Harivamsha Purana
45
अध्याय 45 / 318

Parva 1, Adhyāya 45

77 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ77 श्लोक

अध्याय 45

श्लोक 1

देवासुरसङ्ग्रामः एवं और्वाग्नेः उत्पत्तिः ताभ्यां बलाभ्यां सञ्जज्ञे तुमुलो विग्रहस्तदा ।सुराणामसुराणां च परस्परजयैषिणाम्

devāsurasaṅgrāmaḥ evaṃ aurvāgneḥ utpattiḥ tābhyāṃ balābhyāṃ sañjajñe tumulo vigrahastadā | surāṇāmasurāṇāṃ ca parasparajayaiṣiṇām

हिन्दी अर्थ

बैशम्पायनजी कहते हैं—जनमेजय ! एक-दूसरेपर विजय पानेकी इच्छावाले देवताओं और असुरोंकी उन पेनाओंमें उस समय घोर युद्ध आरम्भ हो गया

अध्याय 45

श्लोक 2

दानवा दैवतैः सार्द्धं नानाप्रहरणोद्यताः ।समीयुर्युध्यमाना वै पर्वताः पर्वतैरिव

dānavā daivataiḥ sārddhaṃ nānāpraharaṇodyatāḥ | samīyuryudhyamānā vai parvatāḥ parvatairiva

हिन्दी अर्थ

दानव-सैनिक नाना प्रकारके हथियार उठाये देवताओंके पाथ युद्ध करते हुए उनसे भिड़ गये, मानो एक श्रेणीके पर्वत दूसरी श्रेणीके पर्वतोंसे टकरा रहे हैं

अध्याय 45

श्लोक 3

तत् सुरासुरसंयुक्तं युद्धमत्यद्भुतं बभौ ।धर्माधर्मसमायुक्तं दर्पेण विनयेन च

tat surāsurasaṃyuktaṃ yuddhamatyadbhutaṃ babhau | dharmādharmasamāyuktaṃ darpeṇa vinayena ca

हिन्दी अर्थ

देवताओं और असुरोंका वह तुमुल युद्ध अत्यन्त अद्भुत प्रतीत होता था, मानो धर्म और अधर्म परस्पर जूझ हे हों, दर्प और विनय एक-दूसरेसे लड़ रहे हों

English

²⁰⁰ The wife of the sage Vasistha.

अध्याय 45

श्लोक 4

ततो रथैः प्रजविभिर्वाहनैश्च प्रचोदितैः ।उत्पतद्भिश्च गगनं सासिहस्तैः समन्ततः

tato rathaiḥ prajavibhirvāhanaiśca pracoditaiḥ | utpatadbhiśca gaganaṃ sāsihastaiḥ samantataḥ

श्लोक 4–6 का हिन्दी अर्थ

तदनन्तर रथोंके वेगपूर्वक दौड़ने, घोड़ोंके एड़ लगाकर भगाये जाने, चारों ओर तलवार हाथमें लिये योद्धाओंके आकाशमें उछलने, मुसलोंके फेंके जाने, बाणोंके चलाने, धनुषोंके खींचे जाने और मुद्रोंके गिराये जानेसे देवताओं और दानवोंसे भरा हुआ वह घोर युद्ध प्रलयकालकी अप्रिके समान सम्पूर्ण जगत्‌को त्रास देने लगा

English

²⁰¹ The queen of gods, the wife of Indra.

अध्याय 45

श्लोक 5

विक्षिप्यमाणैर्मुसलैः सम्प्रेष्यद्भिश्च सायकैः ।चापैर्विस्फार्यमाणैश्च पात्यमानैश्च मुद्गरैः

vikṣipyamāṇairmusalaiḥ sampreṣyadbhiśca sāyakaiḥ | cāpairvisphāryamāṇaiśca pātyamānaiśca mudgaraiḥ

अर्थ श्लोक 4 के साथ

अध्याय 45

श्लोक 6

तद् युद्धमभवद् घोरं देवदानवसङ्कुलम् ।जगतस्त्रासजननं युगसंवर्तकोपमम्

tad yuddhamabhavad ghoraṃ devadānavasaṅkulam | jagatastrāsajananaṃ yugasaṃvartakopamam

अर्थ श्लोक 4 के साथ

अध्याय 45

श्लोक 7

स्वहस्तमुक्तैः परिघैः क्षिप्यमाणैश्च पर्वतैः ।दानवाः समरे जघ्नुर्देवानिन्द्रपुरोगमान्

svahastamuktaiḥ parighaiḥ kṣipyamāṇaiśca parvataiḥ | dānavāḥ samare jaghnurdevānindrapurogamān

हिन्दी अर्थ

उस समराज्णमें समस्त दानव अपने हाथोंसे छोड़े गये परिघों और फेंके जाते हुए पर्वतशिखरोंकी चोटसे इन्द्र आदि देवताओंको घायल करने लगे

अध्याय 45

श्लोक 8

ते वध्यमाना बलिभिर्दानवैर्जितकाशिभिः ।विषण्णमनसो देवा जग्मुरार्तिं परां मृधे

te vadhyamānā balibhirdānavairjitakāśibhiḥ | viṣaṇṇamanaso devā jagmurārtiṃ parāṃ mṛdhe

हिन्दी अर्थ

युद्धस्थलमें अपनी विजयसे उल्लसित एवं सुशोभित होनेवाले महाबली दानवोंकी मार खाकर समस्त देवता मन-ही-मन खिन्न हो उठे, उन्हें बड़ी पीड़ा हुई

अध्याय 45

श्लोक 9

तेऽस्त्रजालैः प्रमथिताः परिघैर्भिन्नमस्तकाः ।भिन्नोरस्का दितिसुतैर्वेमू रक्तं व्रणैर्बहु

te'strajālaiḥ pramathitāḥ parighairbhinnamastakāḥ | bhinnoraskā ditisutairvemū raktaṃ vraṇairbahu

हिन्दी अर्थ

दैत्योंने अपने अस्त्रसमूहोंसे देवताओंको मथ डाला, परिघोंकी मारसे उनके मस्तक फोड़ डाले और वक्ष:स्थल विदीर्ण कर दिये। उस समय देवता अपने घावोंसे बहुत रक्त बहा रहे थे

English

Hearing this all the women of Devaki's family cried aloud and she, herself shedding tears, prayed humbly to him; "O lord, you have already killed my seven beautiful sons. I have taken this new-born daughter for already slain. Do what you think proper." Seeing that girl and drawing her out the wicked-minded Kansa said:—"While a daughter is born she is already killed." That girl, equal to the earth herself, who was wearied on account of her living in the womb and whose hairs were wet with the water thereof, was placed before him on the ground. Taking her with contempt by the legs and whirling her Kansa dashed her against a stone. Although thrown on a rock in derision, that girl, who is daily worshipped by the gods, was not crushed. On the other hand, casting off her human from and being adorned with celestial garlands, pastes, and a shining crown she, with dishevelled hairs and remonstrating with Kansa, rose up in the sky (31–38). She was clad in a dark blue raiment, her breasts were rising, her hip was spacious like a car and she had four arms. Her colour was shining like lightning, her eyes were like the rising sun, and she was like a clouded evening. That dreadful girl, having a moon-like countenance, and roaring like a cloud, was surrounded by ghosts and goblins. Dancing and laughing in that dark night she rose up in the sky. Drinking most excellent wine and laughing aloud she, in anger, said to Kansa (39–42).

अध्याय 45

श्लोक 10

स्पन्दिताः पाशजालैश्च निर्यत्नाश्च शरैः कृताः ।प्रविष्टा दानवी माया न शेकुस्ते विचेष्टितुम्

spanditāḥ pāśajālaiśca niryatnāśca śaraiḥ kṛtāḥ | praviṣṭā dānavī māyā na śekuste viceṣṭitum

हिन्दी अर्थ

दैत्योंने फन्दोंके जाल बिछाकर देवताओंको निरुपाय कर दिया और बाणोंके प्रहारसे उन्हें इतना घायल कर दिया कि वे अपने अड्लोंसे रक्तकी धारा बहाने लगे। दानवोंकी मायाके वशीभूत होकर वे हिलने-डुलनेकी भी शक्ति खो बैठे

English

"O Kansa, for thy own destruction thou hast whirled and dashed me against a rock. Therefore at the time of thy death when thy enemy will attack thee I will tear off thy body with my hands and drink thy hot

अध्याय 45

श्लोक 11

संस्तम्भितमिवाभाति निष्प्राणसदृशाकृति ।बलं सुराणामसुरैर्निष्प्रयत्नायुधं कृतम्

saṃstambhitamivābhāti niṣprāṇasadṛśākṛti | balaṃ surāṇāmasurairniṣprayatnāyudhaṃ kṛtam

हिन्दी अर्थ

असुरोंने देवताओंकी सेनाके सारे प्रयत्न और आयुध निष्फल कर दिये। उस समय वह सेना मन्त्रशक्तिसे स्तम्भित की हुई-सी प्रतीत होती थी, प्राणशून्य मुर्दे- जैसे दिखायी देती थी

अध्याय 45

श्लोक 12

मायापाशान् विकर्षंश्च भिन्दन् वज्रेण ताञ्शरान् ।शक्रो दैत्यबलं घोरं विवेश बहुलोचनः

māyāpāśān vikarṣaṃśca bhindan vajreṇa tāñśarān | śakro daityabalaṃ ghoraṃ viveśa bahulocanaḥ

हिन्दी अर्थ

तब बहुसंख्यक नेत्रोंसे सुशोभित होनेवाले देवराज इन्द्रने अपने वज्से दैत्योंके माया-पाशोंको हटाते और उनके चलाये हुए बाणोंको काटते हुए उनकी घोर सेनामें प्रवेश किया

English

Kansa said:—"O Sister, I have made endless attempts to escape the hand of death, and for this, I have destroyed many of your children. O Madam, my death has now come from another quarter (50). Alas! being ruthless, I have, with care, slain my own kinsmen, but have not been able to supersede destiny by my manliness (51). Under the influence of bad time, I have been the instrument of their death. Therefore cast off your anxiety for the destruction of your embryos and your sorrow for the death of your sons (52). It is Time that is the enemy of all and brings about their destruction. It is Time that moves every thing. People, like me, are merely the instruments (53). O lady, calamities, the inevitable out-come of one's own deeds, arrive of them selves in proper time. But pity it is that (they think) 'I am the doer' (54). Do not lament for your sons and renounce your grief. Such is the course of men and no body can undo the work of Time (55). The mischiefs, that I have done to you, are all present in my mind. I throw myself at your feet like a son. Be not offended with me" (56).

अध्याय 45

श्लोक 13

स दैत्यान् प्रमुखे हत्वा तद् दानवबलं महत् ।तामसेनास्त्रजालेन तमोभूतमथाकरोत्

sa daityān pramukhe hatvā tad dānavabalaṃ mahat | tāmasenāstrajālena tamobhūtamathākarot

हिन्दी अर्थ

उन्होंने सामने खड़े हुए दैत्योंको मारकर दानवोंकी उस विशाल वाहिनीपर तामसास्त्रका जाल-सा बिछा दिया और उसे अन्धकारसे अभिभूत कर डाला

English

After Kansa had said this, the poor Devaki, with her face bathed in tears, and casting her looks upon her husband said—"Rise up, my brother, rise up." And then she addressed to him the following (57).

अध्याय 45

श्लोक 14

तेऽन्योन्यं नावबुध्यन्त देवान् वा दानवानपि ।घोरेण तमसाऽऽविष्टाः पुरुहूतस्य तेजसा

te'nyonyaṃ nāvabudhyanta devān vā dānavānapi | ghoreṇa tamasā''viṣṭāḥ puruhūtasya tejasā

हिन्दी अर्थ

इन्द्रके प्रभावसे घोर अन्धकारमें डूबे हुए दैत्य न तो आपसभमें ही किसीको जान पाते थे और न देवताओं अथवा दानवोंको ही पहचान पाते थे

अध्याय 45

श्लोक 15

मायापाशैर्विमुक्ताश्च यत्नवन्तः सुरोत्तमाः ।वपूंषि दैत्यसङ्घानां तमोभूतान्यपातयन्

māyāpāśairvimuktāśca yatnavantaḥ surottamāḥ | vapūṃṣi daityasaṅghānāṃ tamobhūtānyapātayan

हिन्दी अर्थ

दैत्योंके मायापाशसे मुक्त हुए श्रेष्ठ देवताओंने प्रयलशील होकर उन दैत्यसमूहोंके अन्धकारसे आच्छन्न हुए शरीरोंको धरतीपर गिराना आरम्भ किया

अध्याय 45

श्लोक 16

अपध्वस्ता विसंज्ञाश्च तमसा नीलवर्चसः ।पेतुस्ते दानवगणाश्छिन्नपक्षा इवाचलाः

apadhvastā visaṃjñāśca tamasā nīlavarcasaḥ | petuste dānavagaṇāśchinnapakṣā ivācalāḥ

हिन्दी अर्थ

अन्धकारसे नीली कान्ति धारण करनेवाले वे दानव देवताओंकी मार खाकर मूर्च्छित हो पंख कटे हुए पर्वतोंके समान धराशायी होने लगे

English

²⁰² The word in the text is _Adhokshaja_, a name of Vishnu. It literally means, being produced by or produced to such as have subdued or cast down their passions.

अध्याय 45

श्लोक 17

दैत्यानां तद्घनीभूतमन्धकारमहार्णवम् ।प्रविष्टं बलमुत्त्रस्तं तमोभूतमिवाबभौ

daityānāṃ tadghanībhūtamandhakāramahārṇavam | praviṣṭaṃ balamuttrastaṃ tamobhūtamivābabhau

हिन्दी अर्थ

अन्धकारके महासागरमें डूबी हुई दैत्योंकी वह घनीभूत सेना अत्यन्त भयभीत हो गयी और स्वयं तमोमयी-सी प्रतीत होने लगी

अध्याय 45

श्लोक 18

तदासृजन्महामायां मयस्तां तामसीं दहन् ।युगान्ताग्निमिवात्युग्रां सृष्टामौर्वेण वह्निना

tadāsṛjanmahāmāyāṃ mayastāṃ tāmasīṃ dahan | yugāntāgnimivātyugrāṃ sṛṣṭāmaurveṇa vahninā

हिन्दी अर्थ

तब मय नामक दानवने इन्द्रके द्वारा फैलायी हुई उस तामसी मायाको नष्ट करते हुए एक महामायाकी सृष्टि की, जो औरव नामक अग्ि (बड़वानल) -के द्वारा रची गयी थी और प्रलयकालकी अग्िके समान अत्यन्त भयंकर थी

अध्याय 45

श्लोक 19

सा ददाह तमः सर्वं माया मयविकल्पिता ।दैत्याश्च दीप्तवपुषः सद्य उत्तस्थुराहवे

sā dadāha tamaḥ sarvaṃ māyā mayavikalpitā | daityāśca dīptavapuṣaḥ sadya uttasthurāhave

हिन्दी अर्थ

मयके द्वारा फैलायी हुई उस मायाने सारे अन्धकारको जलाकर भस्म कर दिया; फिर तो दैत्योंके शरीर दमक उठे और वे तत्काल युद्धके लिये खड़े हो गये

अध्याय 45

श्लोक 20

मायामौर्वीं समासाद्य दह्यमाना दिवौकसः ।भेजिरे चन्द्रविषयं शीतांशुसलिले शयात्

māyāmaurvīṃ samāsādya dahyamānā divaukasaḥ | bhejire candraviṣayaṃ śītāṃśusalile śayāt

हिन्दी अर्थ

अब तो देवतालोग और्वी मायाके सम्पर्कमें आकर दग्ध होने लगे और ठंढे जलमें शयन करनेके लिये चन्द्रमाके समीप गये

अध्याय 45

श्लोक 21

ते दह्यमाना ह्यौर्वेण तेजसा भ्रष्टतेजसः ।शशंसुर्वज्रिणे देवाः सन्तप्ताः शरणैषिणः

te dahyamānā hyaurveṇa tejasā bhraṣṭatejasaḥ | śaśaṃsurvajriṇe devāḥ santaptāḥ śaraṇaiṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

वे सब देवता और्वके तेजसे झुलसकर अपना तेज खो बैठे। उन्होंने अत्यन्त संतप्त होकर शरण पानेकी इच्छासे इन्द्रके पास जाकर पुकार की

अध्याय 45

श्लोक 22

सन्तप्ते मायया सैन्ये दह्यमाने च दानवैः ।चोदितो देवराजेन वरुणो वाक्यमब्रवीत्

santapte māyayā sainye dahyamāne ca dānavaiḥ | codito devarājena varuṇo vākyamabravīt

हिन्दी अर्थ

जब मयासुरकी मायासे सारी सेना संतप्त हो उठी और दानव भी उसे जलाने लगे, तब देवराजके द्वारा उसकी शान्तिके लिये प्रेरित होनेपर वरुणने इस प्रकार कहा

English

Hearing of this secret intelligence from the large-minded Vasudeva, Nanda was greatly pleased and ascended his conveyance along with Yashoda (14). He placed the baby prince on a vehicle carried by men on their shoulders (15). He then proceeded by a road situate on the bank of Yamunā, sprinkled with profuse water and filled with cool air (16).

अध्याय 45

श्लोक 23

पुरा ब्रह्मर्षिजः शक्र तपस्तेपेऽतिदारुणम् ।ऊर्वो मुनिः स तेजस्वी सदृशो ब्रह्मणो गुणैः

purā brahmarṣijaḥ śakra tapastepe'tidāruṇam | ūrvo muniḥ sa tejasvī sadṛśo brahmaṇo guṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

वरुण बोले—देवेन्द्र! पूर्वकालमें ऊर्व नामसे प्रसिद्ध एक तेजस्वी मुनि थे, जो ब्रह्मर्षि भृगुके पुत्र थे। वे गुणोंमें ब्रह्माजीके समान थे। उन्होंने अत्यन्त दारुण तप करना आरम्भ किया

अध्याय 45

श्लोक 24

तं तपन्तमिवादित्यं तपसा जगदव्ययम् ।उपतस्थुर्मुनिगणा देवा ब्रह्मर्षिभिः सह

taṃ tapantamivādityaṃ tapasā jagadavyayam | upatasthurmunigaṇā devā brahmarṣibhiḥ saha

हिन्दी अर्थ

जैसे सूर्य इस अव्यय (प्रवाहरूपसे सदा रहनेवाले ) नगत्‌को सदा तपाते रहते हैं, उसी प्रकार वे भी अपनी पस्यासे सबको ताप देने लगे। तब ब्रह्मर्षियोंसहित वता और मुनिगण उनके पास आये

अध्याय 45

श्लोक 25

हिरण्यकशिपुश्चैव दानवो दानवेश्वरः ।ऋषिं विज्ञापयामास पुरा परमतेजसम्

hiraṇyakaśipuścaiva dānavo dānaveśvaraḥ | ṛṣiṃ vijñāpayāmāsa purā paramatejasam

हिन्दी अर्थ

दानव हेरण्यकशिपु भी, जो समस्त दानवोंका स्वामी था, कैसी समय उन परम तेजस्वी महर्षिके पास आया और नसे शान्तिके लिये प्रार्थना करता रहा; यह प्राचीन फालकी बात है

अध्याय 45

श्लोक 26

तमूचुर्ब्रह्मऋषयो वचनं ब्रह्मसम्मितम् ।ऋषिवंशेषु भगवञ्छिन्नमूलमिदं कुलम्

tamūcurbrahmaṛṣayo vacanaṃ brahmasammitam | ṛṣivaṃśeṣu bhagavañchinnamūlamidaṃ kulam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मर्षियोंने उनसे यह वेदतुल्य ात कही—' भगवन्‌! ऋषियोंके वंशोंमें आपके इस लकी जड़ कट-सी गयी है'

अध्याय 45

श्लोक 27

एकस्त्वमनपत्यश्च गोत्रं यन्नानुवर्तसे ।कौमारं व्रतमास्थाय क्लेशमेवानुवर्तसे

ekastvamanapatyaśca gotraṃ yannānuvartase | kaumāraṃ vratamāsthāya kleśamevānuvartase

हिन्दी अर्थ

एकमात्र आप ही मपने कुलमें बचे हैं और आपके कोई संतान नहीं है ही भी आप गोत्रका अनुसरण नहीं करते हैं—उसकी रम्पराको बनाये रखनेके लिये कोई प्रयत्न नहीं करते । केवल नैष्टिक ब्रह्मचर्यका व्रत धारण करके तपस्याजनित लेशका ही अनुगमन कर रहे हैं

अध्याय 45

श्लोक 28

बहूनि विप्र गोत्राणि मुनीनां भावितात्मनाम् ।एकदेहानि तिष्ठन्ति विभक्तानि विना प्रजाः

bahūni vipra gotrāṇi munīnāṃ bhāvitātmanām | ekadehāni tiṣṭhanti vibhaktāni vinā prajāḥ

हिन्दी अर्थ

विप्रवर ! त्शुद्ध अन्त:करणवाले मुनियोंके बहुत-से ऐसे गोत्र या ल हैं, जो एक शरीर (एक व्यक्ति)-पर ही अवलम्बित हे हैं और संतान न होनेके कारण जड़से अलग होकर ष्ट हो गये हैं

English

Hearing of this secret intelligence from the large-minded Vasudeva, Nanda was greatly pleased and ascended his conveyance along with Yashoda (14). He placed the baby prince on a vehicle carried by men on their shoulders (15). He then proceeded by a road situate on the bank of Yamunā, sprinkled with profuse water and filled with cool air (16).

अध्याय 45

श्लोक 29

कुलेषूच्छिन्नमूलेषु तेषु नो नास्ति कारणम् ।भवांस्तु तपसा श्रेष्ठः प्रजापतिसमद्युतिः

kuleṣūcchinnamūleṣu teṣu no nāsti kāraṇam | bhavāṃstu tapasā śreṣṭhaḥ prajāpatisamadyutiḥ

हिन्दी अर्थ

मूलके ही नष्ट हो जानेसे उन लोंकी वृद्धिका हमारे देखनेमें कोई कारण नहीं रह या है, परंतु आप तो (अपनी भावी वंशपरम्पराके [लरूपमें विद्यमान ही हैं। आपके रहते इस कुलका च्छेद नहीं होना चाहिये। आप) तपकी दृष्टिसे श्रेष्ठ हैं और तेज एवं कान्तिमें भी प्रजापतियोंके तुल्य हैं

अध्याय 45

श्लोक 30

तत् प्रवर्तस्व वंशाय वर्द्धयात्मानमात्मना ।त्वमाधत्स्वोर्जितं तेजो द्वितीयां वै तनुं कुरु

tat pravartasva vaṃśāya varddhayātmānamātmanā | tvamādhatsvorjitaṃ tejo dvitīyāṃ vai tanuṃ kuru

हिन्दी अर्थ

त: आप अपने वंशको चलानेका उद्योग कीजिये और पपने द्वारा अपने-आपको बढ़ाइये। अपने ओजस्वी तेज वीर्य) -का (योग्य पत्नीमें) आधान कीजिये और ऐसा ररके पुत्ररूपमें अपने दूसरे शरीरको प्रकट कीजिये '

अध्याय 45

श्लोक 31

स एवमुक्तो मुनिभिमुनिर्मनसि ताडितः ।जगर्हे तानृषिगणान् वचनं चेदमब्रवीत्

sa evamukto munibhimunirmanasi tāḍitaḥ | jagarhe tānṛṣigaṇān vacanaṃ cedamabravīt

हिन्दी अर्थ

न महर्षियोंके ऐसा कहनेपर ऊर्व मुनिके हदयमें गहरा कका लगा। वे उन ऋषियोंकी निन्‍्दा करने लगे और स प्रकार बोले—

अध्याय 45

श्लोक 32

यथायं शाश्वतो धर्मो मुनीनां विहितः पुरा ।सदाऽऽर्षं सेवतां कर्म वन्यमूलफलाशिनाम्

yathāyaṃ śāśvato dharmo munīnāṃ vihitaḥ purā | sadā''rṣaṃ sevatāṃ karma vanyamūlaphalāśinām

हिन्दी अर्थ

महात्माओ! जो वनके फल- ल खाकर रहते हैं और सदा आर्षशास्त्रोंमें बताये हुए त्कर्मका सेवन करते हैं, उन हम-जैसे ऋषि-मुनियोंके नये तो प्राचीन कालसे इस तप एवं ब्रह्मचर्यरूप नातनधर्मका ही विधान किया गया है

English

Hearing of this secret intelligence from the large-minded Vasudeva, Nanda was greatly pleased and ascended his conveyance along with Yashoda (14). He placed the baby prince on a vehicle carried by men on their shoulders (15). He then proceeded by a road situate on the bank of Yamunā, sprinkled with profuse water and filled with cool air (16).

अध्याय 45

श्लोक 33

ब्रह्मयोनौ प्रसूतस्य ब्राह्मणस्यानुवर्तिनः ।ब्रह्मचर्यं सुचरितं ब्रह्माणमपि चालयेत्

brahmayonau prasūtasya brāhmaṇasyānuvartinaḥ | brahmacaryaṃ sucaritaṃ brahmāṇamapi cālayet

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मण- लमें उत्पन्न होकर ब्राह्मण-धर्मका अनुसरण करनेवाले दूजके द्वारा इस ब्रहमचर्य-ब्रतका यदि भलीभाँति चरण किया जाय तो यह ब्रह्माजीको भी विचलित र सकता है

अध्याय 45

श्लोक 34

द्विजानां वृत्तयस्तिस्रो ये गृहाश्रमवासिनः ।अस्माकं तु वनं वृत्तिर्वनाश्रमनिवासिनाम्

dvijānāṃ vṛttayastisro ye gṛhāśramavāsinaḥ | asmākaṃ tu vanaṃ vṛttirvanāśramanivāsinām

हिन्दी अर्थ

ारिंशो5ध्याय: + २१९ "जो गृहस्थ-आश्रममें निवास करते हैं, उन ब्राह्मणोंके लिये ही शास्त्रमें यज्ञ कराना, वेद पढ़ाना और दान ग्रहण करना—ये तीन वृत्तियाँ बतायी गयी हैं। हम-जैसे ऊर्ध्वरता वनवासियोंके लिये तो वनके फल-मूल ही जीविकाके साधन हैं

English

Hearing of this secret intelligence from the large-minded Vasudeva, Nanda was greatly pleased and ascended his conveyance along with Yashoda (14). He placed the baby prince on a vehicle carried by men on their shoulders (15). He then proceeded by a road situate on the bank of Yamunā, sprinkled with profuse water and filled with cool air (16).

अध्याय 45

श्लोक 35

अम्बुभक्षा वायुभक्षा दन्तोलूखलिकास्तथा ।अश्मकुट्टा दशनपाः पञ्चातपतपाश्च ये

ambubhakṣā vāyubhakṣā dantolūkhalikāstathā | aśmakuṭṭā daśanapāḥ pañcātapatapāśca ye

हिन्दी अर्थ

कुछ लोग केवल जल या वायु पीकर ही रहते हैं, कुछ दाँतोंसे ही ओखली और मूसलका काम लेते हैं अर्थात्‌ दाँत रहनेपर भूसीसहित नीवार आदिको चबा लेते हैं। ये ही *दशनप' कहलाते हैं। परंतु जिनके दाँत नहीं हैं, वे पत्थरोंसे ही कूट- पीसकर वन्य वस्तुओंको खाते हैं। कुछ पश्चाग्िके तापका सेवन करते हैं

अध्याय 45

श्लोक 36

एते तपसि तिष्ठन्तो व्रतैरपि सुदुष्करैः ।ब्रह्मचर्यं पुरस्कृत्य प्रार्थयन्ते परां गतिम्

ete tapasi tiṣṭhanto vratairapi suduṣkaraiḥ | brahmacaryaṃ puraskṛtya prārthayante parāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

ये अत्यन्त दुष्कर ब्रतोंका आचरण करते हुए भी तपस्यामें लगे रहते और मुख्यतः ब्रह्मचर्य-ब्रतका पालन करके उत्कृष्ट गतिको पाना चाहते हैं

अध्याय 45

श्लोक 37

ब्रह्मचर्याद् ब्राह्मणस्य ब्राह्मणत्वं विधीयते ।एवमाहुः परे लोके ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः

brahmacaryād brāhmaṇasya brāhmaṇatvaṃ vidhīyate | evamāhuḥ pare loke brahma brahmavido janāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मचर्यके पालनसे ही ब्राह्मणको ब्राह्मणत्वकी प्राप्ति होती है। इसी तरह ब्रह्मवेत्ता पुरुषोंका कहना है कि ब्रह्मचर्यका पालन ही परलोकमें ब्रह्मकी प्रासिका मुख्य साधन है

अध्याय 45

श्लोक 38

ब्रह्मचर्ये स्थितं धैर्यं ब्रह्मचर्ये स्थितं तपः ।ये स्थिता ब्रह्मचर्येषु ब्राह्मणास्ते दिवि स्थिताः

brahmacarye sthitaṃ dhairyaṃ brahmacarye sthitaṃ tapaḥ | ye sthitā brahmacaryeṣu brāhmaṇāste divi sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मचर्यमें धैर्यकी स्थिति है और ब्रह्मचर्यमें ही तप प्रतिष्ठित है। जो ब्राह्मण ब्रह्मचर्यमें दृढ़तापूर्वक स्थित हैं, वे ब्रह्मलोकमें ही विराजमान हैं

अध्याय 45

श्लोक 39

नास्ति योगं विना सिद्धिर्नास्ति सिद्धिं विना यशः ।नास्ति लोके यशोमूलं ब्रह्मचर्यात् परं तपः

nāsti yogaṃ vinā siddhirnāsti siddhiṃ vinā yaśaḥ | nāsti loke yaśomūlaṃ brahmacaryāt paraṃ tapaḥ

हिन्दी अर्थ

योगके बिना सिद्धि नहीं मिलती और सिद्धिके बिना यश नहीं प्राप्त होता है । यशका मूल कारण है तप; परंतु इस जगतमें ब्रह्मचर्यसे बढ़कर दूसरा कोई तप नहीं है

English

Hearing of this secret intelligence from the large-minded Vasudeva, Nanda was greatly pleased and ascended his conveyance along with Yashoda (14). He placed the baby prince on a vehicle carried by men on their shoulders (15). He then proceeded by a road situate on the bank of Yamunā, sprinkled with profuse water and filled with cool air (16).

अध्याय 45

श्लोक 40

तन्निगृह्येन्द्रियग्रामं भूतग्रामं च पञ्चमम् ।ब्रह्मचर्येण वर्तेत किमतः परमं तपः

tannigṛhyendriyagrāmaṃ bhūtagrāmaṃ ca pañcamam | brahmacaryeṇa varteta kimataḥ paramaṃ tapaḥ

हिन्दी अर्थ

अतः: इन्द्रिय-समुदायको तथा शब्द आदि सूक्ष्म भूतरूप उसके विषयसमूहको वशमें करके ब्रह्मचर्य- पालनपूर्वक रहे। इससे बढ़कर और कौन-सा तप हो सकता है?

अध्याय 45

श्लोक 41

अयोगे केशहरणमसङ्कल्पे व्रतक्रिया ।अब्रह्मचर्ये चर्या च त्रयं स्याद् दम्भसंज्ञितम्

ayoge keśaharaṇamasaṅkalpe vratakriyā | abrahmacarye caryā ca trayaṃ syād dambhasaṃjñitam

हिन्दी अर्थ

अवश्यकर्तव्य ध्यानरूप योगके अभावमें भी सिर मुड़ा लेना, परलोक सुधारनेका संकल्प न रहनेपर भी केवल लोकरंजनके लिये कृच्छ आदि ब्रतोंका आचरण करना तथा ब्रह्मकी प्राप्तिको लक्ष्य बनाकर नियमित वेदाध्ययनके बिना ही ब्रह्मचर्यके नियमोंका आश्रय लेना—ये तीनों दम्भ कहलाते हैं

अध्याय 45

श्लोक 42

क्व दाराः क्व च संयोगः क्व च भावविपर्ययः ।यदेयं ब्रह्मणा सृष्टा मनसा मानसी प्रजा

kva dārāḥ kva ca saṃyogaḥ kva ca bhāvaviparyayaḥ | yadeyaṃ brahmaṇā sṛṣṭā manasā mānasī prajā

हिन्दी अर्थ

जब ब्रह्माजीने मनके द्वारा मानसी प्रजा (सनत्कुमार आदि) - की सृष्टि की थी, उस समय स्त्री कहाँ थी? स्त्री- पुरुषका संयोग कहाँ था? और चित्तकी विकृति (कामातुरता) भी कहाँ थी ?

English

Hearing of this secret intelligence from the large-minded Vasudeva, Nanda was greatly pleased and ascended his conveyance along with Yashoda (14). He placed the baby prince on a vehicle carried by men on their shoulders (15). He then proceeded by a road situate on the bank of Yamunā, sprinkled with profuse water and filled with cool air (16).

अध्याय 45

श्लोक 43

यद्यस्ति तपसो वीर्यं युष्माकममितात्मनाम् ।सृजध्वं मानसान् पुत्रान् प्राजापत्येन कर्मणा

yadyasti tapaso vīryaṃ yuṣmākamamitātmanām | sṛjadhvaṃ mānasān putrān prājāpatyena karmaṇā

हिन्दी अर्थ

महर्षियो ! आपलोग अमेय आत्मबलसे सम्पन्न हैं, यदि आपमें तपस्याकी शक्ति हो तो आप प्रजापतिके समान कर्म करके मानसिक पुत्र उत्पन्न करें

अध्याय 45

श्लोक 44

मनसा निर्मिता योनिराधातव्या तपस्विना ।न दारयोगं बीजं वा व्रतमुक्तं तपस्विनाम्

manasā nirmitā yonirādhātavyā tapasvinā | na dārayogaṃ bījaṃ vā vratamuktaṃ tapasvinām

हिन्दी अर्थ

तपस्वीको तो अपने मनसे कल्पित योनिमें ही मानसिक संकल्पसे गर्भाधान करना चाहिये। स्त्रीके पाथ संयोग अथवा वीर्यका आधान—यह तपस्वी पुरुषोंका नियम नहीं बताया गया है

English

Hearing of this secret intelligence from the large-minded Vasudeva, Nanda was greatly pleased and ascended his conveyance along with Yashoda (14). He placed the baby prince on a vehicle carried by men on their shoulders (15). He then proceeded by a road situate on the bank of Yamunā, sprinkled with profuse water and filled with cool air (16).

अध्याय 45

श्लोक 45

यदिदं लुप्तधर्मार्थं युष्माभिरिह निर्भयैः ।व्याहृतं सद्भिरत्यर्थमसद्भिरिव मे मतिः

yadidaṃ luptadharmārthaṃ yuṣmābhiriha nirbhayaiḥ | vyāhṛtaṃ sadbhiratyarthamasadbhiriva me matiḥ

हिन्दी अर्थ

आपलोग सज्जन हैं मी भी निरे असज्जनोंके समान आपने निःशड्जू होकर हाँ यह धर्म और अर्थसे शून्य बात कह डाली है, ऐसा पेरा विचार है

अध्याय 45

श्लोक 46

वपुर्दीप्तान्तरात्मानमेष कृत्वा मनोमयम् ।दारयोगं विना स्रक्ष्ये पुत्रमात्मतनूरुहम्

vapurdīptāntarātmānameṣa kṛtvā manomayam | dārayogaṃ vinā srakṣye putramātmatanūruham

हिन्दी अर्थ

अच्छा ! देखिये, मैं अभी मनोमय पु (योनि) -का निर्माण करके स्त्री सहवासके बिना ही अपने शरीरसे उत्पन्न होनेवाले ऐसे पुत्रकी सृष्टि कर हा हूँ, जिसकी अन्तरात्मा अत्यन्त उद्दीस होगी

अध्याय 45

श्लोक 47

एवमात्मानमात्मा मे द्वितीयं जनयिष्यति ।वन्येनानेन विधिना दिधक्षन्तमिव प्रजाः

evamātmānamātmā me dvitīyaṃ janayiṣyati | vanyenānena vidhinā didhakṣantamiva prajāḥ

हिन्दी अर्थ

स प्रकार मेरा यह शरीर वनवासीके लिये उचित इस वधानके द्वारा ही मेरे दूसरे स्वरूप (पुत्र)-को जन्म गंगा, जो समस्त प्रजाको जलाकर भस्म कर देनेकी च्छा रखता होगा

अध्याय 45

श्लोक 48

ऊर्वस्तु तपसाऽऽविष्टो निवेश्योरुं हुताशने ।ममन्थैकेन दर्भेण पुत्रस्य प्रभवारणिम्

ūrvastu tapasā''viṣṭo niveśyoruṃ hutāśane | mamanthaikena darbheṇa putrasya prabhavāraṇim

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर तपके आवेशभमें रे हुए ऊर्व मुनिने अपनी जाँघको अग्िमें डाल दिया मौर पुत्रकी उत्पत्तिके लिये अरणिरूप उस जाँघको [क कुशसे मथने लगे

अध्याय 45

श्लोक 49

तस्योरुं सहसा भित्त्वा ज्वालामाली निरिन्धनः ।जगतो निधनाकाङ्क्षी पुत्रोऽग्निः समपद्यत

tasyoruṃ sahasā bhittvā jvālāmālī nirindhanaḥ | jagato nidhanākāṅkṣī putro'gniḥ samapadyata

हिन्दी अर्थ

उस समय सहसा उनके रु (जाँघ)-का भेदन करके एक अग्रिस्वरूप पुत्र त्पन्न हुआ, जो बिना ईंधनके ही ज्वालामालाओंसे मलंकृत था। वह समस्त संसारके विनाशकी इच्छा खता था

English

Hearing of this secret intelligence from the large-minded Vasudeva, Nanda was greatly pleased and ascended his conveyance along with Yashoda (14). He placed the baby prince on a vehicle carried by men on their shoulders (15). He then proceeded by a road situate on the bank of Yamunā, sprinkled with profuse water and filled with cool air (16).

अध्याय 45

श्लोक 50

ऊर्वस्योरुं विनिर्भिद्य और्वो नामान्तकोऽनलः ।दिधक्षन्निव लोकांस्त्रीञ्जज्ञे परमकोपनः

ūrvasyoruṃ vinirbhidya aurvo nāmāntako'nalaḥ | didhakṣanniva lokāṃstrīñjajñe paramakopanaḥ

हिन्दी अर्थ

ऊर्वकी जाँघको चीरकर जो वह नोक-विनाशक परम क्रोधी अनल प्रकट हुआ था, वह मौर्वके नामसे विख्यात हुआ। उसे देखकर ऐसा प्रतीत ता था, मानो वह तीनों लोकोंको दग्ध कर डालना ताहता हो

अध्याय 45

श्लोक 51

उत्पन्नमात्रश्चोवाच पितरं दीप्तया गिरा ।क्षुधा मे बाधते तात जगद् भक्षे त्यजस्व माम्

utpannamātraścovāca pitaraṃ dīptayā girā | kṣudhā me bādhate tāta jagad bhakṣe tyajasva mām

हिन्दी अर्थ

उसने उत्पन्न होते ही प्रदीत वाणीमें मपने पितासे कहा—'तात! मुझे भूख सता रही है, मेरे माहारके लिये यह सम्पूर्ण जगत्‌ मुझे अर्पित कर गीजिये '

English

Hearing of this secret intelligence from the large-minded Vasudeva, Nanda was greatly pleased and ascended his conveyance along with Yashoda (14). He placed the baby prince on a vehicle carried by men on their shoulders (15). He then proceeded by a road situate on the bank of Yamunā, sprinkled with profuse water and filled with cool air (16).

अध्याय 45

श्लोक 52

त्रिदिवारोहिभिर्ज्वालैर्जृम्भमाणो दिशो दश ।निर्दहन्निव भूतानि ववृधे सोऽन्तकोऽनलः

tridivārohibhirjvālairjṛmbhamāṇo diśo daśa | nirdahanniva bhūtāni vavṛdhe so'ntako'nalaḥ

हिन्दी अर्थ

वह कालरूप अग्नि समस्त प्राणियोंको ग्ध-सा करता हुआ बढ़ने लगा। अपनी स्वर्गतक हुँचनेवाली ज्वालाओंके द्वारा वह दसों दिशाओंमें फैलता ता रहा था

English

Hearing of this secret intelligence from the large-minded Vasudeva, Nanda was greatly pleased and ascended his conveyance along with Yashoda (14). He placed the baby prince on a vehicle carried by men on their shoulders (15). He then proceeded by a road situate on the bank of Yamunā, sprinkled with profuse water and filled with cool air (16).

अध्याय 45

श्लोक 53

एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा सर्वलोकपतिः प्रभुः ।आजगाम मुनिर्यत्र व्यसृजत् पुत्रमुत्तमम्

etasminnantare brahmā sarvalokapatiḥ prabhuḥ | ājagāma muniryatra vyasṛjat putramuttamam

हिन्दी अर्थ

इसी बीचमें सब लोकोंके स्वामी गगवान्‌ ब्रह्मा उस स्थानपर आ पहुँचे, जहाँ ऊर्व मुनिने मपने श्रेष्ठ पुत्रको उत्पन्न किया था

अध्याय 45

श्लोक 54

स ददर्शोरुमूर्वस्य दीप्यमानं सुताग्निना ।और्वकोपाग्निसन्तप्ताँल्लोकांश्च ऋषिभिः सह

sa dadarśorumūrvasya dīpyamānaṃ sutāgninā | aurvakopāgnisantaptā~llokāṃśca ṛṣibhiḥ saha

हिन्दी अर्थ

उन्होंने देखा के ऊर्वकी जाँध पुत्ररूप अग्रिसे देदीप्यमान हो रही है गौर और्वकी क्रोधाग्िसे ऋषियों सहित तीनों लोक संत ग उठे हैं

अध्याय 45

श्लोक 55

तमुवाच ततो ब्रह्मा मुनिमूर्वं सभाजयन् ।धार्यतां पुत्रजं तेजो लोकानां हितकाम्यया ।अस्यापत्यस्य ते विप्र करिष्ये साह्यमुत्तमम्

tamuvāca tato brahmā munimūrvaṃ sabhājayan | dhāryatāṃ putrajaṃ tejo lokānāṃ hitakāmyayā | asyāpatyasya te vipra kariṣye sāhyamuttamam

हिन्दी अर्थ

तब ब्रह्मा ऊर्व मुनिका सत्कार करते ए उनसे कहने लगे-विप्रवर! तुम लोकोंका हित रनेकी इच्छासे अपने पुत्रके तेजको रोके रहो। मैं म्हारे इस पुत्रकी उत्तम सहायता करूँगा!

अध्याय 45

श्लोक 56

वासं चास्य प्रदास्यामि प्राशनं चामृतोपमम् ।तथ्यमेतन्मम वचः शृणु त्वं वदतां वर

vāsaṃ cāsya pradāsyāmi prāśanaṃ cāmṛtopamam | tathyametanmama vacaḥ śṛṇu tvaṃ vadatāṃ vara

हिन्दी अर्थ

रिंशो 'वक्ताओंमें श्रेष्ठ ! तुम मेरे इस तथ्य वचनको भी सुनो। मैं इसे अमृतके समान भोजन और रहनेके लिये स्थान भी दूँगा '

अध्याय 45

श्लोक 57

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यन्ममाद्य भवाञ्छिशोः ।मतिमेतां ददातीह परमानुग्रहाय वै

dhanyo'smyanugṛhīto'smi yanmamādya bhavāñchiśoḥ | matimetāṃ dadātīha paramānugrahāya vai

हिन्दी अर्थ

ऊर्वने कहा—'आज मैं धन्य हूँ। मेरे ऊपर आपका बड़ा अनुग्रह है, जो आप यहाँ पधारकर मेरे पुत्रपर परम अनुग्रह करनेके लिये ऐसी सलाह दे रहे हैं

अध्याय 45

श्लोक 58

प्रभावकाले सम्प्राप्ते काङ्क्षितव्ये समागमे ।भगवंस्तर्पितः पुत्रः कैर्हव्यैः प्राप्स्यते सुखम्

prabhāvakāle samprāpte kāṅkṣitavye samāgame | bhagavaṃstarpitaḥ putraḥ kairhavyaiḥ prāpsyate sukham

श्लोक 58–59 का हिन्दी अर्थ

भगवन्‌! जब इसका यौवनकाल उपस्थित होगा और इसके लिये भोजनकी व्यवस्था वाज्छनीय होगी, तब यह किस हविसे तृप्त होकर सुख पायेगा? इसका निवासस्थान कहाँ होगा? इस महान्‌ शक्तिशाली पुत्रकी शक्तिके अनुरूप आप किस भोजनकी व्यवस्था करेंगे ?'

English

Hearing of this secret intelligence from the large-minded Vasudeva, Nanda was greatly pleased and ascended his conveyance along with Yashoda (14). He placed the baby prince on a vehicle carried by men on their shoulders (15). He then proceeded by a road situate on the bank of Yamunā, sprinkled with profuse water and filled with cool air (16).

अध्याय 45

श्लोक 59

कुत्र चास्य निवासो वै भोजनं च किमात्मकम् ।विधास्यति भवानस्य वीर्यतुल्यं महौजसः

kutra cāsya nivāso vai bhojanaṃ ca kimātmakam | vidhāsyati bhavānasya vīryatulyaṃ mahaujasaḥ

अर्थ श्लोक 58 के साथ

अध्याय 45

श्लोक 60

ब्रह्मोवाच ।वडवामुखेऽस्य वसतिः समुद्रास्ये भविष्यति ।मम योनिर्जलं विप्र तच्च तोयमयं वपुः

brahmovāca | vaḍavāmukhe'sya vasatiḥ samudrāsye bhaviṣyati | mama yonirjalaṃ vipra tacca toyamayaṃ vapuḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीने कहा—विप्रवर! जिसकी आकृति घोड़ीके मुखके समान है, समुद्रके उस मुखमें इसका निवास होगा। जल मेरी योनि (उत्पत्तिका स्थान) है और उस (समुद्र एवं उसके मुख)-का स्वरूप भी जलमय ही है

अध्याय 45

श्लोक 61

तद्धविस्तव पुत्रस्य विसृजाम्यालयं तु तत् ।तत्रायमास्तां नियतः पिबन् वारिमयं हविः

taddhavistava putrasya visṛjāmyālayaṃ tu tat | tatrāyamāstāṃ niyataḥ piban vārimayaṃ haviḥ

हिन्दी अर्थ

उसी जलको मैं तुम्हारे पुत्रके लिये हविष्यरूपमें अर्पित करता हूँ और उसके लिये रहनेका स्थान भी वही होगा। यह जलमय हविष्यका पान करता हुआ सदा वहीं रहे

अध्याय 45

श्लोक 62

ततो युगान्ते भूतानामेव चाहं च सुव्रत ।सहितौ विचरिष्यावो लोकानिति पुनः पुनः

tato yugānte bhūtānāmeva cāhaṃ ca suvrata | sahitau vicariṣyāvo lokāniti punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

सुब्रत ! तदनन्तर प्राणियोंका प्रलयकाल आनेपर यह और मैं दोनों साथ-साथ सम्पूर्ण लोकोंमें बास्म्बार विचरेंगे

अध्याय 45

श्लोक 63

एषोऽग्निरन्तकाले तु सलिलाशी मया कृतः ।दहनः सर्वभूतानां सदेवासुररक्षसाम्

eṣo'gnirantakāle tu salilāśī mayā kṛtaḥ | dahanaḥ sarvabhūtānāṃ sadevāsurarakṣasām

हिन्दी अर्थ

इस अप्रिको मैंने जलाहारी बना दिया। यह प्रलयके समय देवता, राक्षस और असुर आदि समस्त प्राणियोंको भस्म करनेवाला होगा

अध्याय 45

श्लोक 64

एवमस्त्विति सोऽप्यग्निः संवृतज्वालमण्डलः ।प्रविवेशार्णवमुखं निक्षिप्य पितरि प्रभाम्

evamastviti so'pyagniḥ saṃvṛtajvālamaṇḍalaḥ | praviveśārṇavamukhaṃ nikṣipya pitari prabhām

हिन्दी अर्थ

तब 'एवमस्तु' कहकर उस और्व नामक अग्रिने अपनी ज्वालाओंको समेट लिया और पिताके शरीरमें यशरूपी तेजको स्थापित करके उसी क्षण समुद्रके मुखमें प्रवेश किया

अध्याय 45

श्लोक 65

प्रतियातस्ततो ब्रह्मा ते च सर्वे महर्षयः ।और्वस्याग्नेः प्रभावज्ञाः स्वां स्वां गतिमुपाश्रिताः

pratiyātastato brahmā te ca sarve maharṣayaḥ | aurvasyāgneḥ prabhāvajñāḥ svāṃ svāṃ gatimupāśritāḥ

हिन्दी अर्थ

तब ब्रह्माजी लौट गये तथा और्व अग्निके प्रभावको जाननेवाले वे सब महर्षि भी अपने-अपने स्थानको चले गये

English

Hearing of this secret intelligence from the large-minded Vasudeva, Nanda was greatly pleased and ascended his conveyance along with Yashoda (14). He placed the baby prince on a vehicle carried by men on their shoulders (15). He then proceeded by a road situate on the bank of Yamunā, sprinkled with profuse water and filled with cool air (16).

अध्याय 45

श्लोक 66

हिरण्यकशिपुर्दृष्ट्वा तदद्भुतमपूजयत् ।ऊर्वं प्रणतसर्वाङ्गो वाक्यं चेदमुवाच ह

hiraṇyakaśipurdṛṣṭvā tadadbhutamapūjayat | ūrvaṃ praṇatasarvāṅgo vākyaṃ cedamuvāca ha

हिन्दी अर्थ

इस अद्भुत घटनाको देखकर हिरण्यकशिपुने ऊर्वको साष्टाज् प्रणाम करके उनका पूजन किया और यह बात कही—

अध्याय 45

श्लोक 67

भगवन्नद्भुतमिदं निर्वृत्तं लोकसाक्षिकम् ।तपसा ते मुनिश्रेष्ठ परितुष्टः पितामहः

bhagavannadbhutamidaṃ nirvṛttaṃ lokasākṣikam | tapasā te muniśreṣṭha parituṣṭaḥ pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

भगवन्‌! आपने समस्त लोकोंके सामने यह अद्भुत बात कर दिखायी । मुनिश्रेष्ठ! आपकी तपस्यासे पितामह ब्रह्मा भी बहुत संतुष्ट हैं

अध्याय 45

श्लोक 68

अहं तु तव पुत्रस्य तव चैव महाव्रत ।भृत्य इत्यवगन्तव्यः श्लाघ्योऽस्मि यदि कर्मणा

ahaṃ tu tava putrasya tava caiva mahāvrata | bhṛtya ityavagantavyaḥ ślāghyo'smi yadi karmaṇā

हिन्दी अर्थ

महाब्रत! यदि आप मेरे कर्मोको देखकर मुझे प्रशंसाके योग्य समझते हों तो मुझे अपने पुत्रका और अपना किड्र समझें'

English

Hearing of this secret intelligence from the large-minded Vasudeva, Nanda was greatly pleased and ascended his conveyance along with Yashoda (14). He placed the baby prince on a vehicle carried by men on their shoulders (15). He then proceeded by a road situate on the bank of Yamunā, sprinkled with profuse water and filled with cool air (16).

अध्याय 45

श्लोक 69

तन्मां पश्य समापन्नं तवैवाराधने रतम् ।यदि सीदे मुनिश्रेष्ठ तवैव स्यात् पराजयः

tanmāṃ paśya samāpannaṃ tavaivārādhane ratam | yadi sīde muniśreṣṭha tavaiva syāt parājayaḥ

हिन्दी अर्थ

आराधनामें तत्पर हूँ। आप मुझपर कृपादृष्टि कीजिये। यदि मैं कष्टमें पड़ा तो यह आपकी ही पराजय होगी '

अध्याय 45

श्लोक 70

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य तेऽहं गुरुर्मतः ।नास्ति ते तपसानेन भयमद्येह सुव्रत

dhanyo'smyanugṛhīto'smi yasya te'haṃ gururmataḥ | nāsti te tapasānena bhayamadyeha suvrata

हिन्दी अर्थ

ऊर्ब मुनिने कहा—सुब्रत! तुम मुझे अपना गुरु या पिता मान रहे हो, अत: मैं धन्य हूँ, यह तुम्हारा मुझपर महान्‌ अनुग्रह है । मेरी इस तपस्याके प्रभावसे अब तुम्हें यहाँ कोई भय नहीं होगा

अध्याय 45

श्लोक 71

इमां च मायां गृह्णीष्व मम पुत्रेण निर्मिताम् ।निरिन्धनामग्निमयीं दुःस्पर्शां पावकैरपि

imāṃ ca māyāṃ gṛhṇīṣva mama putreṇa nirmitām | nirindhanāmagnimayīṃ duḥsparśāṃ pāvakairapi

हिन्दी अर्थ

साथ ही तुम मेरे पुत्रके द्वारा रची हुई इस मायाको ग्रहण करो। इस ईंधनरहित अग़्िमयी मायाका स्पर्श करना साक्षात्‌ अग्रिके लिये भी कठिन होगा

English

Hearing of this secret intelligence from the large-minded Vasudeva, Nanda was greatly pleased and ascended his conveyance along with Yashoda (14). He placed the baby prince on a vehicle carried by men on their shoulders (15). He then proceeded by a road situate on the bank of Yamunā, sprinkled with profuse water and filled with cool air (16).

अध्याय 45

श्लोक 72

एषा ते स्वस्य वंशस्य वशगारिविनिग्रहे ।रक्षिष्यत्यात्मपक्षं सा परांश्च प्रहरिष्यति

eṣā te svasya vaṃśasya vaśagārivinigrahe | rakṣiṣyatyātmapakṣaṃ sā parāṃśca prahariṣyati

हिन्दी अर्थ

यह (माया) तुम्हारे जीवनकालतक सदा तुम्हारे वंशजोंके वशमें होकर रहेगी और शत्रुओंका दमन करते समय यह अपने पक्षवालोंकी रक्षा तथा शत्रुओंका संहार करेगी

अध्याय 45

श्लोक 73

एवमस्त्विति तां गृह्य प्रणम्य मुनिपुङ्गवम् ।जगाम त्रिदिवं हृष्टः कृतार्थो दानवेश्वरः

evamastviti tāṃ gṛhya praṇamya munipuṅgavam | jagāma tridivaṃ hṛṣṭaḥ kṛtārtho dānaveśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

तब 'एवमस्तु' कहकर दानवराजने उस मायाको ग्रहण कर लिया और प्रसन्न हो कृतार्थताका अनुभव करता हुआ उन मुनिवरको प्रणाम करके स्वर्गको चला गया

अध्याय 45

श्लोक 74

सैषा दुर्विषहा माया देवैरपि दुरासदा ।और्वेण निर्मिता पूर्वं पावकेनोर्वसूनुना

saiṣā durviṣahā māyā devairapi durāsadā | aurveṇa nirmitā pūrvaṃ pāvakenorvasūnunā

हिन्दी अर्थ

वरुण कहते हैं—इस प्रकार प्राचीन कालमें ऊर्व ऋषिके पुत्र और्व नामक अग्रिने इस मायाको रचा था, जो देवताओंके लिये भी दु:सह एवं दुर्जय है

English

Hearing of this secret intelligence from the large-minded Vasudeva, Nanda was greatly pleased and ascended his conveyance along with Yashoda (14). He placed the baby prince on a vehicle carried by men on their shoulders (15). He then proceeded by a road situate on the bank of Yamunā, sprinkled with profuse water and filled with cool air (16).

अध्याय 45

श्लोक 75

तस्मिंस्तु व्युत्थिते दैत्ये निर्वीयैषा न संशयः ।शापो ह्यस्याः पुरा दत्तः सृष्टा येनैव तेजसा

tasmiṃstu vyutthite daitye nirvīyaiṣā na saṃśayaḥ | śāpo hyasyāḥ purā dattaḥ sṛṣṭā yenaiva tejasā

हिन्दी अर्थ

यह दैत्य अब संसारसे उठ गया है। अत: यह माया निर्बल हो गयी है, इसमें कोई संदेह नहीं है; क्योंकि जिन्होंने अपने तेजसे इसको रचा था, उन्होंने ही इसको शाप भी दिया था (कि यह माया हिरण्यकशिपुके जीवनतक ही बलवती रहेगी)

English

Hearing of this secret intelligence from the large-minded Vasudeva, Nanda was greatly pleased and ascended his conveyance along with Yashoda (14). He placed the baby prince on a vehicle carried by men on their shoulders (15). He then proceeded by a road situate on the bank of Yamunā, sprinkled with profuse water and filled with cool air (16).

अध्याय 45

श्लोक 76

यद्येषा प्रतिहन्तव्या कर्तव्यो भगवान् सुखी ।दीयतां मे सखा शक्र तोययोनिर्निशाकरः

yadyeṣā pratihantavyā kartavyo bhagavān sukhī | dīyatāṃ me sakhā śakra toyayonirniśākaraḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रदेव! यदि आपको इस मायाका संहार करना है और अपनेको प्रसन्न करना है तो आप मुझे जलके उत्पत्तिस्थान चन्द्रमाको मेरी सहायताके लिये दीजिये

English

Hearing of this secret intelligence from the large-minded Vasudeva, Nanda was greatly pleased and ascended his conveyance along with Yashoda (14). He placed the baby prince on a vehicle carried by men on their shoulders (15). He then proceeded by a road situate on the bank of Yamunā, sprinkled with profuse water and filled with cool air (16).

अध्याय 45

श्लोक 77

तेनाहं सह सङ्गम्य यादोभिश्च समावृतः ।मायामेतां हनिष्यामि त्वत्प्रसादान्न संशयः

tenāhaṃ saha saṅgamya yādobhiśca samāvṛtaḥ | māyāmetāṃ haniṣyāmi tvatprasādānna saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं चन्द्रमाके सहयोगसे और (अपने अधीनस्थ) जलचर जीवोंसे घिरा रहकर आपकी कृपासे इस मायाका अवश्य ही नाश कर डालूँगा

स्रोत: local proofread transcription: Sanskrit shlokas of the Harivamsa (Harivamsha, Vishnu and Bhavishya parvas) from sanskritdocuments.org. One chapter per adhyaya; verse numbers as printed in the source (restarting in each adhyaya). Appendix sections are not included. · प्राप्त 19/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.