhopaghātinī

हिन्दी अर्थ

अर्थमें उपलब्ध होता है । 'योग' शब्द कवचधारण, साम आदि उपायोंके प्रयोग, ध्यान, संगति (संयोग) और युक्ति अर्थका बोधक होता है।

English

"Chirasuta" and "vashkayani" are cows that calved long ago; "navasutika" has newly calved; "sandhini" is a cow mounted by a bull; "vehat" is one that has aborted.

अध्याय 364

श्लोक 34

पण्याजीवो ह्य् आपणिको न्यासश्चोपनिधिः पुमान् ।विपणो विक्रयः सङ्ख्या सङ्ख्येये ह्य् आदश त्रिषु

paṇyājīvo hy āpaṇiko nyāsaścopanidhiḥ pumān / vipaṇo vikrayaḥ saṅkhyā saṅkhyeye hy ādaśa triṣu

हिन्दी अर्थ

आदिको उपभोगके बदले दिये जानेवाले धनका वाचक है। 'अब्ज' शब्द शङ्क और चन्द्रमाके अर्थमें भी आता है। 'करट' शब्द हाथीके कपोल और कौवेका वाचक है। 'शिपिविष्ट ' शब्द बुरे चमड़ेवाले (कोढी) मनुष्यका बोध करानेवाला

English

"Panyajiva" and "apanika" are shopkeepers; "nyasa" and "upanidhi" are deposits (masculine); "vipana" is sale; then numbers: "sankhya", and numerals up to "ashtadasha" (eighteen) are used with counted things in three genders.

अध्याय 364

श्लोक 35

विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययोः ।संख्यार्थे द्विबहुत्वे स्तस्तासु चानवतेः स्त्रियः

viṃśatyādyāḥ sadaikatve sarvāḥ saṃkhyeyasaṃkhyayoḥ / saṃkhyārthe dvibahutve stastāsu cānavateḥ striyaḥ

हिन्दी अर्थ

है। 'रिष्ट' शब्द क्षेम, अशुभ तथा अभावके अर्थमें आता है। ' अरिष्ट' शब्द शुभ और अशुभ दोनों अर्थोका वाचक है। 'व्युष्टि' शब्द प्रभातकाल और समृद्धिके अर्थमें तथा ' दृष्टि’ शब्द ज्ञान, नेत्र

English

"Vimshati" (twenty) and the like are always singular; all of them are used both of the counted and the number; in the sense of number they take dual and plural; and those up to "navati" (ninety) are feminine.

अध्याय 364

श्लोक 36

पङ्क्तेः शतसहस्रादि क्रमाद्दशगुणोत्तरं ।मानन्तु लाङ्गुलिप्रस्थैर् गुञ्जाः पञ्चाद्यमाषकः

paṅkteḥ śatasahasrādi kramāddaśaguṇottaraṃ / mānantu lāṅguliprasthair guñjāḥ pañcādyamāṣakaḥ

हिन्दी अर्थ

और दर्शनके अर्थमें आता है। “निष्ठा का अर्थ है—निष्पत्ति (सिद्धि), नाश और अन्त तथा 'काष्ठा'का उत्कर्ष, स्थिति तथा दिशा अर्थमें प्रयोग होता है। 'इडा' और 'इला' शब्द गौ तथा पृथ्वीके वाचक हैं। “प्रगाढ' शब्द अत्यन्त एवं कठिनाईका बोध करानेवाला है। “वाढम्? पद अत्यन्त और प्रतिज्ञाके अर्थमें आता है। 'दूढ' शब्द समर्थ एवं स्थूलका वाचक है तथा इसका

English

"Pankti" (ten), then "shata", "sahasra" and so on, each ten times the one before; measures: by finger, "prastha"; five "gunja" seeds make a "masha"...

अध्याय 364

श्लोक 37

ते षोडशाक्षः कर्षो ऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयम् ।सुवर्णविस्तौ हेम्नो ऽक्षे कुरुविस्तस्तु तत्पले

te ṣoḍaśākṣaḥ karṣo 'strī palaṃ karṣacatuṣṭayam / suvarṇavistau hemno 'kṣe kuruvistastu tatpale

हिन्दी अर्थ

तीनों लिङ्गोंमें प्रयोग होता है। 'व्यूढ' का अर्थ है—विन्यस्त (सिलसिलेवार रखा हुआ या व्यूहके आकारमें खड़ा किया हुआ) तथा संहत (संगठित) । “कृष्ण! शब्द व्यास, अर्जुन तथा भगवान् विष्णुके

English

...sixteen of them make an "aksha"/"karsha" (masculine or neuter); four karshas make a "pala"; "suvarna" and "vista" are measures of gold, "aksha" of gold; "kuruvista" is a pala.

अध्याय 364

श्लोक 38

तुला स्त्रियां पलशतं भारः स्याद्विंशतिस्तुलाः ।कार्षापणः कार्षिकः स्यात् कार्षिके ताम्रिके पणः

tulā striyāṃ palaśataṃ bhāraḥ syādviṃśatistulāḥ / kārṣāpaṇaḥ kārṣikaḥ syāt kārṣike tāmrike paṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अर्थमें आता है। 'पण' शब्द जुआ आदिमें दाँवपर लगाये हुए द्रव्य, कीमत और धनके अर्थमें भी प्रयुक्त होता है। 'गुण' शब्द धनुषकी प्रत्यञ्चाका, द्रव्योंका आश्रय लेकर रहनेवाले रूप-रस आदि गुणोंका, सत्त्व, रज और तमका, शुक्ल, नील आदि वर्णोका तथा संधि-विग्रह आदि छः प्रकारको नीतियोंका बोध करानेवाला है। 'ग्रामणी' शब्द श्रेष्ठ (मुखिया) तथा गाँवके

English

"Tula" (feminine) is a hundred palas; "bhara" is twenty tulas; "karshapana" is a coin of a karsha; "pana" of a copper karsha.

अध्याय 364

श्लोक 39

द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थमृथक्थं धनं वसु ।रीतिः स्त्रियामारकूटो न स्त्रियामथ ताम्रकम्

dravyaṃ vittaṃ svāpateyaṃ rikthamṛthakthaṃ dhanaṃ vasu / rītiḥ striyāmārakūṭo na striyāmatha tāmrakam

हिन्दी अर्थ

स्वामीका वाचक है। 'घृणा' शब्द जुगुप्सा और

English

Wealth: "dravya, vitta, svapateya, riktha, riktha, dhana, vasu"; "riti" (brass, feminine), "arakuta" (masculine); then "tamraka" (copper).

अध्याय 364

श्लोक 40

शुल्वमौदुम्बरं लौहे तीक्ष्णं कालांयसायसी ।क्षारः काचो ऽथ चपलो रसः सूतश् च पारदे

śulvamaudumbaraṃ lauhe tīkṣṇaṃ kālāṃyasāyasī / kṣāraḥ kāco 'tha capalo rasaḥ sūtaś ca pārade

हिन्दी अर्थ

दया-दोनों अर्थोमे आता है। 'तृष्णा'का अर्थ है--इच्छा और प्यास। 'विपणि' शब्द बाजार या बनियेके दूकानके अर्थमें आता है। 'तीक्ष्ण' शब्द नपुंसकलिङ्गमें प्रयुक्त होनेपर विष, युद्ध तथा लोहेका वाचक होता है और प्रखर या प्रचण्डके अर्थमें उसका तीनों लिङ्गोंमें प्रयोग होता है। “प्रमाण' शब्द कारण, सीमा, शास्त्र, इयत्ता (निश्चित माप) तथा प्रामाणिक पुरुषके अर्थमें

English

"Shulba", "audumbara" (copper); iron: "tikshna, kalayasa, ayasa"; "kshara" (alkali), "kacha" (glass); "chapala", "rasa", "suta" (mercury) in quicksilver.

अध्याय 364

श्लोक 41

गरलं माहिषं शृङ्गं त्रपुसीसकपिच्चटं ।हिण्डीरो ऽब्धिकफः फेणो मधूच्छिष्टन्तु सिक्थकम्

garalaṃ māhiṣaṃ śṛṅgaṃ trapusīsakapiccaṭaṃ / hiṇḍīro 'bdhikaphaḥ pheṇo madhūcchiṣṭantu sikthakam

हिन्दी अर्थ

आता है। 'करुण' शब्द क्षेत्र और गात्रका तथा

English

"Garala" (poison), "mahisha" (buffalo horn); tin and lead: "trapu", "sisaka"; "hindira" and "abdhikapha" are cuttlefish bone and foam; "madhuchchhishta" and "siktha" are beeswax.

अध्याय 364

श्लोक 42

रङ्गवङ्गे पिचुस्थूलो कूलटी तु मनःशिला ।यवक्षारश् च पाक्यः स्यात् त्वक्क्षीरा वंशलोचनाः

raṅgavaṅge picusthūlo kūlaṭī tu manaḥśilā / yavakṣāraś ca pākyaḥ syāt tvakkṣīrā vaṃśalocanāḥ

हिन्दी अर्थ

“यन्ता' पद हाथीवान और सारथिका वाचक है। 'हेति' शब्दका प्रयोग आगकी ज्चालाके अर्थमें होता है। ' श्रुत' शब्द शास्त्र एवं अवधारण (निश्चय)-का तथा 'कृत' शब्द सत्ययुग और पर्याप्त अर्थका बोधक है। 'प्रतीत' शब्द विख्यात तथा दृष्टके अर्थमें और 'अभिजात' शब्द कुलीन एवं विद्वान्के अर्थमें आता है। 'विविक्त' शब्द पवित्र और एकान्तका तथा 'मूच्छित' शब्द मूढ़

English

"Ranga" and "vanga" (tin); "picu", "sthula", "kulati"; "manahshila" (realgar); "yavakshara" (saltpetre-like alkali), "pakya"; "tvakkshira", "vamshalochana" (bamboo manna).

अध्याय 364

श्लोक 43

वृषला जधन्यजाः शूद्राश्चाण्डालान्त्याश् चशङ्कराः ।कारुः शिल्पी संहतैस्तैर् द्वयोः श्रेणिः सजातिभिः

vṛṣalā jadhanyajāḥ śūdrāścāṇḍālāntyāś caśaṅkarāḥ / kāruḥ śilpī saṃhataistair dvayoḥ śreṇiḥ sajātibhiḥ

हिन्दी अर्थ

(संज्ञाशून्य) और फैले हुए या उन्नतिको प्राप्त हुएका बोध करानेवाला है। ' अर्थ' शब्द अभिधेय (शब्दसे निकलनेवाले तात्पर्य), धन, वस्तु, प्रयोजन और निवृत्तिका वाचक है। 'तीर्थ' शब्द

English

"Vrishala", "jaghanyaja", "shudra", "chandala" and the mixed castes are the lowest; "karu" and "shilpi" are craftsmen; their guild is "shreni", among those of the same trade.

अध्याय 364

श्लोक 44

रङ्गाजीवश्चित्रकरस्त्वष्टा तक्षा च वर्धकिः ।नाडिन्धमः स्वर्णकारो नापितान्तावसायिनः

raṅgājīvaścitrakarastvaṣṭā takṣā ca vardhakiḥ / nāḍindhamaḥ svarṇakāro nāpitāntāvasāyinaḥ

हिन्दी अर्थ

सेवित जल तथा गुरुके अर्थमें प्रयुक्त होता है। 'ककुद्' शब्द स्त्रीलिङ्गके सिवा अन्य लिङ्गोंमे प्रयुक्त होता है। यह प्रधानता, राजचिह्न तथा बैलके अङ्गविशेषका बोध करानेवाला है। ' संविद्! शब्द स्त्रीलिङ्ग है। इसका ज्ञान, सम्भाषण, क्रियाके नियम, युद्ध और नाम अर्थमें प्रयोग होता है। “उपनिषद्' शब्द धर्म और रहस्यके अर्थमें तथा ' शरद्' शब्द ऋतु और वर्षके अर्थमें

English

"Rangajiva" (dyer), "chitrakara" (painter), "tvashta", "takshan", "vardhaki" (carpenter), "nadindhama" (glass-blower), "svarnakara" (goldsmith), "napita" (barber), "antavasayin".

अध्याय 364

श्लोक 45

जावालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः ।जायाजीवस्तु शैलूषा भृतको भृतिभुक्तथा

jāvālaḥ syādajājīvo devājīvastu devalaḥ / jāyājīvastu śailūṣā bhṛtako bhṛtibhuktathā

हिन्दी अर्थ

आता है। 'पद' शब्द व्यवसाय (निश्चय), रक्षा, स्थान, चिह्, चरण और वस्तुका वाचक है।

English

"Javala" lives by goats; "devala" by serving gods; "shailusha" is an actor living on his wife; "bhritaka" and "bhritibhuk" are hired servants.

अध्याय 364

श्लोक 46

विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश् च पृथग्जनः ।विहीनोपसदो जाल्मो भृत्ये दासेरचेटकाः

vivarṇaḥ pāmaro nīcaḥ prākṛtaś ca pṛthagjanaḥ / vihīnopasado jālmo bhṛtye dāseraceṭakāḥ

हिन्दी अर्थ

'स्वादु' शब्द प्रिय एवं मधुर अर्थका तथा 'मृदु' शब्द तीखेपनसे रहित एवं कोमल अर्थका बोध करानेवाला है। 'स्वादु' और 'मृदु'-दोनों शब्द तीनों ही लिङ्गोंमें प्रयुक्त होते हैं। 'सत्' शब्द सत्य, साधु, विद्यमान, प्रशस्त तथा पूज्य अर्थमें उपलब्ध होता है। 'विधि' शब्द विधान और हैवका वाचक है। 'प्रणिधि' शब्द याचना और चर (दूत)-के अर्थमें आता है। 'वधू' शब्द

English

"Vivarna", "pamara", "nicha", "prakrita", "prithagjana" (low, common people); "vihina", "upasada", "jalma"; servants: "bhritya", "dasa", "cheta".

अध्याय 364

श्लोक 47

पटुस्तु पेशलो दक्षो मृगयुर्लुब्धकः स्मृतः ।चाण्डालस्तु दिवाकीर्तिः पुस्तं लेप्यादिकर्मणि

paṭustu peśalo dakṣo mṛgayurlubdhakaḥ smṛtaḥ / cāṇḍālastu divākīrtiḥ pustaṃ lepyādikarmaṇi

हिन्दी अर्थ

जाया, पतोहू तथा स्त्रीका बोधक है। “सुधा' शब्द अमृत, चूना तथा शहदके अर्थमें आता है। 'श्रद्धा' शब्द आदर, विश्वास एवं आकाङ्क्षाके अर्थमें प्रयुक्त होता है । ' समुन्नद्ध ' शब्द अपनेको

English

"Patu", "peshala", "daksha" are skilful; "mrigayu" and "lubdhaka" a hunter; "chandala" is "divakirti"; "pusta" is plaster-work and similar crafts.

अध्याय 364

श्लोक 48

पञ्चालिका पुत्रिका स्याद्वर्करस्तरुणः पशुः ।मञ्जूषा पेटकः पेडा तुल्यसाधारणौ समौ ।प्रतिमा स्यात् प्रतिकृतिर्वर्गा ब्रह्मादयः स्मृताः

pañcālikā putrikā syādvarkarastaruṇaḥ paśuḥ / mañjūṣā peṭakaḥ peḍā tulyasādhāraṇau samau / pratimā syāt pratikṛtirvargā brahmādayaḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

पण्डित माननेवाले और घमंडीके अर्थमें आता है। 'ब्रह्मबन्धु' शब्दका प्रयोग ब्राह्मणकी अवज्ञामें प्रयुक्त होता है। ' भानु' शब्द किरण और सूर्य- दोनों अर्थोमें प्रयुक्त होता है। 'ग्रावन्' शब्दका अभिप्राय पहाड़ और पत्थर-दोनोंसे है। “पृथग्जन' शब्द मूर्ख और नीचके अर्थमें आता है। “शिखरिन्” शब्दका अर्थ वृक्ष और पर्वत तथा 'तनु' शब्दका अर्थ शरीर और त्वचा (छाल) है। ' आत्मन्' शब्द

English

"Panchalika" and "putrika" are a doll; "varkara" is a young animal; "manjusha", "petaka", "peda" are baskets and chests, alike; "pratima", "pratikriti" an image; "varga" are groups, beginning with Brahma.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।