Agni Purana
351
अध्याय 351 / 381

Adhyaya 352

9 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ9 श्लोक

अध्याय 351

श्लोक 1

नपुंसकशब्दसिद्धरूपं स्कन्द उवाच नपुंसके किं के कानि किं के कानि ततो जलं ।सर्वं सर्वे च पूर्वाद्याः सोमपं सोमपानि च

napuṃsakaśabdasiddharūpaṃ skanda uvāca napuṃsake kiṃ ke kāni kiṃ ke kāni tato jalaṃ / sarvaṃ sarve ca pūrvādyāḥ somapaṃ somapāni ca

हिन्दी अर्थ

ये क्रमसे 'शुचि' और 'मृदु' शब्दके रूप हैं।

English

Akrura (was) the son of l§vaphalka. Sudhaiivaka (was born) from Akrura. Vasudeva and others (were bom) from Sura. Prtha (Kunti) was the wife of Pandu.

अध्याय 351

श्लोक 2

ग्रामणि ग्रामणिनी च ग्रामणि ग्रामणीन्यपि ।वारि वारिणी वारीणि वारिणां वारिणीदृशं

grāmaṇi grāmaṇinī ca grāmaṇi grāmaṇīnyapi / vāri vāriṇī vārīṇi vāriṇāṃ vāriṇīdṛśaṃ

हिन्दी अर्थ

त्रपूणाम् (घ०-ब०)--ये 'त्रपु' शब्दके कतिपय रूप हैं। 'खलपुनि' तथा 'खलप्वि'-ये दोनों नपुंसक 'खलपू' शब्दके सप्तमी, एकवचनके रूप हैं। कर्त्र-कर्तृणा (तृ०-ए०), कर्तृणे--कात्रे (च० ए०)—ये 'कर्तृ' शब्दके रूप हैं। अतिरि

English

Rukmipi, Satyabhama, Satya, Nagnajiti, Gan- dhari, Lakfmapa, Mitravinda, Kalindi, Jbavati, Suiila, Madri, Kausalya, Vijaya, J&yh and others were the sixteen thousand wives (of Krfna) among whom Satyabhama served (Lord) Hari(Kr9na).

अध्याय 351

श्लोक 3

शुचये शुचिने देहि मृदुने मृदवे तथा ।त्रपु त्रपुणि त्रपुणाञ्च खलपूनि खलप्वि च

śucaye śucine dehi mṛdune mṛdave tathā / trapu trapuṇi trapuṇāñca khalapūni khalapvi ca

हिन्दी अर्थ

ये ' अतिरि’ शब्दके रूप हैं । अभिनि (प्र०, द्वि०-

English

There were twelve battles between the celestials and the demons for the sake of their (legitimate) portions. The first (war of Visnu was in) the man-lion form. The second war (was) as a dwarf.

अध्याय 351

श्लोक 4

कर्त्रा च कर्तृणे कर्त्रे अतिर्यतिरिणान्तथा ।अभिन्यभिनिनी चैवे सुवचांसि सुवचांसि सुवाक्षु च

kartrā ca kartṛṇe kartre atiryatiriṇāntathā / abhinyabhininī caive suvacāṃsi suvacāṃsi suvākṣu ca

हिन्दी अर्थ

शब्दके रूप हैं। सुवचांसि (प्र०, द्वि०-ब०), यह 'सुवचस्' शब्दका रूप है। सुवाक्षु (स०-ब०) यह “सुवाच्' शब्दका रूप है। 'यत्' शब्दके ये दो यत्-यद् (प्र० द्वि०-ए०) हैं। 'तत्' शब्दके "तत्-तद् (प्र०, द्वि०-ए०), 'कर्म' शब्दके कर्माणि (प्र० द्वि०-ब०), 'इदम्' शब्दके इदम् (प्र०,

English

Kartri: "karta, kartrina, kartre"; ati, yati, rini; abhi, nyabhi, nini; suvachamsi, suvachamsi, suvakshu (declension of neuter and others).

अध्याय 351

श्लोक 5

यद्यत्त्विमे तत् कर्माणि इदञ्चेमे त्विमानि च ।ईदृक्त्वदो ऽमुनी अमूनि अमुना स्यादमीषु च

yadyattvime tat karmāṇi idañceme tvimāni ca / īdṛktvado 'munī amūni amunā syādamīṣu ca

हिन्दी अर्थ

द्वि०-ब० )--ये रूप हैं ईदूक्-ईदूग् ( प्र०, द्वि०- ए०)-यह 'ईदूश्' शब्दका रूप है। अदः

English

Yad: "yat, yat, ime, tat karmani, idam, ime, imani"; idrik, tvad, amuni, amuni, amuna, amishu (pronoun and neuter forms).

अध्याय 351

श्लोक 6

अहमावां वयं मां वै आबामस्मान्मया कृतं ।आवाभ्याञ्च तथास्माभिर्मह्यमस्मभ्यमेव च

ahamāvāṃ vayaṃ māṃ vai ābāmasmānmayā kṛtaṃ / āvābhyāñca tathāsmābhirmahyamasmabhyameva ca

हिन्दी अर्थ

अमीषु (स०--ब० )--' अदस्' शब्दके ये रूप भी पूर्ववत् सिद्ध होते हैं। ' युष्मद्? और ' अस्मद्' शब्दके रूप इस प्रकार होते हैं-अहम् (स०-ब०)-ये 'अस्मद्' शब्दके रूप हैं। त्वम्

English

Aham, avam, vayam, mam, abam, asman, maya kritam — I, we two, we, me, by me; (first-person pronoun declension).

अध्याय 351

श्लोक 7

मदावाभ्यां मदस्मच्च पुत्रो ऽयं मम चावयोः ।अस्माकमपि चास्मासु त्वं युवां यूयमीजिरे

madāvābhyāṃ madasmacca putro 'yaṃ mama cāvayoḥ / asmākamapi cāsmāsu tvaṃ yuvāṃ yūyamījire

हिन्दी अर्थ

युष्मासु (स०-ब०)-ये 'युष्मद्’ शब्दके रूप हैं। यहाँ अजन्त' और हलन्त' शब्दोंका दिग्दर्शन- मात्र कराया गया है

English

"Mad, avabhyam, madasmat; this son is mine, of us two; of us, in us; tvam, yuvam, yuyam" — you (singular, dual, plural).

अध्याय 351

श्लोक 8

त्वां युवाञ्च युष्मांश् च त्वया युष्माभिरीरितं ।तुभ्यं युवाभ्यां युम्मभ्यं त्वत् युवाभ्याञ्च युष्मत्

tvāṃ yuvāñca yuṣmāṃś ca tvayā yuṣmābhirīritaṃ / tubhyaṃ yuvābhyāṃ yummabhyaṃ tvat yuvābhyāñca yuṣmat

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापृराणमें “नपुंसकलिङ्ग शब्दोके सिद्ध रूपोका वर्णन” नामक तीन सौ तिरपनवाँ अध्याय पूरा हुआ भगवान् स्कन्द कहते हैं-- अब मैं विभक्त्य्थाँसे युक्त 'कारक'का वर्णन करूँगा। “ग्रामोऽस्ति' (ग्राम है)--यहाँ प्रातिपदिकार्थमात्रमें प्रथमा विभक्ति हुई है। विभक्त्यर्थमें प्रथमा होनेका विधान पहले

English

"Tvam, yuvam, yushman; tvaya, yushmabhih; tubhyam, yuvabhyam, yushmabhyam; tvat, yuvabhyam, yushmat" (second-person declension).

अध्याय 351

श्लोक 9

तव युवयोर्युष्माकं त्वयि युष्मासु भारती ।उपलक्षणमत्रैव अज्झलन्ताश् च ते स्मृताः

tava yuvayoryuṣmākaṃ tvayi yuṣmāsu bhāratī / upalakṣaṇamatraiva ajjhalantāś ca te smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

कहा जा चुका है। ' है महार्क'--इस वाक्यमें जो 'महार्क' शब्द है, उसमें सम्बोधनमें प्रथमा विभक्ति हुई है। सम्बोधनमें प्रथमाका विधान पहले आ चुका है। 'इह नौमि विष्णुं श्रिया

English

"Tava, yuvayoh, yushmakam; tvayi, yushmasu" — Bharati (Sarasvati). Here only the indication is given; those ending in vowels and consonants are remembered.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।