Harivamsha Purana
73
अध्याय 73 / 318

Parva 2, Adhyāya 18

66 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ66 श्लोक

अध्याय 73

श्लोक 1

इन्द्रेण संवर्तकमेघेभ्यः वर्षणं कारयित्वा गोभ्यः गोपेभ्यः च कष्टदानं, श्रीकृष्णेन गोवर्धनधारणं एवं तस्याधः गवां गोपानां च गमनं महे प्रतिहते शक्रः सक्रोधस्त्रिदशेश्वरः ।संवर्तकं नाम गणं तोयदानामथाब्रवीत्

indreṇa saṃvartakameghebhyaḥ varṣaṇaṃ kārayitvā gobhyaḥ gopebhyaḥ ca kaṣṭadānaṃ, śrīkṛṣṇena govardhanadhāraṇaṃ evaṃ tasyādhaḥ gavāṃ gopānāṃ ca gamanaṃ mahe pratihate śakraḥ sakrodhastridaśeśvaraḥ | saṃvartakaṃ nāma gaṇaṃ toyadānāmathābravīt

हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी कहते हैं—जनमेजय ! अपना उत्सव रोक दिये जानेके कारण देवराज इन्द्रको बड़ा क्रोध हुआ। उन्होंने मेघोंके संवर्तक नामक गणको बुलाकर इस प्रकार कहा—

अध्याय 73

श्लोक 2

भो बलाहकमातङ्गाः श्रूयतां मम भाषितम् ।यदि वो मत्प्रियं कार्यं राजभक्तिपुरस्कृतम्

bho balāhakamātaṅgāḥ śrūyatāṃ mama bhāṣitam | yadi vo matpriyaṃ kāryaṃ rājabhaktipuraskṛtam

हिन्दी अर्थ

मतवाले हाथियोंके समान श्रेष्ठ मेघगण! यदि तुम्हें राजभक्तिको सामने रखते हुए मेरा प्रिय कार्य करना उचित जान पड़े, तो मेरी यह बात सुनो

English

Kaishika continued:—"O kings, saying this from the welkin and giving to Krishna, the seat, effulgent like the rising sun the celestial emissary returns to the city of gods (35). I therefore speak to the assembled kings, that they should all behold Janārddana of a wonderful form rare in the land of mortals whom the king of gods has recognised as dreadful and greatly irrepressible and whom he will sprinkle from the welkin with jars (36–37). If we behold the wonderful ceremony, the bathing of Vishnu, the God of gods, surely our sins will be dissipated (38). Come, O ye leading kings, you need not fear, for you I have made peace with Janārddana (39). I have known truly that Krishna's mind is pure. He will never make enmity with lords of men (40). Besides he cherishes no enmity towards the king of Magadha at heart. You should therefore consult and do whatever is proper in this matter (41)".

अध्याय 73

श्लोक 3

एते वृन्दावनगता दामोदरपरायणाः ।नन्दगोपादयो गोपा विद्विषन्ति ममोत्सवम्

ete vṛndāvanagatā dāmodaraparāyaṇāḥ | nandagopādayo gopā vidviṣanti mamotsavam

हिन्दी अर्थ

ये वृन्दावनमें गये हुए जो नन्द आदि गोप हैं, वे दामोदर श्रीकृष्णको ही सबसे बड़ा सहारा मानकर मेरे उत्सवसे द्वेष रखने लगे हैं

English

Vaishampāyana said:—O king, hearing the words of Kaishika, while the kings were thinking in fear of a curse, they heard again that an invisible voice, grave like the muttering of a cloud, filling up the sky with its sound, said at the mandate of the king of gods (42-43).

अध्याय 73

श्लोक 4

आजीवो यः परस्तेषां गोपत्यं च यतः स्मृतम् ।ता गावः सप्तरात्रेण पीड्यन्तां वर्षमारुतैः

ājīvo yaḥ parasteṣāṃ gopatyaṃ ca yataḥ smṛtam | tā gāvaḥ saptarātreṇa pīḍyantāṃ varṣamārutaiḥ

हिन्दी अर्थ

अत: मेरी आज्ञा है कि उन गोपोंकी जो सबसे बड़ी आजीविका है तथा जिसका पालन करनेके कारण उनका गोपत्व सार्थक माना गया है, नन्‍्द आदिकी उन गौओंको तुम लगातार सात रातोंतक भारी वर्षा और वायुके द्वारा पीड़ित करो

अध्याय 73

श्लोक 5

ऐरावतगतश्चाहं स्वयमेवाम्बु दारुणम् ।स्रक्ष्यामि वृष्टिं वातं च वज्राशनिसमप्रभम्

airāvatagataścāhaṃ svayamevāmbu dāruṇam | srakṣyāmi vṛṣṭiṃ vātaṃ ca vajrāśanisamaprabham

हिन्दी अर्थ

मैं भी ऐरावतपर आरूढ़ होकर चलता हूँ और स्वयं ही व्र एवं बिजलीके साथ-साथ प्रकाशित होनेवाले भयानक जलकी वर्षा एवं वायुकी सृष्टि करूँगा

अध्याय 73

श्लोक 6

भवद्भिश्चण्डवर्षेण चरता मारुतेन च ।हतास्ताः सव्रजा गावस्त्यक्ष्यन्ति भुवि जीवितम्

bhavadbhiścaṇḍavarṣeṇa caratā mārutena ca | hatāstāḥ savrajā gāvastyakṣyanti bhuvi jīvitam

हिन्दी अर्थ

तुमलोग प्रचण्ड वायुके साथ विचरते हुए जब घोर वर्षा करोगे, तब उससे आहत एवं पीड़ित हुई गौएँ भूतलपर ब्रजवासियोंसहित अपने प्राण त्याग देंगी '

English

"O lord, considering thee a human being, these ignorant kings have committed offence by thee. Do thou therefore forgive them, O God."

अध्याय 73

श्लोक 7

एवमाज्ञापयामास सर्वाञ्जलधरान् प्रभुः ।प्रत्याहते वै कृष्णेन शासने पाकशासनः

evamājñāpayāmāsa sarvāñjaladharān prabhuḥ | pratyāhate vai kṛṣṇena śāsane pākaśāsanaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णद्वारा अपने उत्सव एवं शासनका विघात हो जानेपर प्रभावशाली पाकशासन इन्द्रने समस्त जलधरोंको इस प्रकार अपनी आज्ञा सुना दी

अध्याय 73

श्लोक 8

ततस्ते जलदाः कृष्णा घोरनादा भयावहाः ।आकाशं छादयामासुः सर्वतः पर्वतोपमाः

tataste jaladāḥ kṛṣṇā ghoranādā bhayāvahāḥ | ākāśaṃ chādayāmāsuḥ sarvataḥ parvatopamāḥ

हिन्दी अर्थ

तब वे घोर गर्जना करनेवाले पर्वताकार भयंकर काले मेघ आकाशमें सब ओर छा गये

English

Vaishampāyana said:—Having consoled the kings with these words, the highly effulgent Madhusudana looked at Kaishika and desisted (88). In the meantime, showing proper respect to all, Bhishmaka, the foremost of speakers, and of those well read in Polity, said (89).

अध्याय 73

श्लोक 9

विद्युत्सम्पातजननाः शक्रचापविभूषिताः ।तिमिरावृतमाकाशं चक्रुस्ते जलदास्तदा

vidyutsampātajananāḥ śakracāpavibhūṣitāḥ | timirāvṛtamākāśaṃ cakruste jaladāstadā

हिन्दी अर्थ

उस समय इन्द्रधनुषसे विभूषित हो बिजली गिराते हुए उन मेघोंने आकाशको अन्धकारपूर्ण कर दिया

अध्याय 73

श्लोक 10

गजा इवान्यसंयुक्ताः केचिन्मकरवर्चसः ।नागा इवान्ये गगने चेरुर्जलदपुङ्गवाः

gajā ivānyasaṃyuktāḥ kecinmakaravarcasaḥ | nāgā ivānye gagane cerurjaladapuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

कुछ मेघ दूसरे हाथियोंसे सटकर चलते हुए हाथियोंके समान प्रतीत होते थे। दूसरे मगरोंके समान प्रकाशित होते थे तथा अन्य बड़े-बड़े बादल आकाशमें नागोंके समान विचरने लगे

अध्याय 73

श्लोक 11

तेऽन्योन्यं वपुषा बद्धा नागयूथायुतोपमाः ।दुर्दिनं विपुलं चक्रुश्छादयन्तो नभस्तलम्

te'nyonyaṃ vapuṣā baddhā nāgayūthāyutopamāḥ | durdinaṃ vipulaṃ cakruśchādayanto nabhastalam

हिन्दी अर्थ

जैसे हजारों हाथियोंके झुंड एक-दूसरेसे अपने शरीरको आबद्ध करके चल रहे हों, वैसे ही प्रतीत होनेवाले उन जलधरोंने आकाशको आच्छादित करके वहाँ बड़ा भारी दुर्दिन उपस्थित कर दिया

English

Krishna said:—"While your son, as a boy, has worked up all these kings, I do not know how arrogant he will be when he will be advanced in years (4). He who, born in a great royal family in this earth, speaks a falsehood, even before one king, consumes with the fire of Yama's tortures: his own-self and all the regions effulgent like the rays of the sun acquired by his asceticism (5–6). O Lord, I know this to be the religious duty of the kings, and even Brahmā, in the days of yore, pointed it out as the foremost duty of men (7). Under these circumstances, O king, how can your son give utterance to a lie before the kings in this assembly (8). Let it go, I doubt also very much your statement that you do not know anything of the great assemblage of the kings invited by your son (9). O king, you have offered hospitality and welcome duly to the kings, assembled like the sun and moon; cars, elephants, horses and the infantry have made a wild dance in your city, and still you do not know anything of your son's work. How may this be (10-11)? I doubt very much, O king, how you were not able to know of the arrival of four-fold forces though it might not have been a source of anxiety (12). O king, perhaps thinking that my arrival was not conducive to your well-being, you did not offer hospitality to such an unworthy person (13). O you of large arms, why should you not give away your daughter (in Swayamvara) for the very sin of my arrival here. Leaving me aside, do you confer your daughter on a good husband (14). Manu and other leading Law-givers have ordained that he who puts obstacles in the way of a maiden, wastes himself in hell (15). O king, for this, I did not enter into the assembly-hall and accept hospitality (16). O king, when possessed greatly by bashfulness, I prayed for giving rest to my followers in the city of Vidarbha, Kaishika, ever fond of guests, offered us proper hospitality. I too, in the company of Garuda, am living here as in the city of gods" (17–18).

अध्याय 73

श्लोक 12

नृहस्तनागहस्ताभ्यां वेणूनां चैव सर्वतः ।धाराभिस्तुल्यरूपाभिर्ववृषुस्ते बलाहकाः

nṛhastanāgahastābhyāṃ veṇūnāṃ caiva sarvataḥ | dhārābhistulyarūpābhirvavṛṣuste balāhakāḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्योंके हाथ, हाथियोंके शुण्डदण्ड तथा बाँसके तुल्य मोटी धाराएँ प्रकट करके वे मेघ वहाँ सब ओर वर्षा करने लगे

अध्याय 73

श्लोक 13

समुद्रं मेनिरे तं हि खमारूढं नृचक्षुषः ।दुर्विगाह्यमपर्यन्तमगाधं दुर्दिनं महत्

samudraṃ menire taṃ hi khamārūḍhaṃ nṛcakṣuṣaḥ | durvigāhyamaparyantamagādhaṃ durdinaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

मनुष्योंकी आँखोंने आकाशमें छाये हुए उस दुरवगाह अनन्त अगाध एवं महान्‌ दुर्दिनको समुद्रके समान ही माना

अध्याय 73

श्लोक 14

नैवापतन् वै खगमा दुद्रुवुर्मृगजातयः ।पर्वताभेषु मेघेषु खे नन्दन्तु समन्ततः

naivāpatan vai khagamā dudruvurmṛgajātayaḥ | parvatābheṣu megheṣu khe nandantu samantataḥ

हिन्दी अर्थ

आकाशमें चारों ओर पर्वताकार मेघ गर्जना कर रहे थे। उस समय पक्षियोंने उड़ना बंद कर दिया तथा विभिन्न जातिके पशु इंधर- उधर भागने लगे

अध्याय 73

श्लोक 15

नष्टसूर्येन्दुसदृशैर्मेघैर्नभसि दारुणैः ।अतिवृष्टेन लोकस्य विरूपमभवद् वपुः

naṣṭasūryendusadṛśairmeghairnabhasi dāruṇaiḥ | ativṛṣṭena lokasya virūpamabhavad vapuḥ

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमा और सूर्यको भी नष्ट कर देनेवाले प्रलयकालके समान आकाशमें छाये हुए उन भयंकर मेघोंने अपनी अतिवृष्टिके कारण समस्त पार्थिव जगत्‌के रूपको विकृत कर दिया

अध्याय 73

श्लोक 16

मेघौघैर्निष्प्रभाकारमदृश्यग्रहतारकम् ।चन्द्रसूर्यांशुरहितं खं बभूवातिनिष्प्रभम्

meghaughairniṣprabhākāramadṛśyagrahatārakam | candrasūryāṃśurahitaṃ khaṃ babhūvātiniṣprabham

हिन्दी अर्थ

मेघोंकी घटाएँ घिर आनेसे व्योममण्डल प्रभाशून्य हो गया। ग्रह और तारे दृष्टिपथसे ओझल हो गये। चन्द्रमा और सूर्यकी किरणोंका पता नहीं चलता था। अतः सारा आकाश अन्धकारसे आच्छन्न हो गया

English

Bhishmaka said:—O God of gods, O Nārāyana, O Parāyana, thou hast no origin or destruction. Thou art the eternal prime Deity, I bow unto thee (56). Thou art the self-sprung Deity, art identical with the universe, lotus navelled, hast clotted hairs, dost hold a staff and art of coppery hue. I bow unto thee (57). Thou art Hansa, the discus, Vaikuntha, unborn and the great Atman. I bow unto thee (58). Thou art Yogin, the existent and non-existent, the ancient Purusha, the foremost of Purushas, above three-fold qualities. I bow unto thee (59). O Lord, O foremost of the celestials, that alone art the lord of all the worlds and the lord of those who have acquired a know fledge of the soul. I am thy votary. Be thou propitiated and confer on me a boon (60).

अध्याय 73

श्लोक 17

वारिणा मेघमुक्तेन मुच्यमानेन चासकृत् ।आबभौ सर्वतस्तत्र भूमिस्तोयमयी यथा

vāriṇā meghamuktena mucyamānena cāsakṛt | ābabhau sarvatastatra bhūmistoyamayī yathā

हिन्दी अर्थ

मेघोंके बरसाये हुए तथा बार्म्बार बरसाये जाते हुए जलसे आवृत हो वहाँ सब ओरकी भूमि जलमयी-सी प्रतीत होने लगी

English

Vaishampāyana said:—Having thus chanted the glories of the great God Krishna in the presence of the king, Bhishmaka made a present of precious gems, pearls, and plates of Vaidurja unto him. Thereupon he saluted in this way the highly powerful son of Vinatā too (61–62).

अध्याय 73

श्लोक 1b

विनेदुर्बर्हिणस्तत्र तोककल्परुताः खगाः ।विवृद्धिं निम्नगा याताः प्लवगाः सम्प्लवं गताः

vinedurbarhiṇastatra tokakalparutāḥ khagāḥ | vivṛddhiṃ nimnagā yātāḥ plavagāḥ samplavaṃ gatāḥ

अध्याय 73

श्लोक 19

गर्जितेन च मेघानां पर्जन्यनिनदेन च ।तर्जितानीव कम्पन्ते तृणानि तरुभिः सह

garjitena ca meghānāṃ parjanyaninadena ca | tarjitānīva kampante tṛṇāni tarubhiḥ saha

हिन्दी अर्थ

मेघोंकी गर्जना तथा पर्जन्यदेवके गम्भीर नादसे डाँटे गयेकी भाँति वृक्षोंसहित तृण काँपने लगे

English

Vaishampāyana said:—Having thus chanted the glories of the great God Krishna in the presence of the king, Bhishmaka made a present of precious gems, pearls, and plates of Vaidurja unto him. Thereupon he saluted in this way the highly powerful son of Vinatā too (61–62).

अध्याय 73

श्लोक 20

प्राप्तोऽन्तकालो लोकानां व्यक्तमेकार्णवा मही ।इति गोपगणा वाक्यं व्याहरन्ति भयार्दिताः

prāpto'ntakālo lokānāṃ vyaktamekārṇavā mahī | iti gopagaṇā vākyaṃ vyāharanti bhayārditāḥ

हिन्दी अर्थ

उस समय भयसे पीड़ित हुए गोप आपसभें कहने लगे कि ' निश्चय ही समस्त लोकोंका अन्तकाल आ पहुँचा है और पृथ्वी एकार्णवमें मग्र हो रही है'

अध्याय 73

श्लोक 21

तेनोत्पाताम्बुवर्षेण गावो विप्रहता भृशम् ।हम्भारवैः क्रन्दमाना न चेलुः स्तम्भितोपमाः

tenotpātāmbuvarṣeṇa gāvo viprahatā bhṛśam | hambhāravaiḥ krandamānā na celuḥ stambhitopamāḥ

हिन्दी अर्थ

उस उत्पातस्वरूप जलकी भारी वर्षासे अत्यन्त ताड़ित एवं पीड़ित हुई गौएँ रँभानेकी ध्वनिमें करुण-क्रन्दन करती हुई हिल-डुल भी न सकीं। ऐसा जान पड़ता था, उनके सारे अड्ध अकड़ गये हैं

English

Vaishampāyana said:—Having thus chanted the glories of the great God Krishna in the presence of the king, Bhishmaka made a present of precious gems, pearls, and plates of Vaidurja unto him. Thereupon he saluted in this way the highly powerful son of Vinatā too (61–62).

अध्याय 73

श्लोक 22

निष्कम्पसक्थिचरणा निष्प्रयत्नखुराननाः ।हृष्टरोमार्द्रतनवः क्षामकुक्षिपयोधराः

niṣkampasakthicaraṇā niṣprayatnakhurānanāḥ | hṛṣṭaromārdratanavaḥ kṣāmakukṣipayodharāḥ

हिन्दी अर्थ

उनकी जाँघें और पैर हिल नहीं पाते थे, खुर और मुख निश्चेष्ठ थे, भीगे हुए शरीरमें रोंगटे खड़े हो गये थे और पेट तथा थन अत्यन्त दुबले होकर सिकुड़ गये थे

अध्याय 73

श्लोक 23

काश्चित् प्राणाञ्जहुः श्रान्ता निपेतुः काश्चिदातुराः ।काश्चित्सवत्साः पतिता गावः शीकरवेजिताः

kāścit prāṇāñjahuḥ śrāntā nipetuḥ kāścidāturāḥ | kāścitsavatsāḥ patitā gāvaḥ śīkaravejitāḥ

हिन्दी अर्थ

कुछ गौओंने पीड़ासे श्रान्त होकर अपने प्राण त्याग दिये। कुछ आतुर होकर गिर पड़ीं और कितनी ही गौएँ जलके 'छींटोंसे उद्धिग्र होकर बछड़ॉंसहित धराशायिनी हो गयीं

अध्याय 73

श्लोक 24

काश्चिदाक्रम्य क्रोडेन वत्सांस्तिष्ठन्ति मातरः ।विमुखाः श्रान्तसक्थ्यश्च निराहाराः कृशोदराः ।पेतुरार्ता वेपमाना गावो वर्षपराजिताः

kāścidākramya kroḍena vatsāṃstiṣṭhanti mātaraḥ | vimukhāḥ śrāntasakthyaśca nirāhārāḥ kṛśodarāḥ | peturārtā vepamānā gāvo varṣaparājitāḥ

हिन्दी अर्थ

कुछ गौमाताएँ बछड़ोंको अपने अड्भमें छिपाकर खड़ी थीं, कितनी ही बछड़ोंकी ओरसे विमुख हो गयी थीं, उनकी जाँघें शिथिल हो रही थीं, कुछ दाना-घास न मिलनेके कारण उनके पेट भीतरको धँस गये थे। वर्षासि परास्त होकर पीड़ित हुई गौएँ थर-थर काँपती हुई पृथ्वीपर गिर पड़ती थीं

अध्याय 73

श्लोक 25

वत्साश्चोन्मुखका बाला दामोदरमुखाः स्थिताः ।त्राहीति वदनैर्दीनैः कृष्णमूचुरिवार्दिताः

vatsāśconmukhakā bālā dāmodaramukhāḥ sthitāḥ | trāhīti vadanairdīnaiḥ kṛṣṇamūcurivārditāḥ

हिन्दी अर्थ

छोटे-छोटे बछड़े मुँह ऊपर उठाकर दामोदरकी ओर देखते हुए खड़े थे, मानो वे पीड़ित बछड़े अपने दीन मुखोंसे श्रीकृष्णको सम्बोधित करके कह रहे थे कि "प्रभो ! हमारी रक्षा कीजिये '

English

Vaishampāyana said:—Having thus chanted the glories of the great God Krishna in the presence of the king, Bhishmaka made a present of precious gems, pearls, and plates of Vaidurja unto him. Thereupon he saluted in this way the highly powerful son of Vinatā too (61–62).

अध्याय 73

श्लोक 26

गवां तत् कदनं दृष्ट्वा दुर्दिनागमजं महत् ।गोपांश्चासन्ननिधनान् कृष्णः कोपं समादधे

gavāṃ tat kadanaṃ dṛṣṭvā durdināgamajaṃ mahat | gopāṃścāsannanidhanān kṛṣṇaḥ kopaṃ samādadhe

हिन्दी अर्थ

इस दुर्दिनके आनेसे गौओंका वह महासंहार होता देख और गोपोंको भी मौतके निकट पहुँचा हुआ जान श्रीकृष्णने इन्द्रके प्रति महान्‌ कोप धारण किया

अध्याय 73

श्लोक 27

स चिन्तयित्वा संरब्धो दृष्टो योगो मयेति च ।आत्मानमात्मना वाक्यमिदमूचे प्रियंवदः

sa cintayitvā saṃrabdho dṛṣṭo yogo mayeti ca | ātmānamātmanā vākyamidamūce priyaṃvadaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रिय वचन बोलनेवाले श्रीकृष्णने कुछ देर सोच-विचारकर रोषावेशसे युक्त हो स्वयं ही अपने-आपसे इस प्रकार कहा-'इस वर्षासे बचनेका उपाय मैंने देख लिया

अध्याय 73

श्लोक 28

अद्याहमिममुत्पाट्य सकाननवनं गिरिम् ।कल्पयेयं गवां स्थानं वर्षत्राणाय दुर्धरम्

adyāhamimamutpāṭya sakānanavanaṃ girim | kalpayeyaṃ gavāṃ sthānaṃ varṣatrāṇāya durdharam

हिन्दी अर्थ

आज मैं वन और काननॉंसहित इस दुर्धर गोवर्धन पर्वतको उखाड़कर गौओंको वर्षासे बचानेके लिये सुरक्षित स्थानका निर्माण करूँगा

English

Vaishampāyana said:—Having thus chanted the glories of the great God Krishna in the presence of the king, Bhishmaka made a present of precious gems, pearls, and plates of Vaidurja unto him. Thereupon he saluted in this way the highly powerful son of Vinatā too (61–62).

अध्याय 73

श्लोक 29

अयं धृतो मया शैलः पृथ्वीगृहनिभोपमः ।त्रास्यते सव्रजा गा वै मद्वश्यश्च भविष्यति

ayaṃ dhṛto mayā śailaḥ pṛthvīgṛhanibhopamaḥ | trāsyate savrajā gā vai madvaśyaśca bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

मेरे द्वारा धारण किया हुआ यह पर्वत पृथ्वीपर बने हुए घरके समान होकर ब्रजसहित समूची गौओंका परित्राण करेगा और मेरे अधीन हो जायगा'

अध्याय 73

श्लोक 30

एवं स चिन्तयित्वा तु कृष्णः सत्यपराक्रमः ।बाह्वोर्बलं दर्शयिष्यन् समीपं तं महीधरम् ।दोर्भ्यामुत्पाटयामास कृष्णो गिरिरिवापरः

evaṃ sa cintayitvā tu kṛṣṇaḥ satyaparākramaḥ | bāhvorbalaṃ darśayiṣyan samīpaṃ taṃ mahīdharam | dorbhyāmutpāṭayāmāsa kṛṣṇo giririvāparaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार सोच-विचारकर सत्यपराक्रमी श्रीकृष्णने अपनी दोनों भुजाओंका बल दिखाते हुए उस निकट वर्ती पर्वतकों दोनों हाथोंसे पकड़कर उखाड़ लिया। उस समय श्रीकृष्ण दूसरे पर्वतके समान ही जान पड़ते थे

अध्याय 73

श्लोक 31

स धृतः सङ्गतो मेघैर्गिरिः सव्येन पाणिना ।गृहभावं गतस्तत्र गृहाकारेण वर्चसा

sa dhṛtaḥ saṅgato meghairgiriḥ savyena pāṇinā | gṛhabhāvaṃ gatastatra gṛhākāreṇa varcasā

हिन्दी अर्थ

भगवान्‌के बायें हाथसे धारण किया गया और मेघोंसे सटा हुआ वह पर्वत उनके गृहाकारक तेज या संकल्पसे वहाँ गृह भावको प्राप्त हो गया

English

Vaishampāyana said:—Having thus chanted the glories of the great God Krishna in the presence of the king, Bhishmaka made a present of precious gems, pearls, and plates of Vaidurja unto him. Thereupon he saluted in this way the highly powerful son of Vinatā too (61–62).

अध्याय 73

श्लोक 32

भूमेरुत्पाट्यमानस्य तस्य शैलस्य सानुषु ।शिलाः प्रशिथिलाश्चेलुर्विनिष्पेतुश्च पादपाः

bhūmerutpāṭyamānasya tasya śailasya sānuṣu | śilāḥ praśithilāścelurviniṣpetuśca pādapāḥ

हिन्दी अर्थ

जिस समय वह पर्वत पृथ्वीसे उखाड़ा जाने लगा, उस समय उसके शिखरोंपर जो टूटी- फूटी शिलाएँ थीं, वे खिसककर गिरने लगीं और बहुत- से वृक्ष भी धराशायी हो गये

अध्याय 73

श्लोक 33

शिखरैर्घूर्णमानैश्च सीदमानैश्च पादपैः ।विधूतैश्चोच्छ्रितैः शृङ्गैरगमः खगमोऽभवत्

śikharairghūrṇamānaiśca sīdamānaiśca pādapaiḥ | vidhūtaiścocchritaiḥ śṛṅgairagamaḥ khagamo'bhavat

हिन्दी अर्थ

उस समय चक्कर काटते हुए शिखरों, खण्डित होते हुए वृक्षों तथा काँपती हुई ऊँची चोटियोंके कारण वह अविचल पर्वत आकाशचारी पक्षीके समान प्रतीत होने लगा

अध्याय 73

श्लोक 34

चलत्प्रस्रवणैः पार्श्वैर्मेघोघैरेकतां गतैः ।भिद्यमानाश्मनिचयश्चचाल धरणीधरः

calatprasravaṇaiḥ pārśvairmeghoghairekatāṃ gataiḥ | bhidyamānāśmanicayaścacāla dharaṇīdharaḥ

हिन्दी अर्थ

पार्वर्ती चल्नल झरने मेघोंके समूहोंसे मिलकर एकताको प्राप्त हो गये। वह पर्वत हिलने लगा और उसकी प्रस्तरराशि विदीर्ण होकर बिखरने लगी

अध्याय 73

श्लोक 35

न मेघानां प्रवृष्टानां न शैलस्याश्मवर्षिणः ।विविदुस्ते जना रूपं वायोस्तस्य च गर्जतः

na meghānāṃ pravṛṣṭānāṃ na śailasyāśmavarṣiṇaḥ | vividuste janā rūpaṃ vāyostasya ca garjataḥ

हिन्दी अर्थ

उस पर्वतके नीचे गर्भगृहमें बैठे हुए वे सब लोग न तो बरसते हुए मेघोंका, न पत्थर बरसानेवाले पर्वतका और न गरजती हुई वायुका ही स्वरूप जान सके

English

Vaishampāyana said:—Having thus chanted the glories of the great God Krishna in the presence of the king, Bhishmaka made a present of precious gems, pearls, and plates of Vaidurja unto him. Thereupon he saluted in this way the highly powerful son of Vinatā too (61–62).

अध्याय 73

श्लोक 36

मेघैः सशैलसंस्थानैर्नीलैः प्रस्रवणार्पितैः ।मिश्रीकृत इवाभाति गिरिरुद्दामबर्हवान्

meghaiḥ saśailasaṃsthānairnīlaiḥ prasravaṇārpitaiḥ | miśrīkṛta ivābhāti giriruddāmabarhavān

हिन्दी अर्थ

झरनों से मिले हुए पर्वताकार नील मेघोंसे मिश्रित हुआ वह पर्वत पंख उठाये हुए मोरके समान प्रतीत होता था

अध्याय 73

श्लोक 37

आप्लुतोऽयं गिरिः पक्षैरिति विद्याधरोरगाः ।गन्धर्वाप्सरसश्चैव वाचो मुञ्चन्ति सर्वशः

āpluto'yaṃ giriḥ pakṣairiti vidyādharoragāḥ | gandharvāpsarasaścaiva vāco muñcanti sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

विद्याधर, नाग, गन्धर्व और अप्सराएँ सब ओर ऐसी चर्चा करते थे कि यह पर्वत अपने मेघरूपी पंखोंसे ऊपरको उड़नेके लिये उद्यत-सा प्रतीत होता है

अध्याय 73

श्लोक 38

सहस्ततलविन्यस्तो मुक्तमूलः क्षितेस्तलात् ।रीतीर्निर्वर्तयामास काञ्चनाञ्जनराजतीः

sahastatalavinyasto muktamūlaḥ kṣitestalāt | rītīrnirvartayāmāsa kāñcanāñjanarājatīḥ

हिन्दी अर्थ

वह पर्वत श्रीकृष्णकी हथेलीपर टिका हुआ था। भूतलसे उसके मूलभागका सम्बन्ध टूट चुका था। उस दशामें वह सोने, कोयले, चाँदी तथा गेरू आदि धातुओंको प्रकट करने लगा

English

Vaishampāyana said:—Having thus chanted the glories of the great God Krishna in the presence of the king, Bhishmaka made a present of precious gems, pearls, and plates of Vaidurja unto him. Thereupon he saluted in this way the highly powerful son of Vinatā too (61–62).

अध्याय 73

श्लोक 39

कानिचिच्छिथिलानीव सञ्च्छिन्नार्द्धानि कानिचित् ।गिरेर्मेघप्रविष्टानि तस्य शृङ्गाणि चाभवन्

kānicicchithilānīva sañcchinnārddhāni kānicit | girermeghapraviṣṭāni tasya śṛṅgāṇi cābhavan

हिन्दी अर्थ

उस पर्वतके कुछ शिखर शिथिल-से हो गये थे, कुछ आधे भागसे टूट गये थे और कितने ही शिखर बादलोंके भीतर घुस गये थे

अध्याय 73

श्लोक 40

गिरिणा कम्पमानेन कम्पितानां तु शाखिनाम् ।पुष्पमुच्चावचं भूमौ व्यशीर्यत समन्ततः

giriṇā kampamānena kampitānāṃ tu śākhinām | puṣpamuccāvacaṃ bhūmau vyaśīryata samantataḥ

हिन्दी अर्थ

पर्वतके हिलनेके साथ ही उसके ऊपरके वृक्ष कम्पित हो उठे और उनके नाना प्रकारके फूल पृथ्वीपर सब ओर बिखर गये

अध्याय 73

श्लोक 41

निःसृताः पृथुमूर्धानः स्वस्तिकार्धविभूषिताः ।द्विजिह्वपततः क्रुद्धाः खेचराः खे समन्ततः

niḥsṛtāḥ pṛthumūrdhānaḥ svastikārdhavibhūṣitāḥ | dvijihvapatataḥ kruddhāḥ khecarāḥ khe samantataḥ

हिन्दी अर्थ

उस समय मोटे-मोटे मस्तकवाले सर्पराज, जो आकाशमें उड़नेकी शक्ति रखते थे, कुपित होकर आकाशमें सब ओर निकल पड़े। उनके शरीर आधे स्वस्तिकसे विभूषित थे

English

Vaishampāyana said:—Having thus chanted the glories of the great God Krishna in the presence of the king, Bhishmaka made a present of precious gems, pearls, and plates of Vaidurja unto him. Thereupon he saluted in this way the highly powerful son of Vinatā too (61–62).

अध्याय 73

श्लोक 42

आर्तिं जग्मुः खगगणा वर्षेण च भयेन च ।उत्पत्त्योत्पस्य गगनात् पुनः पेतुरवाङ्मुखाः

ārtiṃ jagmuḥ khagagaṇā varṣeṇa ca bhayena ca | utpattyotpasya gaganāt punaḥ peturavāṅmukhāḥ

हिन्दी अर्थ

पक्षियोंके समुदाय वर्षा और भयसे बड़े कष्टमें पड़ गये। वे उड़-उड़कर आकाशमें जाते और वहाँसे पुन: नीचे मुख किये गिर पड़ते थे

अध्याय 73

श्लोक 43

रेसुरारोषिताः सिंहाः सजला इव तोयदाः ।गर्गरा इव मथ्यन्तो नेदुः शार्दूलपुङ्गवाः

resurāroṣitāḥ siṃhāḥ sajalā iva toyadāḥ | gargarā iva mathyanto neduḥ śārdūlapuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

बहुत-से सिंह रोषमें भरकर सजल जलधरोंके समान दहाड़ रहे थे। बड़े-बड़े बाघ मथे जानेवाले माँटोंके समान गम्भीर घोष करते थे

English

Vaishampāyana said:—Having thus chanted the glories of the great God Krishna in the presence of the king, Bhishmaka made a present of precious gems, pearls, and plates of Vaidurja unto him. Thereupon he saluted in this way the highly powerful son of Vinatā too (61–62).

अध्याय 73

श्लोक 44

विषमैश्च समीभूतैः समैश्चात्यन्तदुर्गमैः ।व्यावृत्तदेहः च गिरिरन्य एवोपलक्ष्यते

viṣamaiśca samībhūtaiḥ samaiścātyantadurgamaiḥ | vyāvṛttadehaḥ ca giriranya evopalakṣyate

हिन्दी अर्थ

उस पर्वतकी विषम भूमि सम हो गयी और समभूमि विषम होकर अत्यन्त दुर्गम हो गयी, इससे उसके स्वरूपमें इतना उलट-फेर हो गया कि वह किसी और ही पर्वत-सा दिखायी देता था

अध्याय 73

श्लोक 45

अतिवृष्टस्य तैर्मेघैस्तस्य रूपं बभूव ह ।स्तम्भितस्येव रुद्रेण त्रिपुरस्य विहायसि

ativṛṣṭasya tairmeghaistasya rūpaṃ babhūva ha | stambhitasyeva rudreṇa tripurasya vihāyasi

हिन्दी अर्थ

उन मेघोंके द्वारा अतिवृष्टि होनेसे उस पर्वतका रूप वैसा ही हो गया, जैसा कि आकाशमें भगवान्‌ रुद्रके द्वारा स्तम्भित किये गये त्रिपुरका रूप दिखायी देता था

English

Vaishampāyana said:—Having thus chanted the glories of the great God Krishna in the presence of the king, Bhishmaka made a present of precious gems, pearls, and plates of Vaidurja unto him. Thereupon he saluted in this way the highly powerful son of Vinatā too (61–62).

अध्याय 73

श्लोक 46

बाहुदण्डेन कृष्णस्य विधृतं सुमहत्तदा ।नीलाभ्रपटलच्छन्नं तद्गिरिच्छत्रमाबभौ

bāhudaṇḍena kṛṣṇasya vidhṛtaṃ sumahattadā | nīlābhrapaṭalacchannaṃ tadgiricchatramābabhau

हिन्दी अर्थ

भगवान्‌ श्रीकृष्णके बाहुदण्डसे धारण किया गया तथा काले मेघ समूहोंसे आच्छादित हुआ वह पर्वतरूपी छत्र बड़ी शोभा पा रहा था

English

Vaishampāyana said:—Having thus chanted the glories of the great God Krishna in the presence of the king, Bhishmaka made a present of precious gems, pearls, and plates of Vaidurja unto him. Thereupon he saluted in this way the highly powerful son of Vinatā too (61–62).

अध्याय 73

श्लोक 47

स्वप्नायमानो जलदैर्निमीलितगुहामुखः ।बाहूपधाने कृष्णस्य प्रसुप्त इव खे गिरिः

svapnāyamāno jaladairnimīlitaguhāmukhaḥ | bāhūpadhāne kṛṣṇasya prasupta iva khe giriḥ

हिन्दी अर्थ

सोनेकी इच्छा-सी रखनेवाला वह पर्वत आकाशमें श्रीकृष्णकी बाँहका तकिया लगाकर सोया हुआ-सा जान पड़ता था। उस समय उसका गुफारूपी मुख बादलोंकी चादरसे ढका हुआ था ॥ '

English

Vaishampāyana said:—Having thus chanted the glories of the great God Krishna in the presence of the king, Bhishmaka made a present of precious gems, pearls, and plates of Vaidurja unto him. Thereupon he saluted in this way the highly powerful son of Vinatā too (61–62).

अध्याय 73

श्लोक 48

निर्विहङ्गरुतैर्वृक्षैर्निर्मयूररुतैर्वनैः ।निरालम्ब इवाभाति गिरिः स्वशिखरैर्वृतः

nirvihaṅgarutairvṛkṣairnirmayūrarutairvanaiḥ | nirālamba ivābhāti giriḥ svaśikharairvṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

उस पर्वतपर जो वृक्ष थे, उनपर पक्षियोंकी बोली नहीं सुनायी देती थी। वहाँके वन मयूरोंकी केका-ध्वनिसे शून्य हो गये थे। ऐसे वृक्षों और वनोंसे घिरा हुआ वह पर्वत अपने शिखरोंके साथ निरालम्ब-सा प्रतीत होता था

अध्याय 73

श्लोक 49

पर्यस्तैर्घूर्णमानैश्च प्रचलद्भिश्च सानुभिः ।सज्वराणीव शैलस्य वनानि शिखराणि च

paryastairghūrṇamānaiśca pracaladbhiśca sānubhiḥ | sajvarāṇīva śailasya vanāni śikharāṇi ca

हिन्दी अर्थ

उसके श्रृंग अस्त-व्यस्त होकर चक्कर काटते और जोर-जोरसे हिलते थे। उनके कारण उस पर्वतके वन और शिखर ज्वरसे पीड़ित हुए-से प्रतीत होते थे

English

Vaishampāyana said:—Having thus chanted the glories of the great God Krishna in the presence of the king, Bhishmaka made a present of precious gems, pearls, and plates of Vaidurja unto him. Thereupon he saluted in this way the highly powerful son of Vinatā too (61–62).

अध्याय 73

श्लोक 50

उत्तमाङ्गगतास्तस्य मेघाः पवनवाहनाः ।त्वर्यमाणा महेन्द्रेण तोयं मुमुचुरक्षयम्

uttamāṅgagatāstasya meghāḥ pavanavāhanāḥ | tvaryamāṇā mahendreṇa toyaṃ mumucurakṣayam

हिन्दी अर्थ

उस पर्वतके मस्तक (शिखर) -पर पहुँचे हुए वायुरूपी वाहनवाले मेघ देवराज इन्द्रके द्वारा शीघ्रता करनेके लिये प्रेरित होनेपर अक्षय जलकी वर्षा करने लगे

English

Vaishampāyana said:—Having thus chanted the glories of the great God Krishna in the presence of the king, Bhishmaka made a present of precious gems, pearls, and plates of Vaidurja unto him. Thereupon he saluted in this way the highly powerful son of Vinatā too (61–62).

अध्याय 73

श्लोक 51

स लम्बमानः कृष्णस्य भुजाग्रे सघनो गिरिः ।चक्रारूढ इवाभाति देशो नृपतिपीडितः

sa lambamānaḥ kṛṣṇasya bhujāgre saghano giriḥ | cakrārūḍha ivābhāti deśo nṛpatipīḍitaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवान्‌ श्रीकृष्णकी भुजाके अग्रभागमें लटकता हुआ मेघोंसहित वह पर्वत किसी शत्रु राजाके द्वारा पीड़ित हुए देशकी भाँति चक्रपर चढ़ा हुआ-सा प्रतीत होता था*

English

Vaishampāyana said:—Having thus chanted the glories of the great God Krishna in the presence of the king, Bhishmaka made a present of precious gems, pearls, and plates of Vaidurja unto him. Thereupon he saluted in this way the highly powerful son of Vinatā too (61–62).

अध्याय 73

श्लोक 52

स मेघनिचयस्तस्थौ गिरिं तं परिवार्य ह ।पुरं पुरस्कृत्य यथा स्फीतो जनपदो महान्

sa meghanicayastasthau giriṃ taṃ parivārya ha | puraṃ puraskṛtya yathā sphīto janapado mahān

हिन्दी अर्थ

वह मेघोंका समुदाय उस पर्वतको चारों ओरसे घेरकर उसी तरह खड़ा था, जैसे समृद्धिशाली महान्‌ जनपद नगर या राजधानीको अपने सामने रखकर चारों ओर निवास करता है

English

Vaishampāyana said:—Having thus chanted the glories of the great God Krishna in the presence of the king, Bhishmaka made a present of precious gems, pearls, and plates of Vaidurja unto him. Thereupon he saluted in this way the highly powerful son of Vinatā too (61–62).

अध्याय 73

श्लोक 53

निवेश्य तं करे शैलं तोलयित्वा च सस्मितम् ।प्रोवाच गोप्ता गोपानां प्रजापतिरिव स्थितः

niveśya taṃ kare śailaṃ tolayitvā ca sasmitam | provāca goptā gopānāṃ prajāpatiriva sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

उस पर्वतको अपने हाथपर रखकर उसे संतुलित रखते हुए प्रजापतिके समान खड़े हुए गोपरक्षक भगवान्‌ श्रीकृष्णने मुसकराते हुए कहा—

अध्याय 73

श्लोक 54

एतद् दैवैरसम्भाव्यं दिव्येन विधिना मया ।कृतं गिरिगृहं गोपा निर्वातं शरणं गवाम्

etad daivairasambhāvyaṃ divyena vidhinā mayā | kṛtaṃ girigṛhaṃ gopā nirvātaṃ śaraṇaṃ gavām

हिन्दी अर्थ

गोपगण! मैंने दिव्य विधिसे यह पर्वतका घर बना दिया है, जिसे बनाना देवताओंके लिये भी असम्भव था। इसमें वर्षा और वायुका प्रवेश नहीं है। यह गौओंके लिये उत्तम आश्रय है

अध्याय 73

श्लोक 55

क्षिप्रं विशन्तु यूथानि गवामिह हि शान्तये ।निर्वातेषु च देशेषु निवसन्तु यथासुखम्

kṣipraṃ viśantu yūthāni gavāmiha hi śāntaye | nirvāteṣu ca deśeṣu nivasantu yathāsukham

हिन्दी अर्थ

यहाँ शान्ति पानेके लिये गौओंके यूथ शीघ्र प्रवेश करें और इन वायुरहित स्थानोंमें सुखपूर्वक निवास करें

अध्याय 73

श्लोक 56

यथाश्रेष्ठं यथायूथं यथासारं यथासुखम् ।विभज्यतामयं देशः कृतं वर्षनिवारणम्

yathāśreṣṭhaṃ yathāyūthaṃ yathāsāraṃ yathāsukham | vibhajyatāmayaṃ deśaḥ kṛtaṃ varṣanivāraṇam

हिन्दी अर्थ

जो जैसे बड़े-छोटे हों, जिनके जैसे यूथ हों, जिनके पास जैसी साधन-सामग्री हो, उसके अनुसार तुम सब लोग सुखपूर्वक इस स्थानका बँटवारा कर लो। मैंने वर्षाका भलीभाँति निवारण कर दिया है

अध्याय 73

श्लोक 57

शैलोत्पाटनभूरेषा महती निर्मिता मया ।पञ्चक्रोशप्रमाणेन क्रोशैकविस्तरो महान् ।त्रैलोक्यमप्युत्सहते रक्षितुं किं पुनर्व्रजम्

śailotpāṭanabhūreṣā mahatī nirmitā mayā | pañcakrośapramāṇena krośaikavistaro mahān | trailokyamapyutsahate rakṣituṃ kiṃ punarvrajam

हिन्दी अर्थ

मैंने पर्वतको उखाड़कर यहाँ रहनेयोग्य विशाल भूमिका निर्माण कर दिया है। इसकी लम्बाई पाँच कोस और चौड़ाई एक कोसकी है। यह महान्‌ भूभाग तीनों लोकोंकी आँधी-पानीसे रक्षा कर सकता है, फिर व्रजकी तो बात ही क्या है ?'

अध्याय 73

श्लोक 58

ततः किलकिलाशब्दो गवां हम्भारवैः सह ।गोपानां तुमुलो जज्ञे मेघनादश्च बाह्यतः

tataḥ kilakilāśabdo gavāṃ hambhāravaiḥ saha | gopānāṃ tumulo jajñe meghanādaśca bāhyataḥ

हिन्दी अर्थ

यह सुनकर भीतरकी ओर गौओंके रँभानेके साथ ही गोपोंकी किलकारियोंका तुमुल नाद गूँज उठा और बाहरकी ओर मेघोंकी गम्भीर गर्जना होने लगी

अध्याय 73

श्लोक 59

प्राविशन्त ततो गावो गोपैर्यूथप्रकल्पिताः ।तस्य शैलस्य विपुलं प्रदरं गह्वरोदरम्

prāviśanta tato gāvo gopairyūthaprakalpitāḥ | tasya śailasya vipulaṃ pradaraṃ gahvarodaram

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर गोपोंद्वारा एक-एक यूथके रूपमें विभक्त की हुई गौएँ उस पर्वतकी विशाल गुफामें, जिसका भीतरी भाग बहुत बड़ा था, प्रवेश करने लगीं

English

Vaishampāyana said:—Having thus chanted the glories of the great God Krishna in the presence of the king, Bhishmaka made a present of precious gems, pearls, and plates of Vaidurja unto him. Thereupon he saluted in this way the highly powerful son of Vinatā too (61–62).

अध्याय 73

श्लोक 60

कृष्णोऽपि मूले शैलस्य शैलस्तम्भ इवोच्छ्रितः ।दधारैकेन हस्तेन शैलं प्रियमिवातिथिम्

kṛṣṇo'pi mūle śailasya śailastambha ivocchritaḥ | dadhāraikena hastena śailaṃ priyamivātithim

हिन्दी अर्थ

भगवान्‌ श्रीकृष्ण भी उस पर्वतके मूलभागमें प्रस्तरनिर्मित ऊँचे खम्भेके समान खड़े हो गये। उन्होंने उस पहाड़को अपने प्रिय अतिथिकी भाँति एक हाथसे पकड़ रखा था

English

Vaishampāyana said:—Having thus chanted the glories of the great God Krishna in the presence of the king, Bhishmaka made a present of precious gems, pearls, and plates of Vaidurja unto him. Thereupon he saluted in this way the highly powerful son of Vinatā too (61–62).

अध्याय 73

श्लोक 61

ततो व्रजस्य भाण्डानि युक्तानि शकटानि च ।विविशुर्वर्षभीतास्ते तद् गृहं गिरिनिर्मितम्

tato vrajasya bhāṇḍāni yuktāni śakaṭāni ca | viviśurvarṣabhītāste tad gṛhaṃ girinirmitam

हिन्दी अर्थ

हहनोंपर आरूढ़ होकर जब पलायन करने लगते हैं, उस समय त॒ भगवान्‌ श्रीकृष्णके हाथरूपी चक्रपर आरूढ़ हुआ दिखायी तत्पश्चात्‌ व्षसि डरे हुए ब्रजके गोप अपने बर्तन- भाड़े और जुते हुए छकड़े लेकर उस पर्वतनिर्मित गृहमें प्रविष्ट हो गये

English

Vaishampāyana said:—Having thus chanted the glories of the great God Krishna in the presence of the king, Bhishmaka made a present of precious gems, pearls, and plates of Vaidurja unto him. Thereupon he saluted in this way the highly powerful son of Vinatā too (61–62).

अध्याय 73

श्लोक 62

अतिदैवं तु कृष्णस्य दृष्ट्वा तत् कर्म वज्रभृत् ।मिथ्याप्रतिज्ञो जलदान् वारयामास वै विभुः

atidaivaṃ tu kṛṣṇasya dṛṣṭvā tat karma vajrabhṛt | mithyāpratijño jaladān vārayāmāsa vai vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णके उस कर्मको, जो देवताओंके लिये भी असम्भव है, देखकर वज़धारी इन्द्रने उन मेघोंको रोक दिया । ब्रजको नष्ट कर देनेकी उनकी प्रतिज्ञा झूठी हो गयी

English

Vaishampāyana said:—Having thus chanted the glories of the great God Krishna in the presence of the king, Bhishmaka made a present of precious gems, pearls, and plates of Vaidurja unto him. Thereupon he saluted in this way the highly powerful son of Vinatā too (61–62).

अध्याय 73

श्लोक 63

सप्तरात्रे तु निर्वृत्ते धरण्यां विगतोत्सवः ।जगाम संवृतो मेघैर्वृत्रहा स्वर्गमुत्तमम्

saptarātre tu nirvṛtte dharaṇyāṃ vigatotsavaḥ | jagāma saṃvṛto meghairvṛtrahā svargamuttamam

हिन्दी अर्थ

सात राततक पृथ्वीपर वर्षा करनेके पश्चात्‌ मेघोंसे घिरे हुए वृत्रनाशक इन्द्र उत्सवहीन (आनन्दशून्य) हो (अथवा ब्रजमें मनाये जानेवाले अपने उत्सवसे वल्चित हो) उत्तम स्वर्गलोकको लौट गये

अध्याय 73

श्लोक 64

निवृत्ते सप्तरात्रं तु निष्प्रयत्ने शतक्रतौ ।गताभ्रे विमले व्योम्नि दिवसे दीप्तभास्करे

nivṛtte saptarātraṃ tu niṣprayatne śatakratau | gatābhre vimale vyomni divase dīptabhāskare

श्लोक 64–65 का हिन्दी अर्थ

सात रात बीत जानेपर जब इन्द्रका सारा प्रयत्न निष्फल हो गया, बादल नष्ट हो गये, आकाश निर्मल हो गया और दिनमें सूर्यदेव देदीप्यमान हो उठे, उस समय सारी गौएँ फिर उसी मार्गसे जैसे आयी थीं, उसी तरह लौट गयीं। सारा ब्रज पुन: अपने निवासस्थानको चला गया

अध्याय 73

श्लोक 65

गावस्तेनैव मार्गेण परिजग्मुर्यथागतम् ।स्वं च स्थानं ततो घोषः प्रत्ययात् पुनरेव सः

gāvastenaiva mārgeṇa parijagmuryathāgatam | svaṃ ca sthānaṃ tato ghoṣaḥ pratyayāt punareva saḥ

अर्थ श्लोक 64 के साथ

अध्याय 73

श्लोक 66

कृष्णोऽपि तं गिरिश्रेष्ठं स्वस्थाने स्थावरात्मवान् ।प्रीतो निवेशयामास शिवाय वरदो विभुः

kṛṣṇo'pi taṃ giriśreṣṭhaṃ svasthāne sthāvarātmavān | prīto niveśayāmāsa śivāya varado vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

स्थिरभावसे खड़े हुए वरदायक भगवान्‌ श्रीकृष्णने भी प्रसन्न होकर फिर जगत्‌के कल्याणके लिये उस श्रेष्ठ पर्वतको अपने स्थानपर स्थापित कर दिया

English

Vaishampāyana said:—Having thus chanted the glories of the great God Krishna in the presence of the king, Bhishmaka made a present of precious gems, pearls, and plates of Vaidurja unto him. Thereupon he saluted in this way the highly powerful son of Vinatā too (61–62).

स्रोत: local proofread transcription: Sanskrit shlokas of the Harivamsa (Harivamsha, Vishnu and Bhavishya parvas) from sanskritdocuments.org. One chapter per adhyaya; verse numbers as printed in the source (restarting in each adhyaya). Appendix sections are not included. · प्राप्त 19/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.