Paṭala 5

ब्रूहि मे वाक्यमीशान परमार्थधियं प्रति ।ये विघ्नाः सन्ति लोकानां वद मे प्रिय शङ्कर॥ 1 ॥

brūhi me vākyamīśāna paramārthadhiyaṃ prati | ye vighnāḥ santi lokānāṃ vada me priya śaṅkara

शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यथा विघ्नाः स्थिताः सदा ।मुक्तिं प्रति नराणाञ्च भोगः परमबन्धनः॥ 2 ॥

śṛṇu devi pravakṣyāmi yathā vighnāḥ sthitāḥ sadā | muktiṃ prati narāṇāñca bhogaḥ paramabandhanaḥ

भोगरूपयोगविघ्नविद्याकथनम् ।नारी शय्यासनं वस्त्रं धनमस्य विडम्बनम् ।ताम्बूलभक्ष्यानानि राज्यैश्वर्यविभूतयः॥ 3 ॥

bhogarūpayogavighnavidyākathanam | nārī śayyāsanaṃ vastraṃ dhanamasya viḍambanam | tāmbūlabhakṣyānāni rājyaiśvaryavibhūtayaḥ

हैमं रौप्यं तथा ताम्रं रत्नञ्चागुरुधेनवः ।पाण्डित्यं वेदशास्त्राणि नृत्यं गीतं विभूषणम्॥ 4 ॥

haimaṃ raupyaṃ tathā tāmraṃ ratnañcāgurudhenavaḥ | pāṇḍityaṃ vedaśāstrāṇi nṛtyaṃ gītaṃ vibhūṣaṇam

वंशी वीणा मृदङ्गाश्च गजेन्द्रश्चाश्ववाहनम् ।भोगरूपा इमे विघ्ना धर्मरूपानिमाञ्छृणु॥ 5 ॥

vaṃśī vīṇā mṛdaṅgāśca gajendraścāśvavāhanam | bhogarūpā ime vighnā dharmarūpānimāñchṛṇu

धर्मरूपयोगविघ्नकथनम् ।स्नानं पूजाविधिर्होमं तथा मोक्षमयी स्थितिः ।व्रतोपवासनियममौनमिन्द्रियनिग्रहः॥ 6 ॥

dharmarūpayogavighnakathanam | snānaṃ pūjāvidhirhomaṃ tathā mokṣamayī sthitiḥ | vratopavāsaniyamamaunamindriyanigrahaḥ

ध्येयो ध्यानं तथा मन्त्रो दानं ख्यातिर्दिशासु च ।वापीकूपतडागादिप्रासादारामकल्पना॥ 7 ॥

dhyeyo dhyānaṃ tathā mantro dānaṃ khyātirdiśāsu ca | vāpīkūpataḍāgādiprāsādārāmakalpanā

यज्ञं चान्द्रायणं कृच्छ्रं तीर्थानि विविधानि च ।दृश्यन्ते च इमे विघ्ना धर्मरूपेण संस्थिताः॥ 8 ॥

yajñaṃ cāndrāyaṇaṃ kṛcchraṃ tīrthāni vividhāni ca | dṛśyante ca ime vighnā dharmarūpeṇa saṃsthitāḥ

ज्ञानरूपविघ्नकथनम् ।यत्तु विघ्नं भवेज्ज्ञानं कथयामि वरानने ।गोमुखं स्वासनं कृत्वा धौतिप्रक्षालनं च तत्॥ 9 ॥

jñānarūpavighnakathanam | yattu vighnaṃ bhavejjñānaṃ kathayāmi varānane | gomukhaṃ svāsanaṃ kṛtvā dhautiprakṣālanaṃ ca tat

नाडीसञ्चारविज्ञानं प्रत्याहारनिरोधनम् ।कुक्षिसञ्चालनं क्षिप्रं प्रवेश इन्द्रियाध्वना ।नाडीकर्माणि कल्याणि भोजनं श्रूयतां मम॥ 10 ॥

nāḍīsañcāravijñānaṃ pratyāhāranirodhanam | kukṣisañcālanaṃ kṣipraṃ praveśa indriyādhvanā | nāḍīkarmāṇi kalyāṇi bhojanaṃ śrūyatāṃ mama

नवधातुरसं छिन्धि शुण्ठिकाश्ताडयेत्पुनः ।एककालं समाधिः स्याल्लिङ्गभूतमिदं शृणु॥ 11 ॥

navadhāturasaṃ chindhi śuṇṭhikāśtāḍayetpunaḥ | ekakālaṃ samādhiḥ syālliṅgabhūtamidaṃ śṛṇu

सङ्गमं गच्छ साधूनां सङ्कोचं भज दुर्जनात् ।प्रवेशनिर्गमे वायोर्गुरुलक्षं विलोकयेत्॥ 12 ॥

saṅgamaṃ gaccha sādhūnāṃ saṅkocaṃ bhaja durjanāt | praveśanirgame vāyorgurulakṣaṃ vilokayet

पिण्डस्थं रूपसंस्थञ्च रूपस्थं रूपवर्जितम् ।ब्रह्मैतस्मिन्मतावस्था हृदयञ्च प्रशाम्यति ।इत्येते कथिता विघ्ना ज्ञानरूपे व्यवस्थिताः॥ 13 ॥

piṇḍasthaṃ rūpasaṃsthañca rūpasthaṃ rūpavarjitam | brahmaitasminmatāvasthā hṛdayañca praśāmyati | ityete kathitā vighnā jñānarūpe vyavasthitāḥ

चतुर्विधयोगकथनम् ।मन्त्रयोगो हठश्चैव लययोगस्तृतीयकः ।चतुर्थो राजयोगः स्यात्स द्विधाभाववर्जितः॥ 14 ॥

caturvidhayogakathanam | mantrayogo haṭhaścaiva layayogastṛtīyakaḥ | caturtho rājayogaḥ syātsa dvidhābhāvavarjitaḥ

चतुर्धा साधको ज्ञेयो मृदुमध्याधिमात्रकाः ।अधिमात्रतमः श्रेष्ठो भवाब्धौ लङ्घनक्षमः॥ 15 ॥

caturdhā sādhako jñeyo mṛdumadhyādhimātrakāḥ | adhimātratamaḥ śreṣṭho bhavābdhau laṅghanakṣamaḥ

मृदुसाधकलक्षणम् ।मन्दोत्साही सुसम्मूढो व्याधिस्थो गुरुदूषकः ।लोभी पापमतिश्चैव बह्वाशी वनिताश्रयः॥ 16 ॥

mṛdusādhakalakṣaṇam | mandotsāhī susammūḍho vyādhistho gurudūṣakaḥ | lobhī pāpamatiścaiva bahvāśī vanitāśrayaḥ

चपलः कातरो रोगी पराधीनोऽतिनिष्ठुरः ।मन्दाचारो मन्दवीर्यो ज्ञातव्यो मृदुमानवः॥ 17 ॥

capalaḥ kātaro rogī parādhīno'tiniṣṭhuraḥ | mandācāro mandavīryo jñātavyo mṛdumānavaḥ

द्वादशाब्दे भवेत्सिद्धिरेतस्य यत्नतः परम् ।मन्त्रयोगाधिकारी स ज्ञातव्यो गुरुणा ध्रुवम्॥ 18 ॥

dvādaśābde bhavetsiddhiretasya yatnataḥ param | mantrayogādhikārī sa jñātavyo guruṇā dhruvam

मध्यमसाधकलक्षणम् ।समबुद्धिः क्षमायुक्तः पुण्याकाङ्क्षी प्रियंवदः ।मध्यस्थः सर्वकार्येषु सामान्यः स्यान्नसंशयः ।एतज्ज्ञात्वैव गुरुभिर्दीयते मुक्तितो लयः॥ 19 ॥

madhyamasādhakalakṣaṇam | samabuddhiḥ kṣamāyuktaḥ puṇyākāṅkṣī priyaṃvadaḥ | madhyasthaḥ sarvakāryeṣu sāmānyaḥ syānnasaṃśayaḥ | etajjñātvaiva gurubhirdīyate muktito layaḥ

अधिमात्रसाधकलक्षणं स्थिरबुद्धिर्लये युक्तः स्वाधीनो वीर्यवानपि ।महाशयो दयायुक्तः क्षमावान् सत्यवानपि॥ 20 ॥

adhimātrasādhakalakṣaṇaṃ sthirabuddhirlaye yuktaḥ svādhīno vīryavānapi | mahāśayo dayāyuktaḥ kṣamāvān satyavānapi

शूरो वयःस्थः श्रद्धावान् गुरुपादाब्जपूजकः ।योगाभ्यासरतश्चैव ज्ञातव्यश्चाधिमात्रकः॥ 21 ॥

śūro vayaḥsthaḥ śraddhāvān gurupādābjapūjakaḥ | yogābhyāsarataścaiva jñātavyaścādhimātrakaḥ

एतस्य सिद्धिः षड्वर्षैर्भवेदभ्यासयोगतः ।एतस्मै दीयते धीरो हठयोगश्च साङ्गतः॥ 22 ॥

etasya siddhiḥ ṣaḍvarṣairbhavedabhyāsayogataḥ | etasmai dīyate dhīro haṭhayogaśca sāṅgataḥ

अधिमात्रतमसाधकलक्षणम् ।महावीर्यान्वितोत्साही मनोज्ञः शौर्यवानपि ।शास्त्रज्ञोऽभ्यासशीलश्च निर्मोहश्च निराकुलः॥ 23 ॥

adhimātratamasādhakalakṣaṇam | mahāvīryānvitotsāhī manojñaḥ śauryavānapi | śāstrajño'bhyāsaśīlaśca nirmohaśca nirākulaḥ

नवयौवनसम्पन्नो मिताहारी जितेन्द्रियः ।निर्भयश्च शुचिर्दक्षो दाता सर्वजनाश्रयः॥ 24 ॥

navayauvanasampanno mitāhārī jitendriyaḥ | nirbhayaśca śucirdakṣo dātā sarvajanāśrayaḥ

अधिकारी स्थिरो धीमान् यथेच्छावस्थितः क्षमी ।सुशीलो धर्मचारी च गुप्तचेष्टः प्रियंवदः॥ 25 ॥

adhikārī sthiro dhīmān yathecchāvasthitaḥ kṣamī | suśīlo dharmacārī ca guptaceṣṭaḥ priyaṃvadaḥ

शास्त्रविश्वाससम्पन्नो देवता गुरुपूजकः ।जनसङ्गविरक्तश्च महाव्याधि विवर्जितः॥ 26 ॥

śāstraviśvāsasampanno devatā gurupūjakaḥ | janasaṅgaviraktaśca mahāvyādhi vivarjitaḥ

अधिमात्रतरोज्ञेयः सर्वयोगस्य साधकः ।त्रिभिस्संवत्सरैः सिद्धिरेतस्य नात्र संशयः ।सर्वयोगाधिकारी स नात्र कार्या विचारणा॥ 27 ॥

adhimātratarojñeyaḥ sarvayogasya sādhakaḥ | tribhissaṃvatsaraiḥ siddhiretasya nātra saṃśayaḥ | sarvayogādhikārī sa nātra kāryā vicāraṇā

प्रतीकोपासनम् ।प्रतीकोपासना कार्या दृष्टादृष्टफलप्रदा ।पुनाति दर्शनादत्र नात्र कार्या विचारणा॥ 28 ॥

pratīkopāsanam | pratīkopāsanā kāryā dṛṣṭādṛṣṭaphalapradā | punāti darśanādatra nātra kāryā vicāraṇā

गाढातपे स्वप्रतिबिम्बितेश्वरं निरीक्ष्य विस्फारितलोचनद्वयम् ।यदा नभः पश्यति स्वप्रतीकं नभोऽङ्गणे तत्क्षणमेव पश्यति॥ 29 ॥

gāḍhātape svapratibimbiteśvaraṃ nirīkṣya visphāritalocanadvayam | yadā nabhaḥ paśyati svapratīkaṃ nabho'ṅgaṇe tatkṣaṇameva paśyati

प्रत्यहं पश्यते यो वै स्वप्रतीकं नभोऽङ्गणे ।आयुर्वृद्धिर्भवेत्तस्य न मृत्युः स्यात्कदाचन॥ 30 ॥

pratyahaṃ paśyate yo vai svapratīkaṃ nabho'ṅgaṇe | āyurvṛddhirbhavettasya na mṛtyuḥ syātkadācana

यदा पश्यति सम्पूर्णं स्वप्रतीकं नभोऽङ्गणे ।तदा जयं सभायाञ्च युद्धे निर्जित्य सञ्चरेत्॥ 31 ॥

yadā paśyati sampūrṇaṃ svapratīkaṃ nabho'ṅgaṇe | tadā jayaṃ sabhāyāñca yuddhe nirjitya sañcaret

यः करोति सदाभ्यासं चात्मानं विन्दते परम् ।पूर्णानन्दैकपुरुषं स्वप्रतीकप्रसादतः॥ 32 ॥

yaḥ karoti sadābhyāsaṃ cātmānaṃ vindate param | pūrṇānandaikapuruṣaṃ svapratīkaprasādataḥ

यात्राकाले विवाहे च शुभे कर्मणि सङ्कटे ।पापक्षये पुण्यवृद्धौ प्रतीकोपासनञ्चरेत्॥ 33 ॥

yātrākāle vivāhe ca śubhe karmaṇi saṅkaṭe | pāpakṣaye puṇyavṛddhau pratīkopāsanañcaret

निरन्तरकृताभ्यासादन्तरे पश्यति ध्रुवम् ।तदा मुक्तिमवाप्नोति योगी नियतमानसः॥ 34 ॥

nirantarakṛtābhyāsādantare paśyati dhruvam | tadā muktimavāpnoti yogī niyatamānasaḥ

अङ्गुष्ठाभ्यामुभे श्रोत्रे तर्जनीभ्यां द्विलोचने ।नासारन्ध्रे च मध्याभ्यामनामाभ्यां मुखं दृढम्॥ 35 ॥

aṅguṣṭhābhyāmubhe śrotre tarjanībhyāṃ dvilocane | nāsārandhre ca madhyābhyāmanāmābhyāṃ mukhaṃ dṛḍham

निरुध्य मारुतं योगी यदैव कुरुते भृशम् ।तदा तत्क्षणमात्मानं ज्योतीरूपं स पश्यति॥ 36 ॥

nirudhya mārutaṃ yogī yadaiva kurute bhṛśam | tadā tatkṣaṇamātmānaṃ jyotīrūpaṃ sa paśyati

तत्तेजो दृश्यते येन क्षणमात्रं निराकुलम् ।सर्वपापविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम्॥ 37 ॥

tattejo dṛśyate yena kṣaṇamātraṃ nirākulam | sarvapāpavinirmuktaḥ sa yāti paramāṃ gatim

निरन्तरकृताभ्यासाद्योगी विगतकल्मषः ।सर्वदेहादि विस्मृत्य तदभिन्नः स्वयं गतः॥ 38 ॥

nirantarakṛtābhyāsādyogī vigatakalmaṣaḥ | sarvadehādi vismṛtya tadabhinnaḥ svayaṃ gataḥ

यः करोति सदाभ्यासं गुप्ताचारेण मानवः ।स वै ब्रह्मविलीनः स्यात्पापकर्मरतो यदि॥ 39 ॥

yaḥ karoti sadābhyāsaṃ guptācāreṇa mānavaḥ | sa vai brahmavilīnaḥ syātpāpakarmarato yadi

गोपनीयः प्रयत्नेन सद्यः प्रत्ययकारकः ।निर्वाणदायको लोके योगोऽयं मम वल्लभः ।नादः सञ्जायते तस्य क्रमेणाभ्यासतश्च यः॥ 40 ॥

gopanīyaḥ prayatnena sadyaḥ pratyayakārakaḥ | nirvāṇadāyako loke yogo'yaṃ mama vallabhaḥ | nādaḥ sañjāyate tasya krameṇābhyāsataśca yaḥ

मत्तभृङ्गवेणुवीणासदृशः प्रथमो ध्वनिः ।एवमभ्यासतः पश्चात् संसारध्वान्तनाशनम् ।घण्टानादसमः पश्चात् ध्वनिर्मेघरवोपमः॥ 41 ॥

mattabhṛṅgaveṇuvīṇāsadṛśaḥ prathamo dhvaniḥ | evamabhyāsataḥ paścāt saṃsāradhvāntanāśanam | ghaṇṭānādasamaḥ paścāt dhvanirmegharavopamaḥ

ध्वनौ तस्मिन्मनो दत्त्वा यदा तिष्ठति निर्भरः ।तदा सञ्जायते तस्य लयस्य मम वल्लभे॥ 42 ॥

dhvanau tasminmano dattvā yadā tiṣṭhati nirbharaḥ | tadā sañjāyate tasya layasya mama vallabhe

तत्र नादे यदा चित्तं रमते योगिनो भृशम् ।विस्मृत्य सकलं बाह्यं नादेन सह शाम्यति॥ 43 ॥

tatra nāde yadā cittaṃ ramate yogino bhṛśam | vismṛtya sakalaṃ bāhyaṃ nādena saha śāmyati

एतदभ्यासयोगेन जित्वा सम्यग्गुणान्बहून् ।सर्वारम्भपरित्यागी चिदाकाशे विलीयते॥ 44 ॥

etadabhyāsayogena jitvā samyagguṇānbahūn | sarvārambhaparityāgī cidākāśe vilīyate

नासनं सिद्धसदृशं न कुम्भसदृशं बलम् ।न खेचरीसमा मुद्रा न नादसदृशो लयः॥ 45 ॥

nāsanaṃ siddhasadṛśaṃ na kumbhasadṛśaṃ balam | na khecarīsamā mudrā na nādasadṛśo layaḥ

षट्चक्र विवरणम् ।मूलाधारपद्मनिरूपण ।इदानीं कथयिष्यामि मुक्तस्यानुभवं प्रिये ।यज्ज्ञात्वा लभते मुक्तिं पापयुक्तोऽपि साधकः॥ 46 ॥

ṣaṭcakra vivaraṇam | mūlādhārapadmanirūpaṇa | idānīṃ kathayiṣyāmi muktasyānubhavaṃ priye | yajjñātvā labhate muktiṃ pāpayukto'pi sādhakaḥ

समभ्यर्च्येश्वरं सम्यक्कृत्वा च योगमुत्तमम् ।गृह्णीयात्सुस्थितो भूत्वा गुरुं सन्तोष्य बुद्धिमान्॥ 47 ॥

samabhyarcyeśvaraṃ samyakkṛtvā ca yogamuttamam | gṛhṇīyātsusthito bhūtvā guruṃ santoṣya buddhimān

जीवादि सकलं वस्तु दत्त्वा योगविदं गुरुम् ।सन्तोष्यादिप्रयत्नेन योगोऽयं गृह्यते बुधैः॥ 48 ॥

jīvādi sakalaṃ vastu dattvā yogavidaṃ gurum | santoṣyādiprayatnena yogo'yaṃ gṛhyate budhaiḥ

विप्रान्सन्तोष्य मेधावी नानामङ्गलसंयुतः ।ममालये शुचिर्भूत्वा गृह्णीयाच्छुभात्मकम्॥ 49 ॥

viprānsantoṣya medhāvī nānāmaṅgalasaṃyutaḥ | mamālaye śucirbhūtvā gṛhṇīyācchubhātmakam

संन्यस्यानेन विधिना प्राक्तनं विग्रहादिकम् ।भूत्वा दिव्यवपुर्योगी गृह्णीयाद्वक्ष्यमाणकम्॥ 50 ॥

saṃnyasyānena vidhinā prāktanaṃ vigrahādikam | bhūtvā divyavapuryogī gṛhṇīyādvakṣyamāṇakam

पद्मासनस्थितो योगी जनसङ्गविवर्जितः ।विज्ञाननाडीद्वितयमङ्गुलीभ्यां निरोधयेत्॥ 51 ॥

padmāsanasthito yogī janasaṅgavivarjitaḥ | vijñānanāḍīdvitayamaṅgulībhyāṃ nirodhayet

सिद्धेस्तदाविर्भवति सुखरूपी निरञ्जनः ।तस्मिन्परिश्रमः कार्यो येन सिद्धो भवेत्खलु॥ 52 ॥

siddhestadāvirbhavati sukharūpī nirañjanaḥ | tasminpariśramaḥ kāryo yena siddho bhavetkhalu

यः करोति सदाभ्यासं तस्य सिद्धिर्न दूरतः ।वायुसिद्धिर्भवेत्तस्य क्रमादेव न संशयः॥ 53 ॥

yaḥ karoti sadābhyāsaṃ tasya siddhirna dūrataḥ | vāyusiddhirbhavettasya kramādeva na saṃśayaḥ

सकृद्यः कुरुते योगी पापौघं नाशयेद्ध्रुवम् ।तस्य स्यान्मध्यमे वायोः प्रवेशो नात्र संशयः॥ 54 ॥

sakṛdyaḥ kurute yogī pāpaughaṃ nāśayeddhruvam | tasya syānmadhyame vāyoḥ praveśo nātra saṃśayaḥ

एतदभ्यासशीलो यः स योगी देवपूजितः ।अणिमादिगुणान्ल्लब्ध्वा विचरेद्भुवनत्रये॥ 55 ॥

etadabhyāsaśīlo yaḥ sa yogī devapūjitaḥ | aṇimādiguṇānllabdhvā vicaredbhuvanatraye

यो यथास्यानिलाभ्यासात्तद्भवेत्तस्य विग्रहः ।तिष्ठेदात्मनि मेधावी संयुतः क्रीडते भृशम्॥ 56 ॥

yo yathāsyānilābhyāsāttadbhavettasya vigrahaḥ | tiṣṭhedātmani medhāvī saṃyutaḥ krīḍate bhṛśam

एतद्योगं परं गोप्यं न देयं यस्य कस्यचित् ।सप्रमाणः समायुक्तस्तमेव कथ्यते ध्रुवम्॥ 57 ॥

etadyogaṃ paraṃ gopyaṃ na deyaṃ yasya kasyacit | sapramāṇaḥ samāyuktastameva kathyate dhruvam

योगी पद्मासने तिष्ठेत्कण्ठकूपे यदा स्मरन् ।जिह्वां कृत्वा तालुमूले क्षुत्पिपासा निवर्तते॥ 58 ॥

yogī padmāsane tiṣṭhetkaṇṭhakūpe yadā smaran | jihvāṃ kṛtvā tālumūle kṣutpipāsā nivartate

कण्ठकूपादधःस्थाने कूर्मनाड्यस्ति शोभना ।तस्मिन् योगी मनो दत्त्वा चित्तस्थैर्यं लभेद्भृशम्॥ 59 ॥

kaṇṭhakūpādadhaḥsthāne kūrmanāḍyasti śobhanā | tasmin yogī mano dattvā cittasthairyaṃ labhedbhṛśam

शिरः कपाले रुद्राक्ष विवरं चिन्तयेद्यदा ।रुद्राक्षं तदा ज्योतिः प्रकाशः स्याद्विद्युत्पुञ्जसमप्रभः॥ 60 ॥

śiraḥ kapāle rudrākṣa vivaraṃ cintayedyadā | rudrākṣaṃ tadā jyotiḥ prakāśaḥ syādvidyutpuñjasamaprabhaḥ

एतच्चिन्तनमात्रेण पापानां सङ्क्षयो भवेत् ।दुराचारोऽपि पुरुषो लभते परमं पदम्॥ 61 ॥

etaccintanamātreṇa pāpānāṃ saṅkṣayo bhavet | durācāro'pi puruṣo labhate paramaṃ padam

अहर्निशं यदा चिन्तां तत्करोति विचक्षणः ।सिद्धानां दर्शनं तस्य भाषणञ्च भवेद्ध्रुवम्॥ 62 ॥

aharniśaṃ yadā cintāṃ tatkaroti vicakṣaṇaḥ | siddhānāṃ darśanaṃ tasya bhāṣaṇañca bhaveddhruvam

तिष्ठन् गछन् स्वपन् भुञ्जन् ध्यायेच्छून्यमहर्निशम् ।तदाकाशमयो योगी चिदाकाशे विलीयते॥ 63 ॥

tiṣṭhan gachan svapan bhuñjan dhyāyecchūnyamaharniśam | tadākāśamayo yogī cidākāśe vilīyate

एतज्ज्ञानं सदा कार्यं योगिना सिद्धिमिच्छता ।निरन्तरकृताभ्यासान्मम तुल्यो भवेद्ध्रुवम् ।एतज्ज्ञानबलाद्योगी सर्वेषां वल्लभो भवेत्॥ 64 ॥

etajjñānaṃ sadā kāryaṃ yoginā siddhimicchatā | nirantarakṛtābhyāsānmama tulyo bhaveddhruvam | etajjñānabalādyogī sarveṣāṃ vallabho bhavet

सर्वान् भूतान् जयं कृत्वा निराशीरपरिग्रहः ।नासाग्रे दृश्यते येन पद्मासनगतेन वै ।मनसो मरणं तस्य खेचरत्वं प्रसिद्ध्यति॥ 65 ॥

sarvān bhūtān jayaṃ kṛtvā nirāśīraparigrahaḥ | nāsāgre dṛśyate yena padmāsanagatena vai | manaso maraṇaṃ tasya khecaratvaṃ prasiddhyati

ज्योतिः पश्यति योगीन्द्रः शुद्धं शुद्धाचलोपमम् ।तत्राभ्यासबलेनैव स्वयं तद्रक्षको भवेत्॥ 66 ॥

jyotiḥ paśyati yogīndraḥ śuddhaṃ śuddhācalopamam | tatrābhyāsabalenaiva svayaṃ tadrakṣako bhavet

उत्तानशयने भूमौ सुप्त्वा ध्यायन्निरन्तरम् ।सद्यः श्रमविनाशाय स्वयं योगी विचक्षणः॥ 67 ॥

uttānaśayane bhūmau suptvā dhyāyannirantaram | sadyaḥ śramavināśāya svayaṃ yogī vicakṣaṇaḥ

शिरः पश्चात्तु भागस्य ध्याने मृत्युञ्जयो भवेत् ।भ्रूमध्ये दृष्टिमात्रेण ह्यपरः परिकीर्तितः॥ 68 ॥

śiraḥ paścāttu bhāgasya dhyāne mṛtyuñjayo bhavet | bhrūmadhye dṛṣṭimātreṇa hyaparaḥ parikīrtitaḥ

चतुर्विधस्य चान्नस्य रसस्त्रेधा विभज्यते ।तत्र सारतमो लिङ्गदेहस्य परिपोषकः॥ 69 ॥

caturvidhasya cānnasya rasastredhā vibhajyate | tatra sāratamo liṅgadehasya paripoṣakaḥ

सप्तधातुमयं पिण्डमेति पुष्णाति मध्यगः ।याति विण्मूत्ररूपेण तृतीयः सप्ततो बहिः॥ 70 ॥

saptadhātumayaṃ piṇḍameti puṣṇāti madhyagaḥ | yāti viṇmūtrarūpeṇa tṛtīyaḥ saptato bahiḥ

आद्यभाग द्वयं नाड्यः प्रोक्तास्ताः सकला अपि ।पोषयन्ति वपुर्वायुमापादतलमस्तकम्॥ 71 ॥

ādyabhāga dvayaṃ nāḍyaḥ proktāstāḥ sakalā api | poṣayanti vapurvāyumāpādatalamastakam

नाडीभिराभिः सर्वाभिर्वायुः सञ्चरते यदा ।तदैवान्नरसो देहे साम्येनेह प्रवर्तते॥ 72 ॥

nāḍībhirābhiḥ sarvābhirvāyuḥ sañcarate yadā | tadaivānnaraso dehe sāmyeneha pravartate

चतुर्दशानां तत्रेह व्यापारे मुख्यभागतः ।ता अनुग्रत्वहीनाश्च प्राणसञ्चारनाडिकाः॥ 73 ॥

caturdaśānāṃ tatreha vyāpāre mukhyabhāgataḥ | tā anugratvahīnāśca prāṇasañcāranāḍikāḥ

गुदाद्वयङ्गुलतश्चोर्ध्वं मेढ्रैकाङ्गुलतस्त्वधः ।एवञ्चास्ति समं कन्दं समता चतुरङ्गुलम्॥ 74 ॥

gudādvayaṅgulataścordhvaṃ meḍhraikāṅgulatastvadhaḥ | evañcāsti samaṃ kandaṃ samatā caturaṅgulam

पश्चिमाभिमुखीः योनिर्गुदमेढ्रान्तरालगा ।तत्र कन्दं समाख्यातं तत्रास्ति कुण्डली सदा॥ 75 ॥

paścimābhimukhīḥ yonirgudameḍhrāntarālagā | tatra kandaṃ samākhyātaṃ tatrāsti kuṇḍalī sadā

संवेष्ट्य सकला नाडीः सार्द्धत्रिकुटलाकृतीः ।मुखे निवेश्य सा पुच्छं सुषुम्णाविवरे स्थिता॥ 76 ॥

saṃveṣṭya sakalā nāḍīḥ sārddhatrikuṭalākṛtīḥ | mukhe niveśya sā pucchaṃ suṣumṇāvivare sthitā

सुप्ता नागोपमा ह्येषा स्फुरन्ती प्रभया स्वया ।अहिवत्सन्धिसंस्थाना वाग्देवी बीजसंज्ञिका॥ 77 ॥

suptā nāgopamā hyeṣā sphurantī prabhayā svayā | ahivatsandhisaṃsthānā vāgdevī bījasaṃjñikā

ज्ञेया शक्तिरियं विष्णोर्निर्मला स्वर्णभास्वरा ।सत्त्वं रजस्तमश्चेति गुणत्रयप्रसूतिका॥ 78 ॥

jñeyā śaktiriyaṃ viṣṇornirmalā svarṇabhāsvarā | sattvaṃ rajastamaśceti guṇatrayaprasūtikā

तत्र बन्धूकपुष्पाभं कामबीजं प्रकीर्तितम् ।कलहेमसमं योगे प्रयुक्ताक्षररूपिणम्॥ 79 ॥

tatra bandhūkapuṣpābhaṃ kāmabījaṃ prakīrtitam | kalahemasamaṃ yoge prayuktākṣararūpiṇam

सुषुम्णापि च संश्लिष्टा बीजं तत्र वरं स्थितम् ।शरच्चन्द्रनिभं तेजस्स्वयमेतत्स्फुरत्स्थितम्॥ 80 ॥

suṣumṇāpi ca saṃśliṣṭā bījaṃ tatra varaṃ sthitam | śaraccandranibhaṃ tejassvayametatsphuratsthitam

सूर्यकोटिप्रतीकाशं चन्द्रकोटिसुशीतलम् ।एतत्त्रयं मिलित्वैव देवी त्रिपुरभैरवी ।बीजसंज्ञं परं तेजस्तदेव परिकीर्तितम्॥ 81 ॥

sūryakoṭipratīkāśaṃ candrakoṭisuśītalam | etattrayaṃ militvaiva devī tripurabhairavī | bījasaṃjñaṃ paraṃ tejastadeva parikīrtitam

क्रियाविज्ञानशक्तिभ्यां युतं यत्परितो भ्रमत् ।उत्तिष्ठद्विशतस्त्वम्भः सूक्ष्मं शोणशिखायुतम् ।योनिस्थं तत्परं तेजः स्वयम्भूलिङ्गसंज्ञितम्॥ 82 ॥

kriyāvijñānaśaktibhyāṃ yutaṃ yatparito bhramat | uttiṣṭhadviśatastvambhaḥ sūkṣmaṃ śoṇaśikhāyutam | yonisthaṃ tatparaṃ tejaḥ svayambhūliṅgasaṃjñitam

आधारपद्ममेतद्धि योनिर्यस्यास्ति कन्दतः ।परिस्फुरद्वादिसान्तचतुर्वर्णं चतुर्दलम्॥ 83 ॥

ādhārapadmametaddhi yoniryasyāsti kandataḥ | parisphuradvādisāntacaturvarṇaṃ caturdalam

कुलाभिधं सुवर्णाभं स्वयम्भूलिङ्गसङ्गतम् ।द्विरण्डो यत्र सिद्धोऽस्ति डाकिनी यत्र देवता॥ 84 ॥

kulābhidhaṃ suvarṇābhaṃ svayambhūliṅgasaṅgatam | dviraṇḍo yatra siddho'sti ḍākinī yatra devatā

तत्पद्ममध्यगा योनिस्तत्र कुण्डलिनी स्थिता ।तस्या ऊर्ध्वे स्फुरत्तेजः कामबीजं भ्रमन्मतम्॥ 85 ॥

tatpadmamadhyagā yonistatra kuṇḍalinī sthitā | tasyā ūrdhve sphurattejaḥ kāmabījaṃ bhramanmatam

यः करोति सदा ध्यानं मूलाधारे विचक्षणः ।तस्य स्याद्दार्दुरी सिद्धिर्भूमित्यागक्रमेण वै॥ 86 ॥

yaḥ karoti sadā dhyānaṃ mūlādhāre vicakṣaṇaḥ | tasya syāddārdurī siddhirbhūmityāgakrameṇa vai

वपुषः कान्तिरुत्कृष्टा जठराग्निविवर्धनम् ।आरोग्यञ्च पटुत्वञ्च सर्वज्ञत्वञ्च जायते॥ 87 ॥

vapuṣaḥ kāntirutkṛṣṭā jaṭharāgnivivardhanam | ārogyañca paṭutvañca sarvajñatvañca jāyate

भूतं भव्यं भविष्यच्च वेत्ति सर्वं सकारणम् ।अश्रुतान्यपि शास्त्राणि सरहस्यं वदेद्ध्रुवम्॥ 88 ॥

bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca vetti sarvaṃ sakāraṇam | aśrutānyapi śāstrāṇi sarahasyaṃ vadeddhruvam

वक्त्रे सरस्वती देवी सदा नृत्यति निर्भरम् ।मन्त्रसिद्धिर्भवेत्तस्य जपादेव न संशयः॥ 89 ॥

vaktre sarasvatī devī sadā nṛtyati nirbharam | mantrasiddhirbhavettasya japādeva na saṃśayaḥ

जरामरणदुःखौघान्नाशयति गुरोर्वचः ।इदं ध्यानं सदा कार्यं पवनाभ्यासिना परम् ।ध्यानमात्रेण योगीन्द्रो मुच्यते सर्वकिल्बिषात्॥ 90 ॥

jarāmaraṇaduḥkhaughānnāśayati gurorvacaḥ | idaṃ dhyānaṃ sadā kāryaṃ pavanābhyāsinā param | dhyānamātreṇa yogīndro mucyate sarvakilbiṣāt

मूलपद्मं यदा ध्यायेद्योगी स्वयम्भुलिङ्गकम् ।तदा तत्क्षणमात्रेण पापौघं नाशयेद्ध्रुवम्॥ 91 ॥

mūlapadmaṃ yadā dhyāyedyogī svayambhuliṅgakam | tadā tatkṣaṇamātreṇa pāpaughaṃ nāśayeddhruvam

यं यं कामयते चित्ते तं तं फलमवाप्नुयात् ।निरन्तरकृताभ्यासात्तं पश्यति विमुक्तिदम्॥ 92 ॥

yaṃ yaṃ kāmayate citte taṃ taṃ phalamavāpnuyāt | nirantarakṛtābhyāsāttaṃ paśyati vimuktidam

बहिरभ्यन्तरे श्रेष्ठं पूजनीयं प्रयत्नतः ।ततः श्रेष्ठतमं ह्येतन्नान्यदस्ति मतं मम॥ 93 ॥

bahirabhyantare śreṣṭhaṃ pūjanīyaṃ prayatnataḥ | tataḥ śreṣṭhatamaṃ hyetannānyadasti mataṃ mama

आत्मसंस्थं शिवं त्यक्त्वा बहिःस्थं यः समर्चयेत् ।हस्तस्थं पिण्डमुत्सृज्य भ्रमते जीविताशया॥ 94 ॥

ātmasaṃsthaṃ śivaṃ tyaktvā bahiḥsthaṃ yaḥ samarcayet | hastasthaṃ piṇḍamutsṛjya bhramate jīvitāśayā

आत्मलिङ्गार्चनं कुर्यादनालस्यं दिने दिने ।तस्य स्यात्सकला सिद्धिर्मात्र कार्या विचारणा॥ 95 ॥

ātmaliṅgārcanaṃ kuryādanālasyaṃ dine dine | tasya syātsakalā siddhirmātra kāryā vicāraṇā

निरन्तरकृताभ्यासात्षण्मासैः सिद्धिमाप्नुयात् ।तस्य वायुप्रवेशोऽपि सुषुम्णायाम्भवेद्ध्रुवम्॥ 96 ॥

nirantarakṛtābhyāsātṣaṇmāsaiḥ siddhimāpnuyāt | tasya vāyupraveśo'pi suṣumṇāyāmbhaveddhruvam

मनोजयञ्च लभते वायुबिन्दुविधारणाम् ।ऐहिकामुष्मिकीसिद्धिर्भवेन्नैवात्र संशयः॥ 97 ॥

manojayañca labhate vāyubinduvidhāraṇām | aihikāmuṣmikīsiddhirbhavennaivātra saṃśayaḥ

स्वाधिष्ठानचक्रविवरणम् ।द्वितीयन्तु सरोजञ्च लिङ्गमूले व्यवस्थितम् ।बादिलान्तं च षड्वर्णं परिभास्वरषड्दलम्॥ 98 ॥

svādhiṣṭhānacakravivaraṇam | dvitīyantu sarojañca liṅgamūle vyavasthitam | bādilāntaṃ ca ṣaḍvarṇaṃ paribhāsvaraṣaḍdalam

स्वाधिष्ठानाभिधं तत्तु पङ्कजं शोणरूपकम् ।बाणाख्यो यत्र सिद्धोऽस्ति देवी यत्रास्ति राकिणी॥ 99 ॥

svādhiṣṭhānābhidhaṃ tattu paṅkajaṃ śoṇarūpakam | bāṇākhyo yatra siddho'sti devī yatrāsti rākiṇī

यो ध्यायति सदा दिव्यं स्वाधिष्ठानारविन्दकम् ।तस्य कामाङ्गनाः सर्वा भजन्ते काममोहिताः॥ 100 ॥

yo dhyāyati sadā divyaṃ svādhiṣṭhānāravindakam | tasya kāmāṅganāḥ sarvā bhajante kāmamohitāḥ

विविधञ्चाश्रुतं शास्त्रं निःशङ्को वै वदेद्ध्रुवम् ।सर्वरोगविनिर्मुक्तो लोके चरति निर्भयः॥ 101 ॥

vividhañcāśrutaṃ śāstraṃ niḥśaṅko vai vadeddhruvam | sarvarogavinirmukto loke carati nirbhayaḥ

मरणं खाद्यते तेन स केनापि न खाद्यते ।तस्य स्यात्परमा सिद्धिरणिमादिगुणप्रदा॥ 102 ॥

maraṇaṃ khādyate tena sa kenāpi na khādyate | tasya syātparamā siddhiraṇimādiguṇapradā

वायुः सञ्चरते देहे रसवृद्धिर्भवेद्ध्रुवम् ।आकाशपङ्कजगलत्पीयूषमपि वर्द्धते॥ 103 ॥

vāyuḥ sañcarate dehe rasavṛddhirbhaveddhruvam | ākāśapaṅkajagalatpīyūṣamapi varddhate

मणिपूरचक्रविवरणम् ।तृतीयं पङ्कजं नाभौ मणिपूरकसंज्ञकम् ।दशारण्डादिफान्तार्णं शोभितं हेमवर्णकम्॥ 104 ॥

maṇipūracakravivaraṇam | tṛtīyaṃ paṅkajaṃ nābhau maṇipūrakasaṃjñakam | daśāraṇḍādiphāntārṇaṃ śobhitaṃ hemavarṇakam

रुद्राख्यो यत्र सिद्धोऽस्ति सर्वमङ्गलदायकः ।तत्रस्था लाकिनी नाम्नी देवी परमधार्मिका॥ 105 ॥

rudrākhyo yatra siddho'sti sarvamaṅgaladāyakaḥ | tatrasthā lākinī nāmnī devī paramadhārmikā

तस्मिन् ध्यानं सदा योगी करोति मणिपूरके ।तस्य पातालसिद्धिः स्यान्निरन्तरसुखावहा॥ 106 ॥

tasmin dhyānaṃ sadā yogī karoti maṇipūrake | tasya pātālasiddhiḥ syānnirantarasukhāvahā

ईप्सितञ्च भवेल्लोके दुःखरोगविनाशनम् ।कालस्य वञ्चनञ्चापि परदेहप्रवेशनम्॥ 107 ॥

īpsitañca bhavelloke duḥkharogavināśanam | kālasya vañcanañcāpi paradehapraveśanam

जाम्बूनदादिकरणं सिद्धानां दर्शनं भवेत् ।ओषधीदर्शनञ्चापि निधीनां दर्शनं भवेत्॥ 108 ॥

jāmbūnadādikaraṇaṃ siddhānāṃ darśanaṃ bhavet | oṣadhīdarśanañcāpi nidhīnāṃ darśanaṃ bhavet

अनाहतचक्रविवरणम् ।हृदयेऽनाहतं नाम चतुर्थं पङ्कजं भवेत् ।कादिठान्तार्णसंस्थानं द्वादशारसमन्वितम् ।अतिशोणं वायुबीजं प्रसादस्थानमीरितम्॥ 109 ॥

anāhatacakravivaraṇam | hṛdaye'nāhataṃ nāma caturthaṃ paṅkajaṃ bhavet | kādiṭhāntārṇasaṃsthānaṃ dvādaśārasamanvitam | atiśoṇaṃ vāyubījaṃ prasādasthānamīritam

पद्मस्थं तत्परं तेजो बाणलिङ्गं प्रकीर्तितम् ।यस्य स्मरणमात्रेण दृष्टादृष्टफलं लभेत्॥ 110 ॥

padmasthaṃ tatparaṃ tejo bāṇaliṅgaṃ prakīrtitam | yasya smaraṇamātreṇa dṛṣṭādṛṣṭaphalaṃ labhet

सिद्धः पिनाकी यत्रास्ते काकिनी यत्र देवता ।एतस्मिन्सततं ध्यानं हृत्पाथोजे करोति यः ।क्षुभ्यन्ते तस्य कान्ता वै कामार्ता दिव्ययोषितः॥ 111 ॥

siddhaḥ pinākī yatrāste kākinī yatra devatā | etasminsatataṃ dhyānaṃ hṛtpāthoje karoti yaḥ | kṣubhyante tasya kāntā vai kāmārtā divyayoṣitaḥ

ज्ञानञ्चाप्रतिमं तस्य त्रिकालविषयम्भवेत् ।दूरश्रुतिर्दूरदृष्टिः स्वेच्छया खगतां व्रजेत्॥ 112 ॥

jñānañcāpratimaṃ tasya trikālaviṣayambhavet | dūraśrutirdūradṛṣṭiḥ svecchayā khagatāṃ vrajet

सिद्धानां दर्शनञ्चापि योगिनी दर्शनं तथा ।भवेत्खेचरसिद्धिश्च खेचराणां जयन्तथा॥ 113 ॥

siddhānāṃ darśanañcāpi yoginī darśanaṃ tathā | bhavetkhecarasiddhiśca khecarāṇāṃ jayantathā

यो ध्यायति परं नित्यं बाणलिङ्गं द्वितीयकम् ।खेचरी भूचरी सिद्धिर्भवेत्तस्य न संशयः॥ 114 ॥

yo dhyāyati paraṃ nityaṃ bāṇaliṅgaṃ dvitīyakam | khecarī bhūcarī siddhirbhavettasya na saṃśayaḥ

एतद्ध्यानस्य माहात्म्यं कथितुं नैव शक्यते ।ब्रह्माद्याः सकला देवा गोपयन्ति परन्त्विदम्॥ 115 ॥

etaddhyānasya māhātmyaṃ kathituṃ naiva śakyate | brahmādyāḥ sakalā devā gopayanti parantvidam

विशुद्धचक्रविवरणम् ।कण्ठस्थानस्थितं पद्मं विशुद्धं नामपञ्चमम् ।सुहेमाभं स्वरोपेतं षोडशस्वरसंयुतम् ।छगलाण्डोऽस्ति सिद्धोऽत्र शाकिनी चाधिदेवता॥ 116 ॥

viśuddhacakravivaraṇam | kaṇṭhasthānasthitaṃ padmaṃ viśuddhaṃ nāmapañcamam | suhemābhaṃ svaropetaṃ ṣoḍaśasvarasaṃyutam | chagalāṇḍo'sti siddho'tra śākinī cādhidevatā

ध्यानं करोति यो नित्यं स योगीश्वरपण्डितः ।किन्त्वस्य योगिनोऽन्यत्र विशुद्धाख्ये सरोरुहे ।चतुर्वेदा विभासन्ते सरहस्या निधेरिव॥ 117 ॥

dhyānaṃ karoti yo nityaṃ sa yogīśvarapaṇḍitaḥ | kintvasya yogino'nyatra viśuddhākhye saroruhe | caturvedā vibhāsante sarahasyā nidheriva

इह स्थाने स्थितो योगी यदा क्रोधवशो भवेत् ।तदा समस्तं त्रैलोक्यं कम्पते नात्र संशयः॥ 118 ॥

iha sthāne sthito yogī yadā krodhavaśo bhavet | tadā samastaṃ trailokyaṃ kampate nātra saṃśayaḥ

इह स्थाने मनो यस्य दैवाद्याति लयं यदा ।तदा बाह्यं परित्यज्य स्वान्तरे रमते ध्रुवम्॥ 119 ॥

iha sthāne mano yasya daivādyāti layaṃ yadā | tadā bāhyaṃ parityajya svāntare ramate dhruvam

तस्य न क्षतिमायाति स्वशरीरस्य शक्तितः ।संवत्सरसहस्रेऽपि वज्रातिकठिनस्य वै॥ 120 ॥

tasya na kṣatimāyāti svaśarīrasya śaktitaḥ | saṃvatsarasahasre'pi vajrātikaṭhinasya vai

यदा त्यजति तद्ध्यानं योगीन्द्रोऽवनिमण्डले ।तदा वर्षसहस्राणि मन्यते तत्क्षणं कृती॥ 121 ॥

yadā tyajati taddhyānaṃ yogīndro'vanimaṇḍale | tadā varṣasahasrāṇi manyate tatkṣaṇaṃ kṛtī

आज्ञाचक्रविवरणम् ।आज्ञापद्मं भ्रुवोर्मध्ये हक्षोपेतं द्विपत्रकम् ।शुक्लाभं तन्महाकालः सिद्धो देव्यत्र हाकिनी॥ 122 ॥

ājñācakravivaraṇam | ājñāpadmaṃ bhruvormadhye hakṣopetaṃ dvipatrakam | śuklābhaṃ tanmahākālaḥ siddho devyatra hākinī

शरच्चन्द्रनिभं तत्राक्षरबीजं विजृम्भितम् ।पुमान् परमहंसोऽयं यज्ज्ञात्वा नावसीदति॥ 123 ॥

śaraccandranibhaṃ tatrākṣarabījaṃ vijṛmbhitam | pumān paramahaṃso'yaṃ yajjñātvā nāvasīdati

एतदेव परन्तेजः सर्वतन्त्रेषु मन्त्रिणः ।चिन्तयित्वा परां सिद्धिं लभते नात्र संशयः॥ 124 ॥

etadeva parantejaḥ sarvatantreṣu mantriṇaḥ | cintayitvā parāṃ siddhiṃ labhate nātra saṃśayaḥ

तुरीयं त्रितयं लिङ्गं तदाहं मुक्तिदायकः ।ध्यानमात्रेण योगीन्द्रो मत्समो भवति ध्रुवम्॥ 125 ॥

turīyaṃ tritayaṃ liṅgaṃ tadāhaṃ muktidāyakaḥ | dhyānamātreṇa yogīndro matsamo bhavati dhruvam

इडा हि पिङ्गला ख्याता वरणासीति होच्यते ।वाराणसी तयोर्मध्ये विश्वनाथोऽत्र भाषितः॥ 126 ॥

iḍā hi piṅgalā khyātā varaṇāsīti hocyate | vārāṇasī tayormadhye viśvanātho'tra bhāṣitaḥ

एतत्क्षेत्रस्य माहात्म्यमृषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।शास्त्रेषु बहुधा प्रोक्तं परं तत्त्वं सुभाषितम्॥ 127 ॥

etatkṣetrasya māhātmyamṛṣibhistattvadarśibhiḥ | śāstreṣu bahudhā proktaṃ paraṃ tattvaṃ subhāṣitam

सुषुम्णा मेरुणा याता ब्रह्मरन्ध्रं यतोऽस्ति वै ।ततश्चैषा परावृत्य तदाज्ञापद्मदक्षिणे ।वामनासापुटं याति गङ्गेति परिगीयते॥ 128 ॥

suṣumṇā meruṇā yātā brahmarandhraṃ yato'sti vai | tataścaiṣā parāvṛtya tadājñāpadmadakṣiṇe | vāmanāsāpuṭaṃ yāti gaṅgeti parigīyate

ब्रह्मरन्ध्रे हि यत्पद्मं सहस्रारं व्यवस्थितम् ।तत्र कन्देहि या योनिस्तस्यां चन्द्रो व्यवस्थितः॥ 129 ॥

brahmarandhre hi yatpadmaṃ sahasrāraṃ vyavasthitam | tatra kandehi yā yonistasyāṃ candro vyavasthitaḥ

त्रिकोणाकारतस्तस्याः सुधा क्षरति सन्ततम् ।इडायाममृतं तत्र समं स्रवति चन्द्रमाः॥ 130 ॥

trikoṇākāratastasyāḥ sudhā kṣarati santatam | iḍāyāmamṛtaṃ tatra samaṃ sravati candramāḥ

अमृतं वहति द्वारा धारारूपं निरन्तरम् ।वामनासापुटं याति गङ्गेत्युक्ता हि योगिभिः॥ 131 ॥

amṛtaṃ vahati dvārā dhārārūpaṃ nirantaram | vāmanāsāpuṭaṃ yāti gaṅgetyuktā hi yogibhiḥ

आज्ञापङ्कजदक्षांसाद्वामनासापुटङ्गता ।उदग्वहेति तत्रेडा गङ्गेति समुदाहृता॥ 132 ॥

ājñāpaṅkajadakṣāṃsādvāmanāsāpuṭaṅgatā | udagvaheti tatreḍā gaṅgeti samudāhṛtā

ततो द्वयमिह मध्ये तु वाराणसीति चिन्तयेत् ।तदाकारा पिङ्गलापि तदाज्ञाकमलोत्तरे ।दक्षनासापुटे याति प्रोक्तास्माभिरसीति वै॥ 133 ॥

tato dvayamiha madhye tu vārāṇasīti cintayet | tadākārā piṅgalāpi tadājñākamalottare | dakṣanāsāpuṭe yāti proktāsmābhirasīti vai

मूलाधारे हि यत्पद्मं चतुष्पत्रं व्यवस्थितम् ।तत्र कन्देऽस्ति या योनिस्तस्यां सूर्यो व्यवस्थितः॥ 134 ॥

mūlādhāre hi yatpadmaṃ catuṣpatraṃ vyavasthitam | tatra kande'sti yā yonistasyāṃ sūryo vyavasthitaḥ

तत्सूर्यमण्डलद्वारं विषं क्षरति सन्ततम् ।पिङ्गलायां विषं तत्र समर्थयति तापनः॥ 135 ॥

tatsūryamaṇḍaladvāraṃ viṣaṃ kṣarati santatam | piṅgalāyāṃ viṣaṃ tatra samarthayati tāpanaḥ

विषं तत्र वहन्ती या धारारूपं निरन्तरम् ।दक्षनासापुटे याति कल्पितेयन्तु पूर्ववत्॥ 136 ॥

viṣaṃ tatra vahantī yā dhārārūpaṃ nirantaram | dakṣanāsāpuṭe yāti kalpiteyantu pūrvavat

आज्ञापङ्कजवामास्याद्दक्षनासापुटं गता ।उदग्वहा पिङ्गलापि पुरासीति प्रकीर्तिता॥ 137 ॥

ājñāpaṅkajavāmāsyāddakṣanāsāpuṭaṃ gatā | udagvahā piṅgalāpi purāsīti prakīrtitā

आज्ञापद्ममिदं प्रोक्तं यत्र देवो महेश्वरः ।पीठत्रयं ततश्चोर्ध्वं निरुक्तं योगचिन्तकैः ।तद्बिन्दुनादशक्त्याख्यं भालपद्मे व्यवस्थितम्॥ 138 ॥

ājñāpadmamidaṃ proktaṃ yatra devo maheśvaraḥ | pīṭhatrayaṃ tataścordhvaṃ niruktaṃ yogacintakaiḥ | tadbindunādaśaktyākhyaṃ bhālapadme vyavasthitam

यः करोति सदाध्यानमाज्ञापद्मस्य गोपितम् ।पूर्वजन्मकृतं कर्म विनश्येदविरोधतः॥ 139 ॥

yaḥ karoti sadādhyānamājñāpadmasya gopitam | pūrvajanmakṛtaṃ karma vinaśyedavirodhataḥ

इह स्थिते यदा योगी ध्यानं कुर्यान्निरन्तरम् ।तदा करोति प्रतिमां प्रतिजापमनर्थवत्॥ 140 ॥

iha sthite yadā yogī dhyānaṃ kuryānnirantaram | tadā karoti pratimāṃ pratijāpamanarthavat

यक्षराक्षसगन्धर्वा अपसरोगणकिन्नराः ।सेवन्ते चरणौ तस्य सर्वे तस्य वशानुगाः॥ 141 ॥

yakṣarākṣasagandharvā apasarogaṇakinnarāḥ | sevante caraṇau tasya sarve tasya vaśānugāḥ

करोति रसनां योगी प्रविष्टां विपरीतगाम् ।लम्बिकोर्ध्वेषु गर्तेषु धृत्वा ध्यानं भयापहम्॥ 142 ॥

karoti rasanāṃ yogī praviṣṭāṃ viparītagām | lambikordhveṣu garteṣu dhṛtvā dhyānaṃ bhayāpaham

अस्मिन् स्थाने मनो यस्य क्षणार्धं वर्ततेऽचलम् ।तस्य सर्वाणि पापानि सङ्क्षयं यान्ति तत्क्षणात्॥ 143 ॥

asmin sthāne mano yasya kṣaṇārdhaṃ vartate'calam | tasya sarvāṇi pāpāni saṅkṣayaṃ yānti tatkṣaṇāt

यानि यानीह प्रोक्तानि पञ्चपद्मे फलानि वै ।तानि सर्वाणि सुतरामेतज्ज्ञानाद्भवन्ति हि॥ 144 ॥

yāni yānīha proktāni pañcapadme phalāni vai | tāni sarvāṇi sutarāmetajjñānādbhavanti hi

यः करोति सदाभ्यासमाज्ञा पद्मे विचक्षणः ।वासनाया महाबन्धं तिरस्कृत्य प्रमोदते॥ 145 ॥

yaḥ karoti sadābhyāsamājñā padme vicakṣaṇaḥ | vāsanāyā mahābandhaṃ tiraskṛtya pramodate

प्राणप्रयाणसमये तत्पद्मं यः स्मरन्सुधीः ।त्यजेत्प्राणं स धर्मात्मा परमात्मनि लीयते॥ 146 ॥

prāṇaprayāṇasamaye tatpadmaṃ yaḥ smaransudhīḥ | tyajetprāṇaṃ sa dharmātmā paramātmani līyate

तिष्ठन् गच्छन् स्वपन् जाग्रत् यो ध्यानं कुरुते नरः ।पापकर्मविकुर्वाणो नहि मज्जति किल्बिषे॥ 147 ॥

tiṣṭhan gacchan svapan jāgrat yo dhyānaṃ kurute naraḥ | pāpakarmavikurvāṇo nahi majjati kilbiṣe

राजयोगाधिकारी स्यादेतच्चिन्तनतो ध्रुवम् ।योगी बन्धाद्विनिर्मुक्तः स्वीयया प्रभया स्वयम्॥ 148 ॥

rājayogādhikārī syādetaccintanato dhruvam | yogī bandhādvinirmuktaḥ svīyayā prabhayā svayam

द्विदलध्यानमाहात्म्यं कथितुं नैव शक्यते ।ब्रह्मादिदेवताश्चैव किञ्चिन्मत्तो विदन्ति ते॥ 149 ॥

dvidaladhyānamāhātmyaṃ kathituṃ naiva śakyate | brahmādidevatāścaiva kiñcinmatto vidanti te

सहस्रारचक्रकथनम् ।अत ऊर्ध्वं तालुमूले सहस्रारंसरोरुहम् ।अस्ति यत्र सुषुम्णाया मूलं सविवरं स्थितम्॥ 150 ॥

sahasrāracakrakathanam | ata ūrdhvaṃ tālumūle sahasrāraṃsaroruham | asti yatra suṣumṇāyā mūlaṃ savivaraṃ sthitam

तालुमूले सुषुम्णास्य अधोवक्त्रा प्रवर्तते ।मूलाधारेण योन्यन्ताः सर्वनाड्यः समाश्रिताः ।ता बीजभूतास्तत्त्वस्य ब्रह्ममार्गप्रदायिकाः॥ 151 ॥

tālumūle suṣumṇāsya adhovaktrā pravartate | mūlādhāreṇa yonyantāḥ sarvanāḍyaḥ samāśritāḥ | tā bījabhūtāstattvasya brahmamārgapradāyikāḥ

तालुस्थाने च यत्पद्मं सहस्रारं पुरोदितम् ।तत्कन्दे योनिरेकास्ति पश्चिमाभिमुखी मता॥ 152 ॥

tālusthāne ca yatpadmaṃ sahasrāraṃ puroditam | tatkande yonirekāsti paścimābhimukhī matā

तस्य मध्ये सुषुम्णाया मूलं सविवरं स्थितम् ।ब्रह्मरन्ध्रं तदेवोक्तमामूलाधारपङ्कजम्॥ 153 ॥

tasya madhye suṣumṇāyā mūlaṃ savivaraṃ sthitam | brahmarandhraṃ tadevoktamāmūlādhārapaṅkajam

तत्रान्तरन्ध्रे चिच्छक्तिः सुषुम्णा कुण्डली सदा॥ 154 ॥

tatrāntarandhre cicchaktiḥ suṣumṇā kuṇḍalī sadā

सुषुम्णायां स्थिता नाडी चित्रा स्यान्मम वल्लभे ।तस्यां मम मते कार्या ब्रह्मरन्ध्रादिकल्पना॥ 155 ॥

suṣumṇāyāṃ sthitā nāḍī citrā syānmama vallabhe | tasyāṃ mama mate kāryā brahmarandhrādikalpanā

यस्याः स्मरणमात्रेण ब्रह्मज्ञत्वं प्रजायते ।पापक्षयश्च भवति न भूयः पुरुषो भवेत्॥ 156 ॥

yasyāḥ smaraṇamātreṇa brahmajñatvaṃ prajāyate | pāpakṣayaśca bhavati na bhūyaḥ puruṣo bhavet

प्रवेशितं चलाङ्गुष्ठं मुखे स्वस्य निवेशयेत् ।तेनात्र न वहत्येव देहचारी समीरणः॥ 157 ॥

praveśitaṃ calāṅguṣṭhaṃ mukhe svasya niveśayet | tenātra na vahatyeva dehacārī samīraṇaḥ

तेन संसारचक्रेऽस्मिन् भ्रमन्ते च सर्वदा ।तदर्थं ये प्रवर्तन्ते योगीनः प्राणधारणे॥ 158 ॥

tena saṃsāracakre'smin bhramante ca sarvadā | tadarthaṃ ye pravartante yogīnaḥ prāṇadhāraṇe

तत एवाखिला नाडी निरुद्धा चाष्टवेष्टनम् ।इयं कुण्डलिनी शक्ती रन्ध्रं त्यजति नान्यथा॥ 159 ॥

tata evākhilā nāḍī niruddhā cāṣṭaveṣṭanam | iyaṃ kuṇḍalinī śaktī randhraṃ tyajati nānyathā

यदा पूर्णासु नाडीषु सन्निरुद्धानिलास्तदा ।बन्धत्यागेन कुण्डल्या मुखं रन्ध्राद्बहिर्भवेत् ।सुषुम्णायां सदैवायं वहेत्प्राणसमीरणः॥ 160 ॥

yadā pūrṇāsu nāḍīṣu sanniruddhānilāstadā | bandhatyāgena kuṇḍalyā mukhaṃ randhrādbahirbhavet | suṣumṇāyāṃ sadaivāyaṃ vahetprāṇasamīraṇaḥ

मूलपद्मस्थिता योनिर्वामदक्षिणकोणतः ।इडापिङ्गलयोर्मध्ये सुषुम्णा योनिमध्यगा॥ 161 ॥

mūlapadmasthitā yonirvāmadakṣiṇakoṇataḥ | iḍāpiṅgalayormadhye suṣumṇā yonimadhyagā

ब्रह्मरन्ध्रन्तु तत्रैव सुषुम्णाधारमण्डले ।यो जानाति स मुक्तः स्यात्कर्मबन्धाद्विचक्षणः॥ 162 ॥

brahmarandhrantu tatraiva suṣumṇādhāramaṇḍale | yo jānāti sa muktaḥ syātkarmabandhādvicakṣaṇaḥ

ब्रह्मरन्ध्रमुखे तासां सङ्गमः स्यादसंशयः ।तस्मिन्स्नाने स्नातकानां मुक्तिः स्यादविरोधतः॥ 163 ॥

brahmarandhramukhe tāsāṃ saṅgamaḥ syādasaṃśayaḥ | tasminsnāne snātakānāṃ muktiḥ syādavirodhataḥ

गङ्गायमुनयोर्मध्ये वहत्येषा सरस्वती ।तासान्तु सङ्गमे स्नात्वा धन्यो याति पराङ्गतिम्॥ 164 ॥

gaṅgāyamunayormadhye vahatyeṣā sarasvatī | tāsāntu saṅgame snātvā dhanyo yāti parāṅgatim

इडा गङ्गा पुरा प्रोक्ता पिङ्गला चार्कपुत्रिका ।मध्या सरस्वती प्रोक्ता तासां सङ्गोऽतिदुर्लभः॥ 165 ॥

iḍā gaṅgā purā proktā piṅgalā cārkaputrikā | madhyā sarasvatī proktā tāsāṃ saṅgo'tidurlabhaḥ

सितासिते सङ्गमे यो मनसा स्नानमाचरेत् ।सर्वपापविनिर्मुक्तो याति ब्रह्म सनातनम्॥ 166 ॥

sitāsite saṅgame yo manasā snānamācaret | sarvapāpavinirmukto yāti brahma sanātanam

त्रिवेण्यां सङ्गमे यो वै पितृकर्म समाचरेत् ।तारयित्वा पितॄन्सर्वान्स याति परमां गतिम्॥ 167 ॥

triveṇyāṃ saṅgame yo vai pitṛkarma samācaret | tārayitvā pitṝnsarvānsa yāti paramāṃ gatim

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं प्रत्यहं यः समाचरेत् ।मनसा चिन्तयित्वा तु सोऽक्षयं फलमाप्नुयात्॥ 168 ॥

nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ pratyahaṃ yaḥ samācaret | manasā cintayitvā tu so'kṣayaṃ phalamāpnuyāt

सकृद्यः कुरुते स्नानं स्वर्गो सौख्यं भुनक्ति सः ।दग्ध्वा पापानशेषान्वै योगी शुद्धमतिः स्वयम्॥ 169 ॥

sakṛdyaḥ kurute snānaṃ svargo saukhyaṃ bhunakti saḥ | dagdhvā pāpānaśeṣānvai yogī śuddhamatiḥ svayam

अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा ।स्नानाचरणमात्रेण पूतो भवति नान्यथा॥ 170 ॥

apavitraḥ pavitro vā sarvāvasthāṃ gato'pi vā | snānācaraṇamātreṇa pūto bhavati nānyathā

मृत्युकाले प्लुतं देहं त्रिवेण्याः सलिले यदा ।विचिन्त्य यस्त्यजेत्प्राणान्स तदा मोक्षमाप्नुयात्॥ 171 ॥

mṛtyukāle plutaṃ dehaṃ triveṇyāḥ salile yadā | vicintya yastyajetprāṇānsa tadā mokṣamāpnuyāt

नातःपरतरं गुह्यं त्रिषु लोकेषु विद्यते ।गोप्तव्यं तत्प्रयत्नेन न व्याख्येयं कदाचन॥ 172 ॥

nātaḥparataraṃ guhyaṃ triṣu lokeṣu vidyate | goptavyaṃ tatprayatnena na vyākhyeyaṃ kadācana

ब्रह्मरन्ध्र मनो दत्त्वा क्षणार्धं यदि तिष्ठति ।सर्वपापविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम्॥ 173 ॥

brahmarandhra mano dattvā kṣaṇārdhaṃ yadi tiṣṭhati | sarvapāpavinirmuktaḥ sa yāti paramāṃ gatim

अस्मिन्लीनं मनो यस्य स योगी मयि लीयते ।अणिमादिगुणान्भुक्त्वा स्वेच्छया पुरुषोत्तमः॥ 174 ॥

asminlīnaṃ mano yasya sa yogī mayi līyate | aṇimādiguṇānbhuktvā svecchayā puruṣottamaḥ

एतद्रन्ध्रध्यानमात्रेण मर्त्यः संसारेऽस्मिन्वल्लभो मे भवेत्सः ।पापाञ्जित्वा मुक्तिमार्गाधिकारी ज्ञानं दत्त्वा तारयत्यद्भुतं वै॥ 175 ॥

etadrandhradhyānamātreṇa martyaḥ saṃsāre'sminvallabho me bhavetsaḥ | pāpāñjitvā muktimārgādhikārī jñānaṃ dattvā tārayatyadbhutaṃ vai

चतुर्मुखादित्रिदशैरगम्यं योगिवल्लभम् ।प्रयत्नेन सुगोप्यं तद्ब्रह्मरन्ध्रं मयोदितम्॥ 176 ॥

caturmukhāditridaśairagamyaṃ yogivallabham | prayatnena sugopyaṃ tadbrahmarandhraṃ mayoditam

पुरा मयोक्ता या योनिः सहस्रारे सरोरुहे ।तस्याऽधो वर्तते चन्द्रस्तद्ध्यानं क्रियते बुधैः॥ 177 ॥

purā mayoktā yā yoniḥ sahasrāre saroruhe | tasyā'dho vartate candrastaddhyānaṃ kriyate budhaiḥ

यस्य स्मरणमात्रेण योगीन्द्रोऽवनिमण्डले ।पूज्यो भवति देवानां सिद्धानां सम्मतो भवेत्॥ 178 ॥

yasya smaraṇamātreṇa yogīndro'vanimaṇḍale | pūjyo bhavati devānāṃ siddhānāṃ sammato bhavet

शिरःकपालविवरे ध्यायेद्दुग्धमहोदधिम् ।तत्र स्थित्वा सहस्रारे पद्मे चन्द्रं विचिन्तयेत्॥ 179 ॥

śiraḥkapālavivare dhyāyeddugdhamahodadhim | tatra sthitvā sahasrāre padme candraṃ vicintayet

शिरःकपालविवरे द्विरष्टकलया युतः ।पीयूषभानुहंसाख्यं भावयेत्तं निरञ्जनम्॥ 180 ॥

śiraḥkapālavivare dviraṣṭakalayā yutaḥ | pīyūṣabhānuhaṃsākhyaṃ bhāvayettaṃ nirañjanam

निरन्तरकृताभ्यासात्त्रिदिने पश्यति ध्रुवम् ।दृष्टिमात्रेण पापौघं दहत्येव स साधकः॥ 181 ॥

nirantarakṛtābhyāsāttridine paśyati dhruvam | dṛṣṭimātreṇa pāpaughaṃ dahatyeva sa sādhakaḥ

अनागतञ्च स्फुरति चित्तशुद्धिर्भवेत्खलु ।सद्यः कृत्वापि दहति महापातकपञ्चकम्॥ 182 ॥

anāgatañca sphurati cittaśuddhirbhavetkhalu | sadyaḥ kṛtvāpi dahati mahāpātakapañcakam

आनुकूल्यं ग्रहा यान्ति सर्वे नश्यन्त्युपद्रवाः ।उपसर्गाः शमं यान्ति युद्धे जयमवाप्नुयात्॥ 183 ॥

ānukūlyaṃ grahā yānti sarve naśyantyupadravāḥ | upasargāḥ śamaṃ yānti yuddhe jayamavāpnuyāt

खेचरीभूचरीसिद्धिर्भवेत्क्षीरेन्दुदर्शनात् ।ध्यानादेवभवेत्सर्वं नात्र कार्य विचारणा॥ 184 ॥

khecarībhūcarīsiddhirbhavetkṣīrendudarśanāt | dhyānādevabhavetsarvaṃ nātra kārya vicāraṇā

सन्तताभ्यासयोगेन सिद्धो भवति मानवः ।सत्यं सत्यं पुनः सत्यं मम तुल्यो भवेद्ध्रुवम् ।योगशास्त्रं च परमं योगिनां सिद्धिदायकम्॥ 185 ॥

santatābhyāsayogena siddho bhavati mānavaḥ | satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ mama tulyo bhaveddhruvam | yogaśāstraṃ ca paramaṃ yogināṃ siddhidāyakam

राजयोगकथनम् ।अत ऊर्ध्वं दिव्यरूपं सहस्रारं सरोरुहम् ।ब्रह्माण्डाख्यस्य देहस्य बाह्ये तिष्ठति मुक्तिदम्॥ 186 ॥

rājayogakathanam | ata ūrdhvaṃ divyarūpaṃ sahasrāraṃ saroruham | brahmāṇḍākhyasya dehasya bāhye tiṣṭhati muktidam

कैलासो नाम तस्यैव महेशो यत्र तिष्ठति ।अकुलाख्योऽविनाशी च क्षयवृद्धिविवर्जितः॥ 187 ॥

kailāso nāma tasyaiva maheśo yatra tiṣṭhati | akulākhyo'vināśī ca kṣayavṛddhivivarjitaḥ

स्थानस्यास्य ज्ञानमात्रेण नॄणां, संसारेऽस्मिन्सम्भवो नैव भूयः ।भूतग्रामं सन्तताभ्यासयोगात्कर्तुं हर्तुं स्याच्च शक्तिः समग्राः॥ 188 ॥

sthānasyāsya jñānamātreṇa nṝṇāṃ, saṃsāre'sminsambhavo naiva bhūyaḥ | bhūtagrāmaṃ santatābhyāsayogātkartuṃ hartuṃ syācca śaktiḥ samagrāḥ

स्थाने परे हंसनिवासभूते, कैलासनाम्नीह निविष्टचेताः ।योगी हृतव्याधिरधः कृताधिर्वायुश्चिरञ्जीजीवति मृत्युमुक्तः॥ 189 ॥

sthāne pare haṃsanivāsabhūte, kailāsanāmnīha niviṣṭacetāḥ | yogī hṛtavyādhiradhaḥ kṛtādhirvāyuścirañjījīvati mṛtyumuktaḥ

चित्तवृत्तिर्यदा लीना कुलाख्ये परमेश्वरे ।तदा समाधिसाम्येन योगी निश्चलतां व्रजेत्॥ 190 ॥

cittavṛttiryadā līnā kulākhye parameśvare | tadā samādhisāmyena yogī niścalatāṃ vrajet

निरन्तरकृते ध्याने जगद्विस्मरणं भवेत् ।तदा विचित्रसामर्थ्यं योगिनो भवति ध्रुवम्॥ 191 ॥

nirantarakṛte dhyāne jagadvismaraṇaṃ bhavet | tadā vicitrasāmarthyaṃ yogino bhavati dhruvam

तस्माद्गलितपीयूषं पिबेद्योगी निरन्तरम् ।मृत्योर्मृत्युं विधायाशु कुलं जित्वा सरोरुहे॥ 192 ॥

tasmādgalitapīyūṣaṃ pibedyogī nirantaram | mṛtyormṛtyuṃ vidhāyāśu kulaṃ jitvā saroruhe

अत्र कुण्डलिनीशक्तिर्लयं याति कुलाभिधा ।तदा चतुर्विधा सृष्टिर्लीयते परमात्मनि॥ 193 ॥

atra kuṇḍalinīśaktirlayaṃ yāti kulābhidhā | tadā caturvidhā sṛṣṭirlīyate paramātmani

यज्ज्ञात्वा प्राप्य विषयं चित्तवृत्तिर्विलीयते ।तस्मिन्परिश्रमं योगी करोति निरपेक्षकः॥ 194 ॥

yajjñātvā prāpya viṣayaṃ cittavṛttirvilīyate | tasminpariśramaṃ yogī karoti nirapekṣakaḥ

चित्तवृत्तियदालीना तस्मिन् योगी भवेद्ध्रुवम् ।तदा विज्ञायतेऽखण्डज्ञानरूपो निरञ्जनः॥ 195 ॥

cittavṛttiyadālīnā tasmin yogī bhaveddhruvam | tadā vijñāyate'khaṇḍajñānarūpo nirañjanaḥ

ब्रह्माण्डबाह्ये सञ्चिन्त्य स्वप्रतीकं यथोदितम् ।तमावेश्य महच्छून्यं चिन्तयेदविरोधतः॥ 196 ॥

brahmāṇḍabāhye sañcintya svapratīkaṃ yathoditam | tamāveśya mahacchūnyaṃ cintayedavirodhataḥ

आद्यन्तमध्यशून्यं तत्कोटिसूर्यसमप्रभम् ।चन्द्रकोटिप्रतीकाशमभ्यस्य सिद्धिमाप्नुयात्॥ 197 ॥

ādyantamadhyaśūnyaṃ tatkoṭisūryasamaprabham | candrakoṭipratīkāśamabhyasya siddhimāpnuyāt

एतद्ध्यानं सदा कुर्यादनालस्यं दिने दिने ।तस्य स्यात्सकला सिद्धिर्वत्सरान्नात्र संशयः॥ 198 ॥

etaddhyānaṃ sadā kuryādanālasyaṃ dine dine | tasya syātsakalā siddhirvatsarānnātra saṃśayaḥ

क्षणार्द्धं निश्चलं तत्र मनो यस्य भवेद्ध्रुवम् ।स एव योगी सद्भक्तः सर्वलोकेषु पूजितः ।तस्य कल्मषसङ्घातस्तत्क्षणादेव नश्यति॥ 199 ॥

kṣaṇārddhaṃ niścalaṃ tatra mano yasya bhaveddhruvam | sa eva yogī sadbhaktaḥ sarvalokeṣu pūjitaḥ | tasya kalmaṣasaṅghātastatkṣaṇādeva naśyati

यं दृष्ट्वा न प्रवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि ।अभ्यसेत्तं प्रयत्नेन स्वाधिष्ठानेन वर्त्मना॥ 200 ॥

yaṃ dṛṣṭvā na pravartante mṛtyusaṃsāravartmani | abhyasettaṃ prayatnena svādhiṣṭhānena vartmanā

एतद्ध्यानस्य माहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते ।यः साधयति जानाति सोऽस्माकमपि सम्मतम्॥ 201 ॥

etaddhyānasya māhātmyaṃ mayā vaktuṃ na śakyate | yaḥ sādhayati jānāti so'smākamapi sammatam

ध्यानादेव विजानाति विचित्रेफलसम्भवम् ।अणिमादिगुणोपेतो भवत्येव न संशयः॥ 202 ॥

dhyānādeva vijānāti vicitrephalasambhavam | aṇimādiguṇopeto bhavatyeva na saṃśayaḥ

राजाधिराजयोगकथनम् ।राजयोगो मयाख्यातः सर्वतन्त्रेषु गोपितः ।राजाधिराजयोगोऽयं कथयामि समासतः॥ 203 ॥

rājādhirājayogakathanam | rājayogo mayākhyātaḥ sarvatantreṣu gopitaḥ | rājādhirājayogo'yaṃ kathayāmi samāsataḥ

स्वस्तिकञ्चासनं कृत्वा सुमठे जन्तुवर्जिते ।गुरुं सम्पूज्य यत्नेन ध्यानमेतत्समाचरेत्॥ 204 ॥

svastikañcāsanaṃ kṛtvā sumaṭhe jantuvarjite | guruṃ sampūjya yatnena dhyānametatsamācaret

निरालम्बं भवेज्जीवं ज्ञात्वा वेदान्तयुक्तितः ।निरालम्बं मनः कृत्वा न किञ्चिच्चिन्तयेत्सुधीः॥ 205 ॥

nirālambaṃ bhavejjīvaṃ jñātvā vedāntayuktitaḥ | nirālambaṃ manaḥ kṛtvā na kiñciccintayetsudhīḥ

एतद्ध्यानान्महासिद्धिर्भवत्येव न संशयः ।वृत्तिहीनं मनः कृत्वा पूर्णरूपं स्वयं भवेत्॥ 206 ॥

etaddhyānānmahāsiddhirbhavatyeva na saṃśayaḥ | vṛttihīnaṃ manaḥ kṛtvā pūrṇarūpaṃ svayaṃ bhavet

साधयेत्सततं यो वै स योगी विगतस्पृहः ।अहन्नाम न कोप्यस्ति सर्वदात्मैव विद्यते॥ 207 ॥

sādhayetsatataṃ yo vai sa yogī vigataspṛhaḥ | ahannāma na kopyasti sarvadātmaiva vidyate

को बन्धः कस्य वा मोक्ष एकं पश्येत्सदा हि सः ।एतत्करोति यो नित्यं स मुक्तो नात्र संशयः ।स एव योगी सद्भक्तः सर्वलोकेषु पूजितः॥ 208 ॥

ko bandhaḥ kasya vā mokṣa ekaṃ paśyetsadā hi saḥ | etatkaroti yo nityaṃ sa mukto nātra saṃśayaḥ | sa eva yogī sadbhaktaḥ sarvalokeṣu pūjitaḥ

अहमस्मीति यन्मत्वा जीवात्मपरमात्मनोः ।अहं त्वमेतदुभयं त्यक्त्वाखण्डं विचिन्तयेत्॥ 209 ॥

ahamasmīti yanmatvā jīvātmaparamātmanoḥ | ahaṃ tvametadubhayaṃ tyaktvākhaṇḍaṃ vicintayet

अध्यारोपापवादाभ्यां यत्र सर्वं विलीयते ।तद्बीजमाश्रयेद्योगी सर्वसङ्गविवर्जितः॥ 210 ॥

adhyāropāpavādābhyāṃ yatra sarvaṃ vilīyate | tadbījamāśrayedyogī sarvasaṅgavivarjitaḥ

अपरोक्षं चिदानन्दं पूर्णं त्यक्त्वा भ्रमाकुलाः ।परोक्षं चापरोक्षं च कृत्वा मूढा भ्रमन्ति वै॥ 211 ॥

aparokṣaṃ cidānandaṃ pūrṇaṃ tyaktvā bhramākulāḥ | parokṣaṃ cāparokṣaṃ ca kṛtvā mūḍhā bhramanti vai

चराचरमिदं विश्वं परोक्षं यः करोति च ।अपरोक्षं परं ब्रह्म त्यक्तं तस्मिन्प्रलीयते॥ 212 ॥

carācaramidaṃ viśvaṃ parokṣaṃ yaḥ karoti ca | aparokṣaṃ paraṃ brahma tyaktaṃ tasminpralīyate

ज्ञानकारणमज्ञानं यथा नोत्पद्यते भृशम् ।अभ्यासं कुरुते योगी सदा सङ्गविवर्जितम्॥ 213 ॥

jñānakāraṇamajñānaṃ yathā notpadyate bhṛśam | abhyāsaṃ kurute yogī sadā saṅgavivarjitam

सर्वेन्द्रियाणि संयम्य विषयेभ्यो विचक्षणः ।विषयेभ्यः सुषुप्त्यैव तिष्ठेत्सङ्गविवर्जितः॥ 214 ॥

sarvendriyāṇi saṃyamya viṣayebhyo vicakṣaṇaḥ | viṣayebhyaḥ suṣuptyaiva tiṣṭhetsaṅgavivarjitaḥ

एवमभ्यासतो नित्यं स्वप्रकाशं प्रकाशते ।श्रोतुं बुद्धिसमर्थार्थं निवर्तन्ते गुरोर्गिरः ।तदभ्यासवशादेकं स्वतो ज्ञानं प्रवर्तते॥ 215 ॥

evamabhyāsato nityaṃ svaprakāśaṃ prakāśate | śrotuṃ buddhisamarthārthaṃ nivartante gurorgiraḥ | tadabhyāsavaśādekaṃ svato jñānaṃ pravartate

यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ।साधनादमलं ज्ञानं स्वयं स्फुरति तद्ध्रुवम्॥ 216 ॥

yato vāco nivartante aprāpya manasā saha | sādhanādamalaṃ jñānaṃ svayaṃ sphurati taddhruvam

हठं विना राजयोगो राजयोगं विना हठः ।तस्मात्प्रवर्तते योगी हठे सद्गुरुमार्गतः॥ 217 ॥

haṭhaṃ vinā rājayogo rājayogaṃ vinā haṭhaḥ | tasmātpravartate yogī haṭhe sadgurumārgataḥ

स्थिते देहे जीवति च योगं न श्रियते भृशम् ।इन्द्रियार्थोपभोगेषु स जीवति न संशयः॥ 218 ॥

sthite dehe jīvati ca yogaṃ na śriyate bhṛśam | indriyārthopabhogeṣu sa jīvati na saṃśayaḥ

अभ्यासपाकपर्यन्तं मितान्नंस्मरणं भवेत् ।अन्यथा साधनं धीमान्कर्तुं पारयतीह न॥ 219 ॥

abhyāsapākaparyantaṃ mitānnaṃsmaraṇaṃ bhavet | anyathā sādhanaṃ dhīmānkartuṃ pārayatīha na

अतीवसाधुसंलापं साधुसम्मतिबुद्धिमान् ।करोति पिण्डरक्षार्थं बह्वालापविवर्जितः॥ 220 ॥

atīvasādhusaṃlāpaṃ sādhusammatibuddhimān | karoti piṇḍarakṣārthaṃ bahvālāpavivarjitaḥ

त्याज्यते त्यज्यते सङ्गं सर्वथा त्यज्यते भृशम् ।अन्यथा न लभेन्मुक्तिं सत्यं सत्यं मयोदितम्॥ 221 ॥

tyājyate tyajyate saṅgaṃ sarvathā tyajyate bhṛśam | anyathā na labhenmuktiṃ satyaṃ satyaṃ mayoditam

गुह्यैव क्रियतेऽभ्यासः सङ्गं त्यक्त्वा तदन्तरे ।व्यवहाराय कर्तव्यो बाह्यसङ्गो न रागतः॥ 222 ॥

guhyaiva kriyate'bhyāsaḥ saṅgaṃ tyaktvā tadantare | vyavahārāya kartavyo bāhyasaṅgo na rāgataḥ

स्वे स्वे कर्मणि वर्तन्ते सर्वे ते कर्मसम्भवाः ।निमित्तमात्रं करणे न दोषोऽस्ति कदाचन॥ 223 ॥

sve sve karmaṇi vartante sarve te karmasambhavāḥ | nimittamātraṃ karaṇe na doṣo'sti kadācana

एवं निश्चित्य सुधिया गृहस्थोऽपि यदाचरेत् ।तदा सिद्धिमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा॥ 224 ॥

evaṃ niścitya sudhiyā gṛhastho'pi yadācaret | tadā siddhimavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

पापपुण्यविनिर्मुक्तः परित्यक्ताङ्गसाधकः ।यो भवेत्स विमुक्तः स्याद्गृहे तिष्ठन्सदा गृही॥ 225 ॥

pāpapuṇyavinirmuktaḥ parityaktāṅgasādhakaḥ | yo bhavetsa vimuktaḥ syādgṛhe tiṣṭhansadā gṛhī

न पापपुण्यैर्लिप्येत योगयुक्तो यदा गृही ।कुर्वन्नपि तदा पापान्स्वकार्ये लोकसङ्ग्रहे॥ 226 ॥

na pāpapuṇyairlipyeta yogayukto yadā gṛhī | kurvannapi tadā pāpānsvakārye lokasaṅgrahe

मन्त्रसाधनकथनम् ।अधुना सम्प्रवक्ष्यामि मन्त्रसाधनमुत्तमम् ।ऐहिकामुष्मिकसुखं येन स्यादविरोधतः॥ 227 ॥

mantrasādhanakathanam | adhunā sampravakṣyāmi mantrasādhanamuttamam | aihikāmuṣmikasukhaṃ yena syādavirodhataḥ

यस्मिन्मन्त्रवरे ज्ञाते योगसिद्धिर्भवेत्खलु ।योगेन साधकेन्द्रस्य सर्वैश्वयेसुखप्रदा॥ 228 ॥

yasminmantravare jñāte yogasiddhirbhavetkhalu | yogena sādhakendrasya sarvaiśvayesukhapradā

मूलाधारेऽस्ति यत्पद्मं चतुर्दलसमन्वितम् ।तन्मध्ये वाग्भवं बीजं विस्फुरन्तं तडित्प्रभम्॥ 229 ॥

mūlādhāre'sti yatpadmaṃ caturdalasamanvitam | tanmadhye vāgbhavaṃ bījaṃ visphurantaṃ taḍitprabham

हृदये कामबीजन्तु बन्धूककुसुमप्रभम् ।आज्ञारविन्दे शक्त्याख्यं चन्द्रकोटिसमप्रभम्॥ 230 ॥

hṛdaye kāmabījantu bandhūkakusumaprabham | ājñāravinde śaktyākhyaṃ candrakoṭisamaprabham

बीजत्रयमिदं गोप्यं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ।एतन्मन्त्रत्रयं योगी साधयेत्सिद्धिसाधकः॥ 231 ॥

bījatrayamidaṃ gopyaṃ bhuktimuktiphalapradam | etanmantratrayaṃ yogī sādhayetsiddhisādhakaḥ

एतन्मन्त्रं गुरोर्लब्ध्वा न द्रुतं न विलम्बितम् ।अक्षराक्षरसन्धानं निःसन्दिग्धमना जपेत्॥ 232 ॥

etanmantraṃ gurorlabdhvā na drutaṃ na vilambitam | akṣarākṣarasandhānaṃ niḥsandigdhamanā japet

तद्गतश्चैकचित्तश्च शास्त्रोक्तविधिना सुधीः ।देव्यास्तु पुरतो लक्षं हुत्वा लक्षत्रयं जपेत्॥ 233 ॥

tadgataścaikacittaśca śāstroktavidhinā sudhīḥ | devyāstu purato lakṣaṃ hutvā lakṣatrayaṃ japet

करवीरप्रसूनन्तु गुडक्षीराज्यसंयुतम् ।कुण्डे योन्याकृतौ धीमाञ्जपान्ते जुहुयात्सुधीः॥ 234 ॥

karavīraprasūnantu guḍakṣīrājyasaṃyutam | kuṇḍe yonyākṛtau dhīmāñjapānte juhuyātsudhīḥ

अनुष्ठाने कृते धीमान्पूर्वसेवा कृता भवेत् ।ततो ददाति कामान्वै देवी त्रिपुरभैरवी॥ 235 ॥

anuṣṭhāne kṛte dhīmānpūrvasevā kṛtā bhavet | tato dadāti kāmānvai devī tripurabhairavī

गुरुं सन्तोष्य विधिवल्लब्ध्वा मन्त्रवरोत्तमम् ।अनेन विधिना युक्तो मन्दभाग्योऽपि सिद्ध्यति॥ 236 ॥

guruṃ santoṣya vidhivallabdhvā mantravarottamam | anena vidhinā yukto mandabhāgyo'pi siddhyati

लक्षमेकं जपेद्यस्तु साधको विजितेन्द्रियः ।दर्शनात्तस्य क्षुभ्यन्ते योषितो मदनातुराः ।पतन्ति साधकस्याग्रे निर्लज्जा भयवर्जिताः॥ 237 ॥

lakṣamekaṃ japedyastu sādhako vijitendriyaḥ | darśanāttasya kṣubhyante yoṣito madanāturāḥ | patanti sādhakasyāgre nirlajjā bhayavarjitāḥ

जप्तेन च द्विलक्षेण ये यस्मिन्विषये स्थिताः ।आगच्छन्ति यथातीर्थं विमुक्तकुलविग्रहाः ।सर्वस्वं तस्य ददति तस्यैव च वशे स्थिताः॥ 238 ॥

japtena ca dvilakṣeṇa ye yasminviṣaye sthitāḥ | āgacchanti yathātīrthaṃ vimuktakulavigrahāḥ | sarvasvaṃ tasya dadati tasyaiva ca vaśe sthitāḥ

त्रिभिर्लक्षैस्तथाजप्तैर्मण्डलीकं समण्डलम् ।वशमायान्ति ते सर्वे नात्र कार्या विचारणा ।षड्भिर्लक्षैर्महीपालं सभृत्यबलवाहनम्॥ 239 ॥

tribhirlakṣaistathājaptairmaṇḍalīkaṃ samaṇḍalam | vaśamāyānti te sarve nātra kāryā vicāraṇā | ṣaḍbhirlakṣairmahīpālaṃ sabhṛtyabalavāhanam

लक्षैर्द्वादशभिर्जप्तैर्यक्षरक्षोरगेश्वराः ।वशमायान्ति ते सर्वे आज्ञां कुर्वन्ति नित्यशः॥ 240 ॥

lakṣairdvādaśabhirjaptairyakṣarakṣorageśvarāḥ | vaśamāyānti te sarve ājñāṃ kurvanti nityaśaḥ

त्रिपञ्चलक्षजप्तैस्तु साधकेन्द्रस्य धीमतः ।सिद्धविद्याधराश्चैव गन्धर्वाप्सरसाङ्गणाः॥ 241 ॥

tripañcalakṣajaptaistu sādhakendrasya dhīmataḥ | siddhavidyādharāścaiva gandharvāpsarasāṅgaṇāḥ

वशमायान्ति ते सर्वे नात्र कार्या विचारणा ।हठाच्छ्रवणविज्ञानं सर्वज्ञत्वं प्रजायते॥ 242 ॥

vaśamāyānti te sarve nātra kāryā vicāraṇā | haṭhācchravaṇavijñānaṃ sarvajñatvaṃ prajāyate

तथाष्टादशभिर्लक्षैर्देहेनानेन साधकः ।उत्तिष्ठेन्मेदिनीं त्यक्त्वा दिव्यदेहस्तु जायते ।भ्रमते स्वेच्छया लोके छिद्रां पश्यति मेदिनीम्॥ 243 ॥

tathāṣṭādaśabhirlakṣairdehenānena sādhakaḥ | uttiṣṭhenmedinīṃ tyaktvā divyadehastu jāyate | bhramate svecchayā loke chidrāṃ paśyati medinīm

अष्टाविंशतिभिर्लक्षैर्विद्याधरपतिर्भवेत् ।साधकस्तु भवेद्धीमान्कामरूपो महाबलः॥ 244 ॥

aṣṭāviṃśatibhirlakṣairvidyādharapatirbhavet | sādhakastu bhaveddhīmānkāmarūpo mahābalaḥ

त्रिंशल्लक्षैस्तथाजप्तैर्ब्रह्मविष्णुसमो भवेत् ।रुद्रत्वं षष्टिभिर्लक्षैरमरत्वमशीतिभिः॥ 245 ॥

triṃśallakṣaistathājaptairbrahmaviṣṇusamo bhavet | rudratvaṃ ṣaṣṭibhirlakṣairamaratvamaśītibhiḥ

कोट्येकया महायोगी लीयते परमे पदे ।साधकस्तु भवेद्योगी त्रैलोक्ये सोऽतिदुर्लभः॥ 246 ॥

koṭyekayā mahāyogī līyate parame pade | sādhakastu bhavedyogī trailokye so'tidurlabhaḥ

शिवसंहिताफलकथनम् ।त्रिपुरे त्रिपुरन्त्वेकं शिवं परमकारणम् ।अक्षयं तत्पदं शान्तमप्रमेयमनामयम्॥ 247 ॥

śivasaṃhitāphalakathanam | tripure tripurantvekaṃ śivaṃ paramakāraṇam | akṣayaṃ tatpadaṃ śāntamaprameyamanāmayam

लभतेऽसौ न सन्देहो धीमान्सर्वमभीप्सितम् ।शिवविद्या महाविद्या गुप्ता चाग्रे महेश्वरी॥ 248 ॥

labhate'sau na sandeho dhīmānsarvamabhīpsitam | śivavidyā mahāvidyā guptā cāgre maheśvarī

मद्भाषितमिदं शास्त्रङ्गोपनीयमतोबुधैः ।हठविद्या परं गोप्या योगिना सिद्धिमिच्छता॥ 249 ॥

madbhāṣitamidaṃ śāstraṅgopanīyamatobudhaiḥ | haṭhavidyā paraṃ gopyā yoginā siddhimicchatā

भवेद्वीर्यवती गुप्ता निर्वीर्या च प्रकाशिता ।य इदं पठते नित्यमाद्योपान्तं विचक्षणः॥ 250 ॥

bhavedvīryavatī guptā nirvīryā ca prakāśitā | ya idaṃ paṭhate nityamādyopāntaṃ vicakṣaṇaḥ

योगसिद्धिर्भवेत्तस्य क्रमेणैव न संशयः ।स मोक्षं लभते धीमान्य इदं नित्यमर्चयेत्॥ 251 ॥

yogasiddhirbhavettasya krameṇaiva na saṃśayaḥ | sa mokṣaṃ labhate dhīmānya idaṃ nityamarcayet

मोक्षार्थिभ्यश्च सर्वेभ्यः साधुभ्यः श्रावयेदपि ।क्रियायुक्तस्य सिद्धिः स्यादक्रियस्य कथम्भवेत्॥ 252 ॥

mokṣārthibhyaśca sarvebhyaḥ sādhubhyaḥ śrāvayedapi | kriyāyuktasya siddhiḥ syādakriyasya kathambhavet

तस्मात्क्रियाविधानेन कर्तव्या योगिपुङ्गवैः ।यदृच्छालाभसन्तुष्टः सन्त्यक्त्वान्तरसङ्गङ्कः॥ 253 ॥

tasmātkriyāvidhānena kartavyā yogipuṅgavaiḥ | yadṛcchālābhasantuṣṭaḥ santyaktvāntarasaṅgaṅkaḥ

गृहस्थश्चाप्यनासक्तः स मुक्तो योगसाधनात् ।गृहस्थानां भवेत्सिद्धिरीश्वराणां जपेन वै ।योगक्रियाभियुक्तानां तस्मात्संयतते गृही॥ 254 ॥

gṛhasthaścāpyanāsaktaḥ sa mukto yogasādhanāt | gṛhasthānāṃ bhavetsiddhirīśvarāṇāṃ japena vai | yogakriyābhiyuktānāṃ tasmātsaṃyatate gṛhī

गेहे स्थित्वा पुत्रदारादिपूर्णः सङ्गं त्यक्त्वा चान्तरे योगमार्गे ।सिद्धे चिह्नं वीक्ष्य पश्चाद्गृहस्थः क्रीडेत्सं वै सम्मतं साधयित्वा॥ 255 ॥

gehe sthitvā putradārādipūrṇaḥ saṅgaṃ tyaktvā cāntare yogamārge | siddhe cihnaṃ vīkṣya paścādgṛhasthaḥ krīḍetsaṃ vai sammataṃ sādhayitvā