Parva 2, Adhyāya 38

विकद्रुणा यदोः सन्ततिवर्णनम्, जरासन्धस्य आक्रमणानि सोढुं मथुरापुरी न समर्था इति कथनं स तासु नागकन्यासु कालेन महता नृपः ।जनयामास विक्रान्तान् पञ्च पुत्रान् कुलोद्वहान्॥ 1 ॥

vikadruṇā yadoḥ santativarṇanam, jarāsandhasya ākramaṇāni soḍhuṃ mathurāpurī na samarthā iti kathanaṃ sa tāsu nāgakanyāsu kālena mahatā nṛpaḥ | janayāmāsa vikrāntān pañca putrān kulodvahān

मुचुकुन्दं महाबाहुं पद्मवर्णं तथैव च ।माधवं सारसं चैव हरितं चैव पार्थिवम्॥ 2 ॥

mucukundaṃ mahābāhuṃ padmavarṇaṃ tathaiva ca | mādhavaṃ sārasaṃ caiva haritaṃ caiva pārthivam

एतान् पञ्चसुतान्राजा पञ्चभूतोपमान् भुवि ।ईक्षमाणो नृपः प्रीतिं जगामातुलविक्रमः॥ 3 ॥

etān pañcasutānrājā pañcabhūtopamān bhuvi | īkṣamāṇo nṛpaḥ prītiṃ jagāmātulavikramaḥ

ते प्राप्तवयसः सर्वे स्थिताः पञ्च यथाद्रयः ।तेजिता बलदर्पाभ्यामूचुः पितरमग्रतः॥ 4 ॥

te prāptavayasaḥ sarve sthitāḥ pañca yathādrayaḥ | tejitā baladarpābhyāmūcuḥ pitaramagrataḥ

तात युक्ताः स्म वयसा बले महति संस्थिताः ।क्षिप्रमाज्ञप्तुमिच्छामः किं कुर्मस्तव शासनात्॥ 5 ॥

tāta yuktāḥ sma vayasā bale mahati saṃsthitāḥ | kṣipramājñaptumicchāmaḥ kiṃ kurmastava śāsanāt

स तान् नृपतिशार्दूलः शार्दूलानिव वैगितान् ।प्रीत्या परमया प्राह सुतान् वीर्यकुतूहलात्॥ 6 ॥

sa tān nṛpatiśārdūlaḥ śārdūlāniva vaigitān | prītyā paramayā prāha sutān vīryakutūhalāt

विन्ध्यर्क्षवन्तावभितो द्वे पुर्यौ पर्वताश्रये ।निवेशयतु यत्नेन मुचुकुन्दः सुतो मम॥ 7 ॥

vindhyarkṣavantāvabhito dve puryau parvatāśraye | niveśayatu yatnena mucukundaḥ suto mama

सह्यस्य चोपरिष्टात्तु दक्षिणां दिशमाश्रितः ।पद्मवर्णोऽपि मे पुत्रो निवेशयतु मा चिरम्॥ 8 ॥

sahyasya copariṣṭāttu dakṣiṇāṃ diśamāśritaḥ | padmavarṇo'pi me putro niveśayatu mā ciram

तत्रैव परतः कान्ते देशे चम्पकभूषिते ।सारसो मे पुरं रम्यं निवेशयतु पुत्रकः॥ 9 ॥

tatraiva parataḥ kānte deśe campakabhūṣite | sāraso me puraṃ ramyaṃ niveśayatu putrakaḥ

हरितोऽयं महाबाहुः सागरे हरितोदके ।दीपं पन्नगराजस्य सुतो मे पालयिष्यति॥ 10 ॥

harito'yaṃ mahābāhuḥ sāgare haritodake | dīpaṃ pannagarājasya suto me pālayiṣyati

माधवो मे महाबाहुर्ज्येष्ठपुत्रश्च धर्मवित् ।यौवराज्येन संयुक्तः स्वपुरं पालयिष्यति॥ 11 ॥

mādhavo me mahābāhurjyeṣṭhaputraśca dharmavit | yauvarājyena saṃyuktaḥ svapuraṃ pālayiṣyati

सर्वे नृपश्रियं प्राप्ता अभिषिक्ताः सचामराः ।पित्रानुशिष्टाश्चत्वारो लोकपालोपमा नृपाः॥ 12 ॥

sarve nṛpaśriyaṃ prāptā abhiṣiktāḥ sacāmarāḥ | pitrānuśiṣṭāścatvāro lokapālopamā nṛpāḥ

स्वं स्वं निवेशनं सर्वे भेजिरे नृपसत्तमाः ।पुरस्थानानि रम्याणि मृगयन्तो यथाक्रमम्॥ 13 ॥

svaṃ svaṃ niveśanaṃ sarve bhejire nṛpasattamāḥ | purasthānāni ramyāṇi mṛgayanto yathākramam

मुचुकुन्दश्च राजर्षिर्विन्ध्यमध्यमरोचयत् ।स्वस्थानं नर्मदातीरे दारुणोपलसङ्कटे॥ 14 ॥

mucukundaśca rājarṣirvindhyamadhyamarocayat | svasthānaṃ narmadātīre dāruṇopalasaṅkaṭe

स च तं शोधयामास विविक्तं च चकार ह ।सेतुं चैव समं चक्रे परिखाश्चामितोदकाः॥ 15 ॥

sa ca taṃ śodhayāmāsa viviktaṃ ca cakāra ha | setuṃ caiva samaṃ cakre parikhāścāmitodakāḥ

स्थापयामास भागेषु देवतायतनान्यपि ।रथ्या वीथीर्नृणां मार्गाश्चत्वराणि वनानि च॥ 16 ॥

sthāpayāmāsa bhāgeṣu devatāyatanānyapi | rathyā vīthīrnṛṇāṃ mārgāścatvarāṇi vanāni ca

स तां पुरीं धनवतीं पुरुहूतपुरीप्रभाम् ।नातिदीर्घेण कालेन चकार नृपसत्तमः॥ 17 ॥

sa tāṃ purīṃ dhanavatīṃ puruhūtapurīprabhām | nātidīrgheṇa kālena cakāra nṛpasattamaḥ

नाम चास्याः शुभं चक्रे निर्मितं स्वेन तेजसा ।तस्याः पुर्या नृपश्रेष्ठो देवश्रेष्ठपराक्रमः॥ 18 ॥

nāma cāsyāḥ śubhaṃ cakre nirmitaṃ svena tejasā | tasyāḥ puryā nṛpaśreṣṭho devaśreṣṭhaparākramaḥ

महाश्मसङ्घातवती यथेयं विन्ध्यसानुगा ।माहिष्मती नाम पुरी प्रकाशमुपयास्यति॥ 19 ॥

mahāśmasaṅghātavatī yatheyaṃ vindhyasānugā | māhiṣmatī nāma purī prakāśamupayāsyati

उभयोर्विन्ध्ययोः पादे नगयोस्तां महापुरीम् ।मध्ये निवेशयामास श्रिया परमया वृताम्॥ 20 ॥

ubhayorvindhyayoḥ pāde nagayostāṃ mahāpurīm | madhye niveśayāmāsa śriyā paramayā vṛtām

पुरिकां नाम धर्मात्मा पुरीं देवपुरीप्रभाम् ।उद्यानशतसम्बाधां समृद्धापणचत्वराम्॥ 21 ॥

purikāṃ nāma dharmātmā purīṃ devapurīprabhām | udyānaśatasambādhāṃ samṛddhāpaṇacatvarām

ऋक्षवन्तं समभितस्तीरे तत्र निरामये ।निर्मिता सा पुरी राज्ञा पुरिका नाम नामतः॥ 22 ॥

ṛkṣavantaṃ samabhitastīre tatra nirāmaye | nirmitā sā purī rājñā purikā nāma nāmataḥ

स ते द्वे विपुले पुर्यौ देवभोग्योपमे शुभे ।पालयामास धर्मात्मा राजा धर्मे व्यवस्थितः॥ 23 ॥

sa te dve vipule puryau devabhogyopame śubhe | pālayāmāsa dharmātmā rājā dharme vyavasthitaḥ

पद्मवर्णोऽपि राजर्षिः सह्यपृष्ठे पुरोत्तमम् ।चकार नद्या वेणायास्तीरे तरुलताकुले॥ 24 ॥

padmavarṇo'pi rājarṣiḥ sahyapṛṣṭhe purottamam | cakāra nadyā veṇāyāstīre tarulatākule

विषयस्याल्पतां ज्ञात्वा सम्पूर्णं राष्ट्रमेव च ।निवेशयामास नृपः स वप्रप्रायमुत्तमम्॥ 25 ॥

viṣayasyālpatāṃ jñātvā sampūrṇaṃ rāṣṭrameva ca | niveśayāmāsa nṛpaḥ sa vapraprāyamuttamam

पद्मावतं जनपदं करवीरं च तत्पुरम् ।निर्मितं पद्मवर्णेन प्राजापत्येन कर्मणा॥ 26 ॥

padmāvataṃ janapadaṃ karavīraṃ ca tatpuram | nirmitaṃ padmavarṇena prājāpatyena karmaṇā

सारसेनापि विहितं रम्यं क्रौञ्चपुरं महत् ।चम्पकाशोकबहुलं विपुलं ताम्रमृत्तिकम्॥ 27 ॥

sārasenāpi vihitaṃ ramyaṃ krauñcapuraṃ mahat | campakāśokabahulaṃ vipulaṃ tāmramṛttikam

वनवासीति विख्यातः स्फीतो जनपदो महान् ।पुरस्य तस्य तु श्रीमान् द्रुमैः सार्वर्तुकैर्वृतः॥ 28 ॥

vanavāsīti vikhyātaḥ sphīto janapado mahān | purasya tasya tu śrīmān drumaiḥ sārvartukairvṛtaḥ

हरितोऽपि समुद्रस्य द्वीपं समभिपालयत् ।रत्नसञ्चयसम्पूर्णं नारीजनमनोहरम्॥ 29 ॥

harito'pi samudrasya dvīpaṃ samabhipālayat | ratnasañcayasampūrṇaṃ nārījanamanoharam

तस्य दाशा जले मग्ना मद्गुरा नाम विश्रुताः ।ये हरन्ति सदा शङ्खान् समुद्रोदरचारिणः॥ 30 ॥

tasya dāśā jale magnā madgurā nāma viśrutāḥ | ye haranti sadā śaṅkhān samudrodaracāriṇaḥ

तस्यापरे दाशजनाः प्रवालाञ्जलसम्भवान् ।सञ्चिन्वन्ति सदा युक्ता जातरूपं च मौक्तिकम्॥ 31 ॥

tasyāpare dāśajanāḥ pravālāñjalasambhavān | sañcinvanti sadā yuktā jātarūpaṃ ca mauktikam

जलजानि च रत्नानि निषादास्तस्य मानवाः ।प्रचिन्वन्तोऽर्णवे युक्ता नौभिः संयानगामिनः॥ 32 ॥

jalajāni ca ratnāni niṣādāstasya mānavāḥ | pracinvanto'rṇave yuktā naubhiḥ saṃyānagāminaḥ

मत्स्यमांसेन तै सर्वे वर्तन्ते स्म सदा नराः ।गृहणन्तः सर्वरत्नानि रत्नद्वीपनिवासिनः॥ 33 ॥

matsyamāṃsena tai sarve vartante sma sadā narāḥ | gṛhaṇantaḥ sarvaratnāni ratnadvīpanivāsinaḥ

तैः संयानगतैर्द्रव्यैर्वणिजो दूरगामिनः ।हरितं तर्पयन्त्येकं यथैव धनदं तथा॥ 34 ॥

taiḥ saṃyānagatairdravyairvaṇijo dūragāminaḥ | haritaṃ tarpayantyekaṃ yathaiva dhanadaṃ tathā

एवमिक्ष्वाकुवंशात् तु यदुवंशो विनिःसृतः ।चतुर्धा यदुपुत्रैस्तु चतुर्भिभिद्यते पुनः॥ 35 ॥

evamikṣvākuvaṃśāt tu yaduvaṃśo viniḥsṛtaḥ | caturdhā yaduputraistu caturbhibhidyate punaḥ

स यदुर्माधवे राज्यं विसृज्य यदुपुङ्गवे ।त्रिविष्टपं गतो राजा देहं त्यक्त्वा महीतले॥ 36 ॥

sa yadurmādhave rājyaṃ visṛjya yadupuṅgave | triviṣṭapaṃ gato rājā dehaṃ tyaktvā mahītale

बभूव माधवसुतः सत्त्वतो नाम वीर्यवान् ।सत्त्ववृत्तिर्गुणोपेतो राजा राजगुणे स्थितः॥ 37 ॥

babhūva mādhavasutaḥ sattvato nāma vīryavān | sattvavṛttirguṇopeto rājā rājaguṇe sthitaḥ

सत्त्वतस्य सुतो राजा भीमो नाम महानभूत् ।येन भैमाः सुसंवृत्ताः सत्त्वतात् सात्त्वताः स्मृताः॥ 38 ॥

sattvatasya suto rājā bhīmo nāma mahānabhūt | yena bhaimāḥ susaṃvṛttāḥ sattvatāt sāttvatāḥ smṛtāḥ

राज्ये स्थिते नृपे तस्मिन् रामे राज्यं प्रशासति ।शत्रुघ्नो लवणं हत्वा चिच्छेद स मधोर्वनम्॥ 39 ॥

rājye sthite nṛpe tasmin rāme rājyaṃ praśāsati | śatrughno lavaṇaṃ hatvā ciccheda sa madhorvanam

तस्मिन् मधुवने स्थाने पुरीं च मथुरामिमाम् ।निवेशयामास विभुः सुमित्रानन्दवर्धनः॥ 40 ॥

tasmin madhuvane sthāne purīṃ ca mathurāmimām | niveśayāmāsa vibhuḥ sumitrānandavardhanaḥ

पर्यये चैव रामस्य भरतस्य तथैव च ।सुमित्रासुतयोश्चैव स्थानं प्राप्तं च वैष्णवम्॥ 41 ॥

paryaye caiva rāmasya bharatasya tathaiva ca | sumitrāsutayoścaiva sthānaṃ prāptaṃ ca vaiṣṇavam

भीमेनेयं पुरी तेन राज्यसम्बन्धकारणात् ।स्ववशे स्थापिता पूर्वं स्वयमध्यासिता तथा॥ 42 ॥

bhīmeneyaṃ purī tena rājyasambandhakāraṇāt | svavaśe sthāpitā pūrvaṃ svayamadhyāsitā tathā

ततः कुशे स्थिते राज्ये लवे तु युवराजनि ।अन्धको नाम भीमस्य सुतो राज्यमकारयत्॥ 43 ॥

tataḥ kuśe sthite rājye lave tu yuvarājani | andhako nāma bhīmasya suto rājyamakārayat

अन्धकस्य सुतो जज्ञे रेवतो नाम पार्थिवः ।ऋक्षोऽपि रेवताज्जज्ञे रम्ये पर्वतमूर्धनि॥ 44 ॥

andhakasya suto jajñe revato nāma pārthivaḥ | ṛkṣo'pi revatājjajñe ramye parvatamūrdhani

ततो रैवत उत्पन्नः पर्वतः सागरान्तिके ।नाम्ना रैवतको नाम भूमौ भूमिधरः स्मृतः॥ 45 ॥

tato raivata utpannaḥ parvataḥ sāgarāntike | nāmnā raivatako nāma bhūmau bhūmidharaḥ smṛtaḥ

रैवतस्यात्मजो राजा विश्वगर्भो महायशाः ।बभूव पृथिवीपालः पृथिव्यां प्रथितः प्रभुः॥ 46 ॥

raivatasyātmajo rājā viśvagarbho mahāyaśāḥ | babhūva pṛthivīpālaḥ pṛthivyāṃ prathitaḥ prabhuḥ

तस्य तिसृषु भार्यासु दिव्यरूपासु केशव ।चत्वारो जज्ञिरे पुत्रा लोकपालोपमाः शुभाः॥ 47 ॥

tasya tisṛṣu bhāryāsu divyarūpāsu keśava | catvāro jajñire putrā lokapālopamāḥ śubhāḥ

वसुर्बभ्रुः सुषेणश्च सभाक्षश्चैव वीर्यवान् ।यदुप्रवीराः प्रख्याता लोकपाला इवापरे॥ 48 ॥

vasurbabhruḥ suṣeṇaśca sabhākṣaścaiva vīryavān | yadupravīrāḥ prakhyātā lokapālā ivāpare

तैरयं यादवो वंशः पार्थिवैर्बहुलीकृतः ।यैः साकं कृष्णलोकेऽस्मिन् प्रजावन्तः प्रजेश्वराः॥ 49 ॥

tairayaṃ yādavo vaṃśaḥ pārthivairbahulīkṛtaḥ | yaiḥ sākaṃ kṛṣṇaloke'smin prajāvantaḥ prajeśvarāḥ

वसोस्तु कुन्तिविषये वसुदेवः सुतो विभुः ।ततः स जनयामास सुप्रभे द्वे च दारिके॥ 50 ॥

vasostu kuntiviṣaye vasudevaḥ suto vibhuḥ | tataḥ sa janayāmāsa suprabhe dve ca dārike

कुन्तीं च पाण्डोर्महिषीं देवतामिव भूचरीम् ।भार्यां च दमघोषस्य चेदिराजस्य सुप्रभाम्॥ 51 ॥

kuntīṃ ca pāṇḍormahiṣīṃ devatāmiva bhūcarīm | bhāryāṃ ca damaghoṣasya cedirājasya suprabhām

एष ते स्वस्य वंशस्य प्रभवः सम्प्रकीर्तितः ।श्रुतो मया पुरा कृष्ण कृष्णद्वैपायनान्तिकात्॥ 52 ॥

eṣa te svasya vaṃśasya prabhavaḥ samprakīrtitaḥ | śruto mayā purā kṛṣṇa kṛṣṇadvaipāyanāntikāt

त्वं त्विदानीं प्रणष्टेऽस्मिन् वंशे वंशभृतां वर ।स्वयम्भूरिव सम्प्राप्तो भवायास्मज्जयाय च॥ 53 ॥

tvaṃ tvidānīṃ praṇaṣṭe'smin vaṃśe vaṃśabhṛtāṃ vara | svayambhūriva samprāpto bhavāyāsmajjayāya ca

न तु त्वां पौरमात्रेण शक्ता गूहयितुं वयम् ।देवगुह्येष्वपि भवान् सर्वज्ञः सर्वभावनः॥ 54 ॥

na tu tvāṃ pauramātreṇa śaktā gūhayituṃ vayam | devaguhyeṣvapi bhavān sarvajñaḥ sarvabhāvanaḥ

शक्तश्चापि जरासन्धं नृपं योधयितुं विभो ।त्वद्बुद्धिवशगाः सर्वे वयं योधव्रते स्थिताः॥ 55 ॥

śaktaścāpi jarāsandhaṃ nṛpaṃ yodhayituṃ vibho | tvadbuddhivaśagāḥ sarve vayaṃ yodhavrate sthitāḥ

जरासन्धस्तु बलवान् नृपाणां मूर्ध्नि तिष्ठति ।अप्रमेयबलश्चैव वयं च कृशसाधनाः ॥ ५६ ! ।न चेयमेकाहमपि पुरी रोधं सहिष्यति ।कृशभक्तेन्धनक्षामा दुर्गैरपरिवेष्टिता॥ 57 ॥

jarāsandhastu balavān nṛpāṇāṃ mūrdhni tiṣṭhati | aprameyabalaścaiva vayaṃ ca kṛśasādhanāḥ || 56 ! | na ceyamekāhamapi purī rodhaṃ sahiṣyati | kṛśabhaktendhanakṣāmā durgairapariveṣṭitā

असंस्कृताम्बुपरिखा द्वारयन्त्रविवर्जिता ।वप्रप्राकारनिचया कर्तव्या बहुविस्तरा॥ 58 ॥

asaṃskṛtāmbuparikhā dvārayantravivarjitā | vapraprākāranicayā kartavyā bahuvistarā

संस्कर्तव्यायुधागारा योक्तव्या चेष्टिकाचयैः ।कंसस्य बलभोग्यत्वान्नातिगुप्ता पुरा जनैः॥ 59 ॥

saṃskartavyāyudhāgārā yoktavyā ceṣṭikācayaiḥ | kaṃsasya balabhogyatvānnātiguptā purā janaiḥ

सद्यो निपतिते कंसे राज्येऽस्माकं नवोदये ।पुरी प्रत्यग्ररोधेव न रोधं विसहिष्यति॥ 60 ॥

sadyo nipatite kaṃse rājye'smākaṃ navodaye | purī pratyagrarodheva na rodhaṃ visahiṣyati

बलं सम्मर्दभग्नं च कृष्यमाणं परेण ह ।असंशयमिदं राष्ट्रं जनैः सह विनङ्क्ष्यति॥ 61 ॥

balaṃ sammardabhagnaṃ ca kṛṣyamāṇaṃ pareṇa ha | asaṃśayamidaṃ rāṣṭraṃ janaiḥ saha vinaṅkṣyati

यादवानां विरोधेन ये जिता राज्यकामुकैः ।ते सर्वे द्वैधमिच्छन्ति यत्क्षमं तद्विधीयताम्॥ 62 ॥

yādavānāṃ virodhena ye jitā rājyakāmukaiḥ | te sarve dvaidhamicchanti yatkṣamaṃ tadvidhīyatām

वञ्चनीया भविष्यामो नृपाणां नृपकारणात् ।जरासन्धभयार्तानां द्रवतां राज्यसम्भ्रमे॥ 63 ॥

vañcanīyā bhaviṣyāmo nṛpāṇāṃ nṛpakāraṇāt | jarāsandhabhayārtānāṃ dravatāṃ rājyasambhrame

आर्ता वक्ष्यन्ति नः सर्वे रुध्यमानाः पुरे जनाः ।यादवानां विरोधेन विनष्टाः स्मेति केशव॥ 64 ॥

ārtā vakṣyanti naḥ sarve rudhyamānāḥ pure janāḥ | yādavānāṃ virodhena vinaṣṭāḥ smeti keśava

एतन्मम मतं कृष्ण विस्रम्भात्समुदाहृतम् ।त्वं तु विज्ञापितः पूर्वं न पुनः सम्प्रबोधितः॥ 65 ॥

etanmama mataṃ kṛṣṇa visrambhātsamudāhṛtam | tvaṃ tu vijñāpitaḥ pūrvaṃ na punaḥ samprabodhitaḥ

यदत्र वः क्षमं कृष्ण तच्च वै संविधीयताम् ।त्वमस्य नेता सैन्यस्य वयं त्वच्छासने स्थिताः ।त्वन्मूलश्च विरोधोऽयं रक्षास्मानात्मना सह॥ 66 ॥

yadatra vaḥ kṣamaṃ kṛṣṇa tacca vai saṃvidhīyatām | tvamasya netā sainyasya vayaṃ tvacchāsane sthitāḥ | tvanmūlaśca virodho'yaṃ rakṣāsmānātmanā saha