Vayu Purana
231
अध्याय 231 / 232

Adhyaya 231

54 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ54 श्लोक

अध्याय 231

श्लोक 1

॥ इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवन्त्यखण्डे रेवाखण्डे तीर्थावलिकथनं त्रिंशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥ र्क्व् अध्याय २३१ श्रीसूत उवाच: तथैव तीर्थस्तबकान् वक्ष्येऽहम् ऋषिसत्तमाः ।यैस्तु तीर्थावलीगुम्फः पूर्वोक्तैरेकतः कृतः

|| iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe tīrthāvalikathanaṃ triṃśadadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ || rkv adhyāya 231 śrīsūta uvāca: tathaiva tīrthastabakān vakṣye'ham ṛṣisattamāḥ / yaistu tīrthāvalīgumphaḥ pūrvoktairekataḥ kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

११२३ जायुपुराणम्

English

O Narada, he who performs ablutions, Tarpana and Sraddha in the MatangavapI (the tank of Matanga) obtains Brahmaloka by going to Dharmaranya.

अध्याय 231

श्लोक 2

विभक्तो भक्तलोकानामानन्दप्रथनः शुभः ।मृकण्डतनयः पूर्वं प्राह पार्थाय पृच्छते

vibhakto bhaktalokānāmānandaprathanaḥ śubhaḥ / mṛkaṇḍatanayaḥ pūrvaṃ prāha pārthāya pṛcchate

हिन्दी अर्थ

आम्र ब्रह्मसरोद्भूतं ब्रह्मदेवमयं तरुम् । विष्णुरूपं प्रसिआअचामि पितणां मुक्तिहेतवे एको मुनिः कुम्भकुशाग्रहस्त आम्रस्य मुले सलिलं ददानः ॥

English

After going to MatangavapI the pilgrim should bow down to Matangesa and repeat this Mantras: "May the deities be the authority and may the guardians of the quarters be the witnesses (to the fact that) I had come to this MatangavapI and the redemption of the Pitrs has been effected by me".

अध्याय 231

श्लोक 3

यथा तथाहं वक्ष्यामि तीर्थानां स्तबकानिह ।शिवाम्बुपानजा पुण्या रेवा कल्पलता किल

yathā tathāhaṃ vakṣyāmi tīrthānāṃ stabakāniha / śivāmbupānajā puṇyā revā kalpalatā kila

हिन्दी अर्थ

आम्रश्न सिक्तः पितरश्न तृप्ता एका किया द्वयर्थंकरी प्रसिद्धा ॥रे८ ततो यमबलि दद्यान्मस्श्रेणानेन संयतः । यमराजधर्म राजो निश्चलार्थं व्यवस्थितो '

English

The second day of Fanca TIrthI Yatra is the 4th day from entrance at Gaya. NP.II.45.103-104, A 34-37 mention these very Tirthas on the 'second day*.

अध्याय 231

श्लोक 4

तीरद्वयोद्भूततीर्थप्रसूनैः पुष्पिता शुभा ।यत्पुण्यगन्धलक्ष्म्या वै त्रैलोक्यं सुरभीकृतम्

tīradvayodbhūtatīrthaprasūnaiḥ puṣpitā śubhā / yatpuṇyagandhalakṣmyā vai trailokyaṃ surabhīkṛtam

हिन्दी अर्थ

ततः काकर्बाल दह्यान्मन्त्रेणानेन नारद । ऐन्द्रवारणवायव्ययाम्या वे नऋतास्तथा ॥ विष्णु के स्वरूप हैं, पितरों की झृक्ति की कामना से मैं इतका सिज्चन कर रहा हूँ । अपने हाथों में घड़ा और कुश लेकर एक मूनि आम्र के मूल में जल देते हुये आम्र को सींचते हैं, और अपने पितरगणों की भी तृप्ति करते हैं, उनकी एक ही क्रिया दो प्रयोजनों की सिद्धि करने में प्रसिद्धि हुईं। तदनन्तर इस मन्त्र से स्वस्थ चित्त होकर यमराज को बलि प्रदान करना चाहिए। यमराज और धर्मंशज-ये दोनों गयासुर को

English

"Obeisance to you the king of ASvatthas (holy fig trees), of the form of Brahma, Visnu and Siva, the tree of enlightenment (. Bodhidruma] ) J for the performers (of Sraddha etc.) and the redeemer of the Pitrs.

अध्याय 231

श्लोक 5

तत्पुष्पमकरन्दस्य रसास्वादविदुत्तमः ।भ्रमरः खलु मार्कण्डो मुनिर्मतिमतां वरः

tatpuṣpamakarandasya rasāsvādaviduttamaḥ / bhramaraḥ khalu mārkaṇḍo munirmatimatāṃ varaḥ

हिन्दी अर्थ

निशचल करने के लिये यहाँ विशेष रूप से स्थित हैं। अपने पितरों की मृक्ति की कामना से मैं उन दोनों को बलि प्रदान कर रहा हूँ ।३६-३९। नारदजो ! तदनन्तर इवानों के लिये बलि प्रदान करना चाहिए, वैवस्वत के कुल में उत्पन्न होनेवाले जो दोनों इ्यामल और चितकबरे हवान हैं, उन्हें, मैं बलि दे रहा हूँ, वे माद्थ में सर्वदा हमारी रक्षा करें ।४० नारद जी ! तदनन्तर काकों के लिये बलि प्रदान करना चाहिए । पूर्व, पश्चिम, वायव्य,

English

Repeated obeisance to the Asvattha (the holy fig tree), the tree with tremulous leaves, the cause of permanent stabilisa¬ tion. Obeisance toYajna, the Bodhisattva.

अध्याय 231

श्लोक 6

तत्पुष्पमालां हृदये तीर्थस्तबकचित्रिताम् ।दधाति सततं पुण्यां मुनिर्भृगुकुलोद्वहः ।तस्याः स्तबकसंस्थानं वक्ष्ये ऽहम् ऋषिसत्तमाः

tatpuṣpamālāṃ hṛdaye tīrthastabakacitritām / dadhāti satataṃ puṇyāṃ munirbhṛgukulodvahaḥ / tasyāḥ stabakasaṃsthānaṃ vakṣye 'ham ṛṣisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

दक्षिण, नेऋत कोण एवं दिशाओं में रहनेवाले वायस गण ! मैंने आप लोगों के लिये पृथ्वी पर इस पिण्ड को समर्पित किया है, इसे ग्रहण कीजिये । तदनन्तर चौथे दिन फल्गुतीर्थ में स्नानादि करना चाहिए। फिर गयाशिर पर स्थित विष्णु पद पर सपिण्ड श्राद्ध कर्म सम्पन्न करना चाहिए। वहीं पर गयासुर का साक्षात् शिरोभाग़ है, यह फल्गुतीर्थ उसी के शिरोभाग पर अवस्थित है ।४१-४२। नाग, जनाद॑न ब्रह्यूप और उत्तर ८ इत उत्तरमेतदर्ध विद्यते ख. पुस्तके तथभा--यूप॑ प्रदक्षिणीकृत्य वाजपेयफलं लभेत ॥॥

English

O Pippala, you are the eleventh among Rudras. You are the fire among Vasus; you are Narayana among Devas. You are the king of trees.

अध्याय 231

श्लोक 7

ओङ्कारतीर्थमारभ्य यावत्पश्चिमसागरम् ।संगमाः पञ्चत्रिंशद्वै नदीनां पापनाशनाः

oṅkāratīrthamārabhya yāvatpaścimasāgaram / saṃgamāḥ pañcatriṃśadvai nadīnāṃ pāpanāśanāḥ

हिन्दी अर्थ

एकादशाधिकशततमो5्ष्याथा... द १९२५

English

O Asvattha, king of trees since Narayana stays in you perpetually, you are the most auspicious of all trees; you are blessed for ever; you are the destroyer of evil dreams.

अध्याय 231

श्लोक 8

दशैकमुत्तरे तीरे सत्रिविंशति दक्षिणे ।पञ्चत्रिंशत्तमः श्रेष्ठो रेवासागरसङ्गमः

daśaikamuttare tīre satriviṃśati dakṣiṇe / pañcatriṃśattamaḥ śreṣṭho revāsāgarasaṅgamaḥ

हिन्दी अर्थ

पितामहूं समासाद्य यावद्ुत्तरमानसम् । फल्गुतोर्थ तु विज्ञेयं देवानामपि देवानामपि दुलंभभू ॥(४४ मुण्डपृष्ठान्गाधस्तात्साक्षात्तफल्गुतीर्थकम् । आद्यो गदाधरो देवो व्यक्ताव्यक्तात्मना स्थितः ॥।

English

I bow down to Hari who has assumed the form of a tree, who is in the form of the Asvattha tree, who is the lord Pundarlkaksa (Visnu) wielding Sankha, Cakra and Gada.

अध्याय 231

श्लोक 9

सङ्गमः सहितान्येवं रेवातीरद्वये ऽपि च ।चतुःशतानि तीर्थानि प्रसिद्धानि द्विजोत्तमाः

saṅgamaḥ sahitānyevaṃ revātīradvaye 'pi ca / catuḥśatāni tīrthāni prasiddhāni dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

एतद्विष्णुप्द दिव्य॑ दर्शनात्पापनाशनम् । स्पशेनात्पूजनाद्ाईपि पित॒णां दत्तमक्षयम् (४७ श्राढं सपिण्डक कृत्वा कुलसाहल्रमात्मना। नयेद्विष्णुपदं दिव्यमनस्तं शिवमव्ययम् ४८ श्राद्ध कृत्वा रुद्रपदे नयेत्कुलश्त नरः । सहा5प्त्मना शिवपुरं तथा ब्रह्मपदे नरः ४६ ब्रह्मलोक॑ कुलशतं समुद्धत्य नयेत्पितुन्। कश्यपस्य पदे श्राद्धी ब्रह्मलोक नयेत्पितन् ५०

English

As a result of seeing and touching you, may our kins¬ men, of our family or our mother's family who have been in distress, attain perpetual stay in heaven.

अध्याय 231

श्लोक 10

त्रिशतं शिवतीर्थानि त्रयीस्त्रिंशत्समन्वितम् ।तत्रापि व्यक्तितो वक्ष्ये शृणुध्वं तानि सत्तमाः

triśataṃ śivatīrthāni trayīstriṃśatsamanvitam / tatrāpi vyaktito vakṣye śṛṇudhvaṃ tāni sattamāḥ

हिन्दी अर्थ

... ॒ चऔशन्‍पपप/ज्/ ््ज्््््चञ््ज्अ्आअचिचिचियाआाओओ्मग्ं।ऊएयणय।फफिंओग्तक्त्च्च्टगगका मानस तक यह गया शिर कहा जाता है, उसी को फल्गुतीर्थ भी कहते हैं । ब्रह्मा के स्थान से लेकर उत्तर मानस हक विस्तृत फल्गुतीर्थ को देवताओं के लिये भी दुलंभ समझना चाहिए। क्रौज्चपाद से लेकर गयाशिर तक जो फल्गुतौर्थ है, वह गयासुर का मुख भाग है, इसी कारण से वहाँ पर किया गया श्राद्ध अक्षय फलदाथी है ।४३-४५॥। मृण्ड पृष्ठ गिरि का निम्न प्रदेश भी फल्गुतीं है, वहाँ पर आद्य गदाधर भगवान् अपने व्यक्ता-

English

O king of trees! After coming to Gaya, the three debts have been repaid by me. Thanks to your grace, I have been relieved from the great sin. I have been released from the ocean of worldly existence."

अध्याय 231

श्लोक 11

मार्कण्डेश्वरतीर्थानि दश तेषु मुनीश्वराः ।दशादित्यभवान्यत्र नवैव कपिलेश्वराः

mārkaṇḍeśvaratīrthāni daśa teṣu munīśvarāḥ / daśādityabhavānyatra navaiva kapileśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

व्यक्त स्वरूप में अवस्थित हैं। पितरों को मुक्ति प्रदान करने के लिये वहाँ भगवान् विष्णु आदि देवताओं के चरण चिह्न विद्यमान हैं ।४६। वह दिव्य विष्णु पद केवल दर्शन करने से घोर पापों को नाश करने वाला है, स्पश एवं पूजत करने से भी पाषों का नाश होता है, वहाँ पर पितरों को दिया गया दान अक्षय फल कारक होता है । सपिण्ड श्राद्ध कम करनेवाला मनुष्य अपने साथ अपने सहखत्र कुल वालों को भी दिव्य, अव्यय,

English

On the third day 1 2 the pilgrim—the son should duly take bath in Brahmasaras and perform Sraddha with the offering of Pindas repeating the Mantra thereof.

अध्याय 231

श्लोक 12

सोमसंस्थापितान्यष्टौ तावन्तो नर्मदेश्वराः ।कोटितीर्थान्यथाष्टौ च सप्त सिद्धेश्वरास्तथा

somasaṃsthāpitānyaṣṭau tāvanto narmadeśvarāḥ / koṭitīrthānyathāṣṭau ca sapta siddheśvarāstathā

हिन्दी अर्थ

कल्याणप्रद, अनन्त विष्ण पद को पहुँचाता है ।४७-४५। रुद्र के चरण प्रदेश में श्राद्ध करनेवाला मनुष्य अपने सो कुलों का उद्धार करके उन्हें शिवपुर पहुंचाता है। इसी प्रकार ब्रह्म के चरण प्रदेश में श्राद्ध कम सम्पन्न करनेवाला अपने सौ कुल के पितरगणों का उद्धार कर उन्हें ब्रहमलोक को पहुँचाता है! कश्यप के चरण प्रान्त में श्राद्ध करनेवाला पितरों को ब्रह्यलोक पहुँचाता है, दक्षिणाग्नि पद प्रदेश में श्राद्ध कर्म करनेवाला मनुष्य पितरों को ब्रह्मपुर पहुँचाता है! गाहंपत्य के चरण प्रदेश में श्राद्ध करनमेवाला बाजपेय यज्ञ का फल प्राप्त करता है ।४६-५१॥ आहवनीय अग्नि प्रदेश में श्रा्उड करनेवाला अश्वमेध् यज्ञ का फल प्राप्त करता है।

English

The Bodhidruma where the Buddha evolved Pralityasamutpada, be¬

अध्याय 231

श्लोक 13

नागेश्वराश्च सप्तैव रेवातीरद्वये ऽपि तु ।सप्तैव वह्निविहितान्यथाप्यावर्तसप्तकम्

nāgeśvarāśca saptaiva revātīradvaye 'pi tu / saptaiva vahnivihitānyathāpyāvartasaptakam

हिन्दी अर्थ

इृदम्घ न विद्यते ख. पुस्तके।

English

The 3rd day of Pancatirthi is the 5th day from entering Gaya. Some of the rites mentioned here are found in A 35-40 and NP* II* 4

अध्याय 231

श्लोक 14

केदारेश्वरतीर्थानि पञ्च पञ्चेन्द्रजानि च ।वरुणेशाश्च पञ्चैव पञ्चैव धनदेश्वराः

kedāreśvaratīrthāni pañca pañcendrajāni ca / varuṇeśāśca pañcaiva pañcaiva dhanadeśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

११२६ वायुपुराणम् आवसब्यपदे श्राद्धी पितन्ब्रह्मपुरं नयेत् । श्राद्ध कृत्वा शक्नपदे इन्द्रलोक॑ नयेत्पित न्

English

"I am performing.the ablution in this holy Tirtha for the relief from the three debts". (Sraddha performed) in the middle of Kupa (well) and Yupa (the sacrificial post) shall lead the Pitrs to Brahmaloka"

अध्याय 231

श्लोक 15

देवतीर्थानि पञ्चैव चत्वारो वै यमेश्वराः ।वैद्यनाथाश्च चत्वारश्चत्वारो वानरेश्वराः

devatīrthāni pañcaiva catvāro vai yameśvarāḥ / vaidyanāthāśca catvāraścatvāro vānareśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

अगस्त्यस्य पदे श्राद्धी पितुन्ब्रह्मपुरं नयेत् । क्रोअचमातडूगयोः श्राद्धी ब्रह्मलोक॑ नयेत्पितूनू

English

This Yupa (sacrificial post) was raised by Brahma after performing the sacrifice. After performing this Sraddha in Brahmasaras, he redeems all the Phi's.

अध्याय 231

श्लोक 16

अङ्गारेश्वरतीर्थानि तावन्त्येव मुनीश्वराः ।सारस्वतानि चत्वारि चत्वारो दारुकेश्वराः

aṅgāreśvaratīrthāni tāvantyeva munīśvarāḥ / sārasvatāni catvāri catvāro dārukeśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

श्राद्धी सूयंपदे पठझच पापिनो3र्कपुरं नयेत् । कातिकेयपदे श्राद्धी शिवलोक॑ नयेत्पित॒न् गणेशस्य पदे श्राद्धी रुद्रलोक नयेत्पितुन गजकर्णतर्पणक्रन्निमंलं स्वनयेत्पित॒न् ' १५६ अन्येषां च पदे श्राद्धी पित॒न्त्रह्म पुर नयेत् । सर्वेषां काश्यपं श्रेष्ठ विष्णों रुद्रस्थ बे पदम ॥।

English

After circumambulating the Yupa, one attains the fruit ofVajapeya sacrifice. After bowing down to Brahma, he will lead the Pitrs to Brahmaloka.

अध्याय 231

श्लोक 17

गौतमेश्वरतीर्थानि त्रीणि रामेश्वरास्त्रयः ।कपालेश्वरतीर्थानि त्रीणि हंसकृतानि च

gautameśvaratīrthāni trīṇi rāmeśvarāstrayaḥ / kapāleśvaratīrthāni trīṇi haṃsakṛtāni ca

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणश्च पद चापि श्रेष्ठ तन्न प्रकीतितम्

English

"Obeisance be to Brahma, the unborn, the causal form of the birth etc. of this universe. Repeated bows to the re¬ deemer of the devotees and the Pitrs."

अध्याय 231

श्लोक 18

त्रीण्येव मोक्षतीर्थानि त्रयो वै विमलेश्वराः ।सहस्रयज्ञतीर्थानि त्रीण्येव मुनिरब्रवीत्

trīṇyeva mokṣatīrthāni trayo vai vimaleśvarāḥ / sahasrayajñatīrthāni trīṇyeva munirabravīt

हिन्दी अर्थ

प्रारस्‍्भे च समाप्तो च तेषामन्यतरम स्मृतम् । श्रेयस्करं भवेत्तत्र श्राद्धकतुश्व नारद . ४८ कश्यपस्य पदे दिव्ये भारद्वाजों मुनिः पुरा। श्राद्ध कृत्वोद्यतों दातुं पिन्रादिभ्यश्व पिण्डक्म इसी प्रकार सम्याग्वि चरण प्रदेश में श्राद्ध सम्पन्न करनेवाला व्यक्ति ज्योतिष्टोम नामक यज्ञ का फल प्राप्त करता है, आवसध्य के चरण प्रदेश में श्राद्ध करनेवाला अपने पितरों को ब्रह्मलोक पहुँचाता है । शक्त के चरण प्रदेश में श्राद्ध करनेवाला पितरों को इन्द्रलोक पहुँचाता है। अगस्त्य के चरण प्रान्त में श्राद्ध करनेवाला अपने पितरों को ब्रह्मलोक में पहुचाता है। क्रौज्च मातज्ज के चरणों में श्राद्ध करनेवाला अपने पितरों को ब्रह्मलोक

English

The Mango trees growing near the place called Gopra - cara were planted by Brahma. Merely by watering them, one shall enable the Pitrs to attain salvation.

अध्याय 231

श्लोक 19

भीमेश्वरास्त्रयः ख्याताः स्वर्णतीर्थानि त्रीणि च ।धौतपापद्वयं प्रोक्तं करञ्जेशद्वयं तथा

bhīmeśvarāstrayaḥ khyātāḥ svarṇatīrthāni trīṇi ca / dhautapāpadvayaṃ proktaṃ karañjeśadvayaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

पहुँचाता है। सूर्य के चरण प्रान्त में श्राद्ध करनेवाला अपने पाँच पापों के करतेवाले पितरों को सूर्यपु र को पहुँचाता है, कातिकेय के चरणों में श्राद्ध सम्पन्न करमेवाला अपने पितरों को शिवलोक पहुँचाता है

English

Mantra: "For the cause of the salvation of the Pitrs, I am watering the mango tree that has come up from the Brahma¬ saras and which is of the forms of Brahma and Visnu".

अध्याय 231

श्लोक 20

ऋणमोचनतीर्थे द्वे तथा स्कन्देश्वरद्वयम् ।दशाश्वमेधतीर्थे द्वे नन्दीतीर्थद्वयं द्विजाः

ṛṇamocanatīrthe dve tathā skandeśvaradvayam / daśāśvamedhatīrthe dve nandītīrthadvayaṃ dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

गणेश के चरणों में श्राद्ध करनेवाला अपने पितरों को शिवलोक पहुंचाता है। गजकर्ण नामक तीर्थ में तपंण करने वाला मनुष्य अपने पितरों को स्वर्गलोक पहुंचाता है । इसी प्रकार आन्यान्य देवताओं के चरणों में श्राद्धकर्म सम्पन्न करनेवाला अपने पितरों को ब्रह्मलोक पहुंचाता है। किन्तु सभी चरण प्रान्तों में भगवान् विष्णु, रुद्र, ब्रह्मा एवं कश्यप के चरण प्रान्त श्रेष्ठ कहे जाते हैं ।(६-५७। नारद जी ! गया यात्रा के प्रारम्भ एवं अवसान काल में इन सबों में किसी एक में श्राद्ध करने का विधान कहा जाता है, वहाँ पर श्राद्ध करनेवाले को विशेषतया

English

" (Like a Sage) I with the tips of my hands am touching the water pot and the Kusa grass. I am offering water at the root of the Mango tree. The Mango tree is watered and the Pitrs are propitiated. One action alone has become famous as serving two purposes."

अध्याय 231

श्लोक 21

मन्मथेशद्वयं चैव भृगुतीर्थद्वयं तथा ।पराशरेश्वरौ द्वौ च अयोनीसंभवद्वयम्

manmatheśadvayaṃ caiva bhṛgutīrthadvayaṃ tathā / parāśareśvarau dvau ca ayonīsaṃbhavadvayam

हिन्दी अर्थ

कल्याण-प्राप्ति होती है। प्राचीनकाल में कश्यप जी के दिव्य चरण प्रान्त में भारद्वाज मुनि पितरों के लिये श्राद्ध कमें कर रहे थे, उसी समय जब कि वे पिण्डदान करने को उद्यत हुए थे, चरणों को फोड़कर श्यामल और गौर वर्ण के दो हाथ बाहर निकल पड़े दोनों हाथों को इस प्रकार एकाएक बाहर निकला देख कर भारद्वाज मुनि बड़े सन्देह में पड़ गये । और अपनी माता शान्‍्ता से उन्होंने पूछा, जननि कश्यप के

English

Then, with a controlled mind, the pilgrim should offer the oblation 1 to Yama with the Mantra: "Yamaraja and Dharmaraja have been engaged in the work of stabilising (demon Gaya). I am offering oblation to both of them for the cause of the liberation of the Pitrs"

अध्याय 231

श्लोक 22

व्यासेश्वरद्वयं प्रोक्तं पितृतीर्थद्वयं तथा ।नन्दिकेश्वरतीर्थे द्वे द्वौ च गोपेश्वरौ स्मृतौ

vyāseśvaradvayaṃ proktaṃ pitṛtīrthadvayaṃ tathā / nandikeśvaratīrthe dve dvau ca gopeśvarau smṛtau

हिन्दी अर्थ

एंकादशाधिकशततमोष्ध्याय: ११२७ ततः स्वमातरं शान्तां पप्रच्छ स महासुनि: । कश्यपश्य पदे दिव्ये शुक्ले कृष्णेषय वा करे ॥

English

"There are two dogs born of the family of Vaivasvata (Yama). They are dark and variegated in colour. I am offering oblation to them. May they protect me for ever, on the path".

अध्याय 231

श्लोक 23

मारुतेशद्वयं तद्वद् द्वौ च ज्वालेश्वरौ स्मृतौ ।शुक्लतीर्थद्वयं पुण्यम् अप्सरेशद्वयं तथा

māruteśadvayaṃ tadvad dvau ca jvāleśvarau smṛtau / śuklatīrthadvayaṃ puṇyam apsareśadvayaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

+ हंसयुक्तविमानेन ब्रह्मतोकमुभो गतो

English

V. 45 is the Mantra for Yamabaii, v. 46 for £va-bali (Bali to Dogs) and v. 47 is for Kakabali (Bali to Grows). The pilgrim is to take a bath (in Brahmasaras thereof)— TSS 362-363.

अध्याय 231

श्लोक 24

पिप्पलेश्वरतीर्थे द्वे माण्डव्येश्वरसंज्ञिते ।द्वीपेश्वरद्वयं चैव प्राह तद्वद्भृगूद्वहः ।उत्तरेश्वरतीर्थे द्वे अशोकेशद्वयी तथा

pippaleśvaratīrthe dve māṇḍavyeśvarasaṃjñite / dvīpeśvaradvayaṃ caiva prāha tadvadbhṛgūdvahaḥ / uttareśvaratīrthe dve aśokeśadvayī tathā

हिन्दी अर्थ

रामो रुद्रपदे श्राद्धे पिण्डदानाय चोह्य तः। पिता दशरथ: स्वर्गात्प्रसायं करमागतः ६५ नादात्पिष्ड करे रामो ददौ रुद्रपदे ततः । शास्त्रार्थातिक्षमास्रीतं राम॑ दशरथोब्रवीत् तारितोहं त्वया पुत्र र॒द्लोकमवाप्तुयाम् । हस्ते पिण्डप्रदानेन स्वरंतिन हि में भवेत्

English

Then the pilgrim should perform Sraddha at the foot (of Visnu) in Gayasiras along with the offering of Pindas. The real Gayasiras is within the limit of Phalgutlrtha.

अध्याय 231

श्लोक 25

द्वे योधनपुरे चैव रोहिणीतीर्थकद्वयम् ।लुङ्केश्वरद्वयं ख्यातमाख्यानं मुनिना तथा

dve yodhanapure caiva rohiṇītīrthakadvayam / luṅkeśvaradvayaṃ khyātamākhyānaṃ muninā tathā

हिन्दी अर्थ

दिव्य चरणों में थे शुक्ल एवं कृष्ण वर्ण के जो दो हाथ निकले हुये हैं, उनमें से मुझे किस हाथ में पिण्डदान करना चाहिए । तू पितरों के कार्यों को भली-भाँति जानती हो, अतः मेरा संशय दूर करो

English

Naga, Janardana, Brahmayupa and Uttaramanasa— these delimit the holy spot called Gayasiras. It is also called Phalgutlrtha.

अध्याय 231

श्लोक 26

सैकोनविंशतिशतं तीर्थान्येकैकशो द्विजाः ।स्तबकेषु कृतं तीर्थं द्विशतं सचतुर्दशम्

saikonaviṃśatiśataṃ tīrthānyekaikaśo dvijāḥ / stabakeṣu kṛtaṃ tīrthaṃ dviśataṃ sacaturdaśam

हिन्दी अर्थ

शान्तः बोली-- भारद्वाज ! तुम परम बुद्धिमान् हो, श्यामल हाथ में पिण्डदान करो । माता के आदेशानुसार भारद्वाज श्यामत्र हाथ में जब पिण्डदान करने को उद्यत हुए तो ध्वेत हाथ अदृश्य हो गया, और बोला कि तू तो मेरा औरस पुत्र है। अतः मुझे पिण्डप्रदान करो । कृष्ण हाथ ने कहा, मेरा क्षेत्र है, इस लिए मुझे पिण्ड प्रदान करो । तब स्वैरिणी माता ने कहा पुत्र ! क्षेत्राधिकारी एवं बीजाधिकारी दोनों को पिण्ड प्रदान करो तब भारंद्वाज ने कश्यप के चरणों में पिण्ड प्रदान किया । जिसके महात्म्य से वे दोनों ब्रह्मलोक को प्राप्त हुए ।६२-६४। इसी प्रकार रुद्र के चरणों में रामचन्द्र जी पिण्डदान के लिए जब समुय्यत हुये तो उनके पिता दशरथ स्‍्वगं लोक से हाथ फैलाये हुये आ गये । किल्तु राम ने हाथ में पिण्डदान न करके रुद्रपद में ही पिण्डदान किया। झास्त्रीय मर्यादा भजन होने के भय से भीत राम से दशरथ ने कहा,

English

That area of Phalgutlrtha extending from the seat of Pitamaha upto Uttaramanasa should be known as difficult of access, rare even to Devas.

अध्याय 231

श्लोक 27

शैवान्येतानि तीर्थानि वैष्णवानि च सत्तमाः ।शृणुध्वं प्रोच्यमानानि ब्राह्मशाक्तानि च क्रमात्

śaivānyetāni tīrthāni vaiṣṇavāni ca sattamāḥ / śṛṇudhvaṃ procyamānāni brāhmaśāktāni ca kramāt

हिन्दी अर्थ

पुत्र मैं तार दिया गया, अब शक्भूर के लोक को जा रहा हूँ । सचमुच हाथ में पिण्डदान करने से हमें स्वगं- प्राप्ति न होती ।६५-६७। तुम भी चिरकाल तक राज्य करके, समस्त प्रजावग्ग एवं ब्राह्मणों का विधिवत् पालन

English

The real Gayasiras extends from Krauncapada up to Phalgutlrtha. Since this is the face of Gayasura, the Sraddha performed here is of everlasting benefit.

अध्याय 231

श्लोक 28

अष्टविंशतितीर्थानि वैष्णवान्यब्रवीन्मुनिः ।तेषु वाराहतीर्थानि षडेव मुनिसत्तमाः

aṣṭaviṃśatitīrthāni vaiṣṇavānyabravīnmuniḥ / teṣu vārāhatīrthāni ṣaḍeva munisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

-- अन्राध्यायसमाप्तिद् श्यते शव. पुस्तके । पाठो नास्ति ख. पुस्तके । त्वं च राज्य चिरं कृत्वा पालयित्वा द्विजान्धजा: । यज्ञान्सदक्षिणान्कृत्वा विष्णुलोक ब्रजिष्पसि

English

The region below the mountain Mundaprstha too con¬ stitutes Phalgutlrtha. It is here that the primordial Gadadhara is stationed in both manifest and unmanifest forms.

अध्याय 231

श्लोक 29

चत्वारि चक्रतीर्थानि शेषाण्यष्टादशैव हि ।विष्णुनाधिष्ठितान्य् एव प्राह पूर्वं मृकण्डजः

catvāri cakratīrthāni śeṣāṇyaṣṭādaśaiva hi / viṣṇunādhiṣṭhitāny eva prāha pūrvaṃ mṛkaṇḍajaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरयंपोध्याजन: साथ कृमिकीटादिभिः सह । इत्युक्त्वाइसों दशरथो रुद्रलोक॑ परं ययौ ६६ भीष्मों विष्णुपदे श्रेष्ठ आहुय पितरं स्वकम्। श्राद्ध क्ृत्वोद्यतो दातुं पिन्नादिभ्यश्र पिण्डकम्ू

English

The foot-prints of Visnu and others are there conducive to the liberation of the Pitrs. This Visnupada (the foot-print of Visnu) is divine and destructive of sins at its very sight.

अध्याय 231

श्लोक 30

तथैव ब्रह्मणा सिद्ध्यै सप्ततीर्थान्यवीवदत् ।त्रिषु च ब्रह्मणः पूजा ब्रह्मेशाश्चतुरो ऽपरे ।अष्टाविंशन्मया ख्याता यथासङ्ख्यं यथाक्रमम्

tathaiva brahmaṇā siddhyai saptatīrthānyavīvadat / triṣu ca brahmaṇaḥ pūjā brahmeśāścaturo 'pare / aṣṭāviṃśanmayā khyātā yathāsaṅkhyaṃ yathākramam

हिन्दी अर्थ

पितुविनिर्गंतो हस्तो गयाशिरसि शंतनो: । नादात्पिण्ड करे भीष्सो ददो विष्णुपदे ततः शंतनुः प्राह संतुष्ट: शास्त्रार्थ निश्चलो भवान् त्रिकालदृष्टिभवतु चान्ते विष्णुश्न ते गतिः.

English

By touching and worshipping it sins are dispelled. Whatever is given unto the Pitfs becomes Ak$aya (of inexhaus¬ tible benefit). By performing the Sraddha along with the Pina offerings one leads a thousand members of one's family to the divine foot of Visnu which is auspicious and infinite. By perfor¬ ming Srdddha at the foot of Rudra, a man takes a hundred

अध्याय 231

श्लोक 31

एतत्पवित्रमतुलं ह्येतत् पापहरं परम् ।नर्मदाचरितं पुण्यं माहात्म्यं मुनिभाषितम्

etatpavitramatulaṃ hyetat pāpaharaṃ param / narmadācaritaṃ puṇyaṃ māhātmyaṃ munibhāṣitam

हिन्दी अर्थ

स्वेच्छया मरणं चास्तु इत्युकत्वा मुक्तिमागत: । कनकेशं च केदारं नारसिहं च॒ वामनम् ॥

English

The 4th day of Pancatirthi is the 6th day from entry into Gaya. TSS. 366 tells us that there is no separate Sraddha on Gayasiras apart from the Sraddhas at Vi§nupada and other Padas. Gayasiras is the holiest spot at Gaya. It* extends from Krauncapada to Phalgu Tirtha (v. 53).

अध्याय 231

श्लोक 32

सूत उवाच: एवमुद्देशतः प्रोक्तो रेवातीर्थक्रमो मया ।यथा पार्थाय संक्षेपान् मार्कण्डो मुनिरब्रवीत्

sūta uvāca: evamuddeśataḥ prokto revātīrthakramo mayā / yathā pārthāya saṃkṣepān mārkaṇḍo munirabravīt

हिन्दी अर्थ

स्वेत्र मुण्डपृष्ठाद्रि: पदेरेभिः सुलक्षितः । प्रयान्ति पितरः सर्वे ब्रह्मतोकमनामयम् (७५ करके प्रचर दक्षिणा युक्त अनेक यज्ञों का अनुष्ठान करके विष्णु लोक को प्राप्त करोगे । अयोध्या पुरी में निवास करने वाले लोगों के तथा कुमिकीटादिकों के साथ तुम्हें विष्णुलोक की प्राप्ति होगी । ऐसा कहकर राजा दशरथ परमश्रेष्ठ र॒द्रलोक को चले गये ।६८-६६। इसी प्रकार भीष्म ने परमश्रेष्ठ विष्णपद पर अपने पितरों का आवाहन कर श्राद्ध करते समय पिण्डदान के लिए उद्यत हुए तो गया शिर पर उनके पिता राजा हान्तनु के दोनों हाथ

English

One who performs Sraddha at the foot (print) of Garhapatya attains the fruit of Vajapeya. After performing Sraddha at Ahavanlya, one attains the benefit of a horse- sacrifice.

अध्याय 231

श्लोक 33

अवान्तराणि तीर्थानि तेषु गुप्तान्यनेकशः ।यत्र यावत्प्रमाणानि तान्याकर्णयतानघाः

avāntarāṇi tīrthāni teṣu guptānyanekaśaḥ / yatra yāvatpramāṇāni tānyākarṇayatānaghāḥ

हिन्दी अर्थ

बाहर निकल आये किल्तु उन्होंने हाथों में पिण्डदान न देकर विष्णुपद पर ही पिण्डदान किया। उनके इस निदचय से शन्‍्तनु को बड़ा सस्तोष हुआ, वे बोले कि आप श्लास्त्रीय मर्यादा के पालन में निश्चल विचार रखते हैं, आपकी दुष्टि त्रिकाल-दशेनी हो, अन्तकाल में भगवान् विष्णु को गति प्राप्त हो इच्छा करने पर मृत्यु की प्राप्ति हो, ऐसा कहकुर शब्तनु मुक्ति को प्राप्त हुए। उत्तर मार्ग में कनकेश, केदार, नारसिंह

English

By performing Sraddha at the foot of (fire called) Sabhya one attains the benefit of Jyotistonia. He who performs Sraddha at the foot of Avasathya leads Pitrs to Brahmapura.

अध्याय 231

श्लोक 34

ओङ्कारतीर्थपरितः पर्वताद् अमरकण्टात् ।क्रोशद्वये सर्वदिक्षु सार्धकोटीत्रयी मता

oṅkāratīrthaparitaḥ parvatād amarakaṇṭāt / krośadvaye sarvadikṣu sārdhakoṭītrayī matā

हिन्दी अर्थ

और वामन की भली-भाँति पूजा करके मनुष्य अपने समस्त पितरों का उद्धार करता है ।७०-७३। गयाशिर में जाकर जिन जिनके नाम से मनुष्य पिडदान करता है, यदि नरक में हैं तो स्वर्ग पहुंच जाते हैं, स्व में हैं तो मुक्ति प्राप्त करते हैं । देवताओं के चरणों से मुण्डपृष्ठादि सवंत्र चिह्नित है, वहाँ पर श्राद्धादि करने से पितरगण विविध ब्रह्मलोक को प्राप्त करते हैं। असुरुराज हेति का जो शिर था, वह उक्त बदासे दो स्वगेस्था मोक्षमाप्नुयुरित्यस्मात्परतः क. पुस्तकटिप्पष्यां श्लोकह्ृबमधिक बर्तते तद्यथा---

English

Performing Sraddha at Sakra's foot leads Pitrs to Indraloka. One who performs Sraddha at Agastya's foot leads Pitrs to Brahmapura,

अध्याय 231

श्लोक 35

तीर्थानां संख्यया गुप्तप्रकटानां द्विजोत्तमाः ।कोटिरेका तु तीर्थानां कपिलासङ्गमे पृथक्

tīrthānāṃ saṃkhyayā guptaprakaṭānāṃ dvijottamāḥ / koṭirekā tu tīrthānāṃ kapilāsaṅgame pṛthak

हिन्दी अर्थ

पदालि यन्र दुश्यन्ते विष्ण्यादीवां तदग्रतः श्राद्ध कृत्वा सपिण्डं च तेषां लोकाप्नयेत्पितु ॥

English

He who performs Sraddha at Krauncapada and Matangapada leads Pitrs to Brahmaloka. He who performs Sraddha at the foot of the Sun-god leads even the perpetrators of five great sins to the city of Arka.

अध्याय 231

श्लोक 36

अशोकवनिकायाश्च तीर्थं लक्षं प्रतिष्ठितम् ।शतमं गारगर्तायाः सङ्गमे मुनिसत्तमाः

aśokavanikāyāśca tīrthaṃ lakṣaṃ pratiṣṭhitam / śatamaṃ gāragartāyāḥ saṅgame munisattamāḥ

हिन्दी अर्थ

एकादेशाधिकशंततमोः्ष्यायः क्‍ ११२६ हैत्यसुरस्य यच्छीर्ष गदया तद्द्विधा कृतम् । ततः प्रक्षालिता यस्मात्तीर्थ तच्च विमुक्तये ॥॥

English

He who performs Sraddha at the foot of Kartikeya leads the Pitrs to Sivaloka. He who performs Sraddha at the foot of Ganesa leads the Pitrs to Rudraloka.

अध्याय 231

श्लोक 37

तीर्थानामयुतं तद्वत्कुब्जायाः सङ्गमे स्थितम् ।शतं हिरण्यगर्भायाः सङ्गमे समवस्थितम्

tīrthānāmayutaṃ tadvatkubjāyāḥ saṅgame sthitam / śataṃ hiraṇyagarbhāyāḥ saṅgame samavasthitam

हिन्दी अर्थ

गदालोले महातीयथें गदाप्रक्षालनाद्धरे: स्नान करोसि सिद्धअर्थंमक्षयं पदमाप्नुयास् १७७ पश्चमे5त्षि गदालोले स्नात्वा कुर्यात्सपिण्डकम् । भ्राद्ध पितृन्त्रह्मलोक नयेदात्मानसेव च ७८ ब्रह्मप्रकल्पितान्विप्रान्हव्यकव्यादिना + चंयेत् । तंस्तुष्टेस्तोषिताः सर्वा: पितृभिः सह देवताः ७४७६ कृते भ्राद्धेकक्षयवटटे अन्ननेव प्रयत्नतः । पितुन्नयेद्ब्रह्मलोकमक्षय तु सनातनम् ८०

English

One who performs Tarpana rites in the holy spot Gajakarna leads his Pitrs to the resplendent heaven. One who performs Sraddha at the feet of other deities leads the Pitrs to Brahmapura.

अध्याय 231

श्लोक 38

तीर्थानामष्टषष्टिश्च विशोकासङ्गमे स्थिता ।तथा सहस्रं तीर्थानां संस्थितं वागुसङ्गमे

tīrthānāmaṣṭaṣaṣṭiśca viśokāsaṅgame sthitā / tathā sahasraṃ tīrthānāṃ saṃsthitaṃ vāgusaṅgame

हिन्दी अर्थ

वटवक्षसमापे तु शेकेनाप्युदकेन वा । एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिभवन्ति भोजिता: देयं दानं षघोडशक गयातीर्थ॑पुरोधसे । वस्त्र गन्धादिभिः पुत्रः सम्पकक्‍्संपुज्य यत्नतः +- ८२

English

At the beginning and at the conclusion one of them is remembered. O Narada, it is conducive to the welfare of the performer of the Sraddha.

अध्याय 231

श्लोक 39

शतं सरस्वतीसङ्गे शुक्लतीर्थे शतद्वयम् ।सहस्रं विष्णुतीर्थेषु महिष्मत्यामथायुतम्

śataṃ sarasvatīsaṅge śuklatīrthe śatadvayam / sahasraṃ viṣṇutīrtheṣu mahiṣmatyāmathāyutam

हिन्दी अर्थ

भागों में विभभवत हो गया था, वहीं पर विष्ण ने गदा को घोया था, यही कारण है कि बह तीथे पितरों को मुक्ति के लिए विशेष ख्यात है । सभो उत्तम तीर्थों में भी वह उत्तम है, उसका नाम गदा लोल का जाता है ।७४-७६। उस गदालोल नामक महातीय में भगवान् विष्णु की गदा धोमे से ही यह माहात्म्य है । वहाँ पर स्नान करते समय यह संकल्प करे--इस परम पुनीत गदालोल तीर्थ में मैं श्लिद्धि प्राप्ति की कामना से

English

In order to emphasize that Piij<Jas are to be offered at the foot¬ prints and not in the hands of the dead ancestor even if he come in person.

अध्याय 231

श्लोक 40

शूलभेदे च तीर्थानां साग्रं लक्षं स्थितं द्विजाः ।देवग्रामे सहस्रं च तीर्थानां मुनिरब्रवीत्

śūlabhede ca tīrthānāṃ sāgraṃ lakṣaṃ sthitaṃ dvijāḥ / devagrāme sahasraṃ ca tīrthānāṃ munirabravīt

हिन्दी अर्थ

स्नान कर रहा हूँ, मुझे अक्षय पद की प्राप्ति हो । इस प्रकार पाँचवे दिन गदालोल नामक तीर्थ में स्तान कर सपिण्ड आद्ध करनेवाला अपने साथ अपने समस्त पितरों को भी ब्रह्मलोक पहुंचाता है। श्राद्ध के उपरान्त ब्रह्मकल्पित श्राह्मणों को हृव्य कव्यादि सामग्रियों से सन्तुष्ट करे । क्योंकि उनके सस्तुष्ठ होने से ही सब वितर एवं देवगण सन्तुष्ट होते हैं ॥9७-७९॥ अक्षयवट तीथे में अन्न द्वारा विधिपूर्वक श्राद्ध करने वाला अपने फ्तिर गणों को भ्रक्षय एवं सनातन ब्रह्मलोक को पहुंचाता है । वटबव॒क्ष के समीप- शाक, अथवा जल द्वारा भी यदि एक विप्र को भोजत करा दिया जाय तो उससे कोटि ब्राह्मणों को भोजन किया हुआ समझना चाहिए । गयातीर्थे के पुरोहितों को सोलह प्रकार का दान देना चाहिए, वल्न एवं सुगर्ध आदि सामग्रियों द्वारा पुत्रों समेत विधिपूर्वक उनकी पूजा करके दान देना चाहिए ।६०-८५२। इस चराचर जगत् के एक महासमुद्र के रूप में

English

Two hands, one white and the other black, came out jutting out of the foot (of Kasyapa). On seeing the two (projec¬ ted) hands, the sage was overwhelmed with doubts.

अध्याय 231

श्लोक 41

लुङ्केश्वरे च तीर्थानां साग्रा सप्तशती स्थिता ।तीर्थान्यष्टोत्तरशतं मणिनद्याश्च सङ्गमे ।वैद्यनाथे च तीर्थानां शतमष्टाधिकं विदुः

luṅkeśvare ca tīrthānāṃ sāgrā saptaśatī sthitā / tīrthānyaṣṭottaraśataṃ maṇinadyāśca saṅgame / vaidyanāthe ca tīrthānāṃ śatamaṣṭādhikaṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

+ इत उत्तरं क पुस्तकटिपण्यामधिक श्लोकद्ठ यमस्ति तद्य थ्---

English

Then the great sage asked his mother Santa: "O mother, is the Pinda to be offered to the white hand or to the black hand, at the divine foot-print of Kasyapa? you know father (hence) say."

अध्याय 231

श्लोक 42

एवं तावत्प्रमाणानि तीर्थे कुम्भेश्वरे द्विजाः ।साग्रं लक्षं च तीर्थानां स्थितं रेवोरसङ्गमे

evaṃ tāvatpramāṇāni tīrthe kumbheśvare dvijāḥ / sāgraṃ lakṣaṃ ca tīrthānāṃ sthitaṃ revorasaṅgame

हिन्दी अर्थ

पितुन्नयेद्ब्रह्मलोकमक्षयं तु सनातनम् गयाया धर्मपृष्ठे च सरसि ब्रह्मणस्तथा । गयाश्यार्षे बठे चेंव पिदुर्णा दत्तमक्षबम् ॥।इति॥

English

Then Bharadvaja attempted to give the Pinda to the black one. Then the white one, remaining invisible said, "You are my legitimate bosom son."

अध्याय 231

श्लोक 43

ततश्चाप्यधिकानि स्युरिति मार्कण्डभाषितम् ।अष्टाशीतिसहस्राणि व्यासद्वीपाश्रितानि च

tataścāpyadhikāni syuriti mārkaṇḍabhāṣitam / aṣṭāśītisahasrāṇi vyāsadvīpāśritāni ca

हिन्दी अर्थ

११३० वायुपुंरांणम्

English

The black one said, "The field is mine (i.e. the wife). Hence give the Pinda to me." Then the Svairini (wanton woman) said that the Pindas are to be given both to Ksetrin (the husband) and the Bijin (the procreator).

अध्याय 231

श्लोक 44

सङ्गमे च करञ्जायाः स्थितमष्टोत्तरायुतम् ।एरण्डीसङ्गमे तद्वत्तीर्थान्यष्टाधिकं शतम्

saṅgame ca karañjāyāḥ sthitamaṣṭottarāyutam / eraṇḍīsaṅgame tadvattīrthānyaṣṭādhikaṃ śatam

हिन्दी अर्थ

एकाणंवे बटस्याग्रे यः शेते योगनिद्रया । बालरूपधरस्तस्मे नमस्ते योगशायिने ८३ संसारवक्षशस्त्रायाशेषपापहराय च। अक्षयब्रह्मदात्रे च नमोक्षयवटाय वे ८ कलो माहेश्वरा लोका येन तस्मादृगदाधर: । लिडइ्गरूपो5भवत्त चर बन्दे श्रीप्रपितामहम् इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्‍्ते गयामाहात्म्यं नामकादशाधिकशततमो्ध्याय: ॥१११॥।

English

Bharadvaja thereupon placed the Pinda at the foot of Kasyapa. Both of them went to Brahmaloka by means of an aerial chariot to which a swan was yoked.

अध्याय 231

श्लोक 45

धूतपापे च तीर्थानां षष्टिरष्टाधिका स्थिता ।स्कन्दतीर्थे शतं पुण्यं तीर्थानां मुनिरुक्तवान्

dhūtapāpe ca tīrthānāṃ ṣaṣṭiraṣṭādhikā sthitā / skandatīrthe śataṃ puṇyaṃ tīrthānāṃ muniruktavān

हिन्दी अर्थ

यज्ञ चक्रे गयो राजा बह्धन्नं बहुदक्षिणम्। यत्र व्रव्यसमूहानां संख्या कतुं' व शक्‍यते + १३१

English

Rama attempted to offer the Pindas at the sacrifice at the foot of Rudra. His father Dasaratha came there from heaven stretching his hand.

अध्याय 231

श्लोक 46

कोहनेश च तीर्थानां षष्टिरष्टाधिका स्थिता ।सार्धकोटी च तीर्थानां स्थिता वै कोरिलापुरे

kohaneśa ca tīrthānāṃ ṣaṣṭiraṣṭādhikā sthitā / sārdhakoṭī ca tīrthānāṃ sthitā vai korilāpure

हिन्दी अर्थ

परिणत हो जाने पर जो बालरूप धारी भगवान् बटवृक्ष के पत्ते पर योग निद्रा घारण कण दायन करते हैं, उन योग शायी को हमारा नमस्कार है । संसार रूपी ब॒क्ष के लिए दास्त्र स्वरूप, निखिल पापों के हरने वाले, अक्षय ब्रह्मा पद प्रदान करने वाले अक्षयवट को हमारा नमस्कार है। कलियुग में लोग शिव के शिव के भक्त हैं, उन्हीं के लिए गदाधर देव सर्वत्र लि रूप घारण कर विराजमान हैं, उन परम पितामह को हमारा श्री बायुमहापुराण में गयामाहात्म्य नामक एक सौ ग्यारहवाँ अध्याय समाप्त

English

Rama did not offer the Pinda unto the hand. Then he placed the Pinda at the foot of Rudra. Dasaratha spoke to Rama who was afraid of transgressing the injunctions of the sacred texts:

अध्याय 231

श्लोक 47

रामकेशवतीर्थे च सहस्रं साग्रमुक्तवान् ।अस्माहके सहस्रं च तीर्थानि निवसन्ति हि

rāmakeśavatīrthe ca sahasraṃ sāgramuktavān / asmāhake sahasraṃ ca tīrthāni nivasanti hi

हिन्दी अर्थ

सनत्कुमार बोले--नारदजी ! राजा गय ने अपने राजत्व-काल में प्रचुर भन्नों एवं दक्षिणाओं वाले यज्ञों का अनुष्ठान किया था, उनमें व्यय किये गये द्वव्यों की संख्या बतलाना कठिन है।

English

"O Son, I have been redeemed by you. I shall attain Rudraloka. If the Pinda had been given (deposited) unto the hand, I would not have attained heaven.

अध्याय 231

श्लोक 48

लक्षाष्टकं सहस्रे द्वे शुक्लतीर्थे द्विजोत्तमाः ।तीर्थानि कथयामास पुरा पार्थाय भार्गवः

lakṣāṣṭakaṃ sahasre dve śuklatīrthe dvijottamāḥ / tīrthāni kathayāmāsa purā pārthāya bhārgavaḥ

हिन्दी अर्थ

न-संस्या कतु न शकयत इश्यस्मात्परतः श्र. पुस्तकेधिको भ्रन्थो5स्त्रि स यथा--- सिकता वा यथा लोके यथा च् दिवि तारकाः । तथा रत्नसुवर्णाद्यरसंख्यातास्तु दक्षिणाः

English

You will rule over the kingdom for a long time and protect Brahmanas and other subjects. After performing Yajfias with due Daksina, you will go to Visnuloka along with all the citizens of Ayodhya and (including) even germs and insects."

अध्याय 231

श्लोक 49

शतमष्टाधिकं प्राह प्रत्येकं सङ्गमेषु च ।नदीनामवशिष्टानां कावेरीसङ्गमं विना

śatamaṣṭādhikaṃ prāha pratyekaṃ saṅgameṣu ca / nadīnāmavaśiṣṭānāṃ kāverīsaṅgamaṃ vinā

हिन्दी अर्थ

नेवेह पूर्व ये केचिन्न फरिष्यन्ति चापरे प्रशंसन्ति द्िजास्तृप्ता देशे देशे सुपुजिताः

English

Bhisma invoked his Pitr (father) at the excellent Visnupada and performed the Sraddha. When he attempted to offer the Pinzas to the Pitrs, both the hands of his father Santanu came out of GayaSiras. Bh!§ma did not offer the Pindas into the hands. He placed them at the foot-print of Visnu. The delighted Santanu said: "You are definite about the meaning of the sacred text. May you have the vision extend¬ ing to the three times (past, present and future). In the end, may Visnu be your goal.

अध्याय 231

श्लोक 50

कावेर्याः सङ्गमे विप्राः स्थिता पञ्चशती तथा ।तीर्थानां पर्वसु तथा विशेषो मुनिनोदितः

kāveryāḥ saṅgame viprāḥ sthitā pañcaśatī tathā / tīrthānāṃ parvasu tathā viśeṣo muninoditaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणा तें द्विजा: पुता भवन्तु क्तुपूजिता: + गयापुरीति मन्नास्ना खुयाता ब्रह्मपुरी यथा एवमस्तु बरं दत््वा ततश्रवास्तद्ंधुः सुराः। गयश्न भोगान्संभुज्य विष्णुलोक पर ययो

English

Since the Gada of Hari was washed in that great Tirtha, it was called Gadalola. "I am taking my bath for the realisation of Siddhis. I shall attain the imperishable Pada (station)."

अध्याय 231

श्लोक 51

मोक्षतीर्थं हि सत्प्राहुः पुराणपुरुषाश्रितम् ।भृगोः क्षेत्रे च तीर्थानां कोटिरेका समाश्रिता

mokṣatīrthaṃ hi satprāhuḥ purāṇapuruṣāśritam / bhṛgoḥ kṣetre ca tīrthānāṃ koṭirekā samāśritā

हिन्दी अर्थ

विशालायां विशालो5मुद्राजाःपुत्नोडश्रवीद्दिजान् । कर्थ पुत्रादयों से स्युविशालं चात्रवन्द्रिजाः

English

On the fifth day 2 the pilgrim shall take his bath in the The 5th day of Pancatirthi is the 7th day from entering Gaya. On this day one should perform Bath and Sraddha at Ak$ayavata, honour

अध्याय 231

श्लोक 52

साधिकानामृषिश्रेष्ठा वक्तुं शक्तो हि को भवेत् ।सर्वामराश्रयं प्रोक्तं सर्वतीर्थाश्रयं तथा

sādhikānāmṛṣiśreṣṭhā vaktuṃ śakto hi ko bhavet / sarvāmarāśrayaṃ proktaṃ sarvatīrthāśrayaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

लोक में बितने जितने धूल कण हैं, अथवा आकाश में जितने तारे हैं, उतने रत्नों एवं सुवर्ण की मुद्राओं की उन यज्ञों में दक्षिणा दी गई थी तो भला उनकी संख्या कौन निश्चित कर सकता है। इस लोक में वैसे यज्ञ न तो हुए हैं और न भविष्य में कभी होंगे । सभी देशों के रहने वाले द्विजगण सस्तुष्ट होकर उसकी यशोगाथा का गान करते हैं। उसके इस महान कार्य से सल्तुष्ट होकश विष्णुप्रभृति देवताओं ने अनुरोध किया कि गय ! तुम वरदान माँगों गय ने उन देवताओं से कहा, सुरगण यदि आप लोग सचमुच प्रसन्न हैं तो हमें यह वरदान दें कि प्राचीन काल में भगवान् ब्रह्मा ने जिन द्विजों को अभिशाप दे दिया था, वे आज से यज्ञों में पृजित होकर पवित्र हो जायें। यह पुरी मेरे नाम पर ब्रह्म पुरी की तरह पवित्र एवं विश्यात हो जाय ।२-५। देवगण ऐसा ही हो, कहकर उसकौ प्रार्थता को स्वीकार कर अन्तहित हो

English

The devotee shall propitiate the Brahmanas who had been originally assigned the duties at Gaya by god Brahma. He should propitiate them by means of Havyas, Kavyas etc. If they are satisfied, all the deities along with the Pitrs are propitiated

अध्याय 231

श्लोक 53

त्रिषु लोकेषु विख्यातं पूजितं सिद्धिसाधनम् ।भारभूत्यां च तीर्थानां स्थितमष्टोत्तरं शतम्

triṣu lokeṣu vikhyātaṃ pūjitaṃ siddhisādhanam / bhārabhūtyāṃ ca tīrthānāṃ sthitamaṣṭottaraṃ śatam

हिन्दी अर्थ

गये गय विविध भोगों का उपभोग कर विष्णुलोक को प्राप्त हुआ। कालान्तर में विजशञाला नगरी में विज्ञाल नाम से एक राजा हुआ उसे कोई सच्तान नहीं थी । ब्राह्मणों से पूछा कि मुझे पुत्रादि की प्राप्ति किस प्रकार होगी ? ब्राह्मणों ने कहा--राजन् ! गया में पिण्डदान करने से आपको सन्तति की प्राप्ति होगी । राजा विशाल भी गयाशिर में पिण्डदान करके पृत्रवान् हुआ ।६-८। आकाश में उसने रक्तवर्ण, ब्वेतवर्ण

English

If the Sraddha at Aksayavata is performed with great care and effort, with cooked rice alone, the pilgrim will lead the Pitrs to the indestructible and eternal Brahmaloka. If a single Brahmana is fed near that Vatavrksa (banyan tree) with vegetables or even with water, it is as fruitful as feeding a crore (of Brahmanas).

अध्याय 231

श्लोक 54

अक्रूरेश्वरतीर्थे च सार्धं तीर्थशतं स्थितम् ।विमलेश्वरतीर्थे तु रेवासागरसङ्गमे ।दशायुतानि तीर्थानां साधिकान्यब्रवीन्मुनिः

akrūreśvaratīrthe ca sārdhaṃ tīrthaśataṃ sthitam / vimaleśvaratīrthe tu revāsāgarasaṅgame / daśāyutāni tīrthānāṃ sādhikānyabravīnmuniḥ

हिन्दी अर्थ

दानातिशयमालोक्य सर्वे विष्ण्वादयः सुरा: । संतुष्टा गयराजान॑ वरान्ब्रहीति चाब्रवन् । मैव पूर्व केउप्पकुबन्न करिष्यन्ति चापरे इति । भवन्तु ऋतुपूजिता इत्यनन्तरं ख पुस्तकेअतिरिक्ताः कतिपयहलो का: सन्ति ते यथा-- गयाश्राद्धविधानाय ढिजा मूर्ताश्नतुदंश । तेषां वाक्य प्रकुर्वीत यदि ब्रह्मा स्वयं भवेत्

English

Sixteen types of gifts should be made to the priest at Gayatlrtha after honouring him and offering him clothes, scents etc. in the company of one's sons.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_revAkhANDa-of-the-vAyupurANa-rkv.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।