Parva 3, Adhyāya 118

जनार्दनेन हंसं श्रीकृष्णदर्शनजनितस्य उल्लासस्य कथनं, द्वारकायां हंसस्य सन्देशस्य प्रतिक्रियां वर्णयित्वा तं राजसूय अकरणस्य परामर्शं, हंसेन तं रोषपूर्वकं तिरस्कृत्य गमनस्यादेशं, तदनन्तरं सात्यकिना हंसं श्रीकृष्णस्य सन्देशं श्रावयित्वा भर्त्सनम ।इत्युक्तवति हंसे च धर्मात्माथ जनार्दनः ।उवाच प्रहसन् वीरः स्तुवन् नारायणं सदा॥ 1 ॥

janārdanena haṃsaṃ śrīkṛṣṇadarśanajanitasya ullāsasya kathanaṃ, dvārakāyāṃ haṃsasya sandeśasya pratikriyāṃ varṇayitvā taṃ rājasūya akaraṇasya parāmarśaṃ, haṃsena taṃ roṣapūrvakaṃ tiraskṛtya gamanasyādeśaṃ, tadanantaraṃ sātyakinā haṃsaṃ śrīkṛṣṇasya sandeśaṃ śrāvayitvā bhartsanama | ityuktavati haṃse ca dharmātmātha janārdanaḥ | uvāca prahasan vīraḥ stuvan nārāyaṇaṃ sadā

अद्राक्षमद्राक्षमहं जनार्दनं हस्तस्थशङ्खं वरचक्रधारिणम् ।आतप्तजाम्बूनदभूषिताङ्गदं स्फुरत्प्रभाद्योतितरत्नधारिणम्॥ 2 ॥

adrākṣamadrākṣamahaṃ janārdanaṃ hastasthaśaṅkhaṃ varacakradhāriṇam | ātaptajāmbūnadabhūṣitāṅgadaṃ sphuratprabhādyotitaratnadhāriṇam

अद्राक्षमेनं यदुभिः पुरातनः संसेव्यमानं मुनिवृन्दमुख्यैः ।संस्तूयमानं प्रभुभिः समागधैः स्मितप्रवालाधरपल्लवारुणम्॥ 3 ॥

adrākṣamenaṃ yadubhiḥ purātanaḥ saṃsevyamānaṃ munivṛndamukhyaiḥ | saṃstūyamānaṃ prabhubhiḥ samāgadhaiḥ smitapravālādharapallavāruṇam

अद्राक्षमेनं कविभिः पुरातनैर्विविच्य वेद्यं विधिवत्सहामरैः ।प्रफुल्लनीलोत्पलशोभितं श्रिया विनिद्रहेमाब्जविराजितोदरम्॥ 4 ॥

adrākṣamenaṃ kavibhiḥ purātanairvivicya vedyaṃ vidhivatsahāmaraiḥ | praphullanīlotpalaśobhitaṃ śriyā vinidrahemābjavirājitodaram

भूयोऽहमद्राक्षमजं जगद्गुरुं प्रमोदयन्तं वचनेन यादवान् ।निरूपयन्तं विधिवन्मुनीश्वरैः प्रवृत्तवेदार्थविधिं पुरातनैः॥ 5 ॥

bhūyo'hamadrākṣamajaṃ jagadguruṃ pramodayantaṃ vacanena yādavān | nirūpayantaṃ vidhivanmunīśvaraiḥ pravṛttavedārthavidhiṃ purātanaiḥ

अद्राक्षमद्राक्षमहं पुनः पुनः समस्तलोकैकहितैषिणं हरिम् ।वसन्तमस्मिञ्जगतो हिताय जगन्मयं तान् परिभूय शत्रून्॥ 6 ॥

adrākṣamadrākṣamahaṃ punaḥ punaḥ samastalokaikahitaiṣiṇaṃ harim | vasantamasmiñjagato hitāya jaganmayaṃ tān paribhūya śatrūn

भूयोऽप्यपश्यं सह यादवेश्वरैर्विक्रीडमानं च विहारकाले ।रमन्तमीड्यं रमयन्तमीश्वरान् यदूत्तमान् यादवमुख्यमीश्वरम्॥ 7 ॥

bhūyo'pyapaśyaṃ saha yādaveśvarairvikrīḍamānaṃ ca vihārakāle | ramantamīḍyaṃ ramayantamīśvarān yadūttamān yādavamukhyamīśvaram

भूयोऽप्यपश्यं सरसीरुहेक्षणं समेतया भीष्मतनूजया हरिम् ।वसन्तमम्भोनिधिशायिनं विभुं भक्तप्रियं भक्तजनास्पदं शिवम्॥ 8 ॥

bhūyo'pyapaśyaṃ sarasīruhekṣaṇaṃ sametayā bhīṣmatanūjayā harim | vasantamambhonidhiśāyinaṃ vibhuṃ bhaktapriyaṃ bhaktajanāspadaṃ śivam

अद्राक्षमद्राक्षमहं सुनिर्वृतः पिबन् पिबंस्तस्य वपुः पुरातनम् ।नेत्रेण मीलद्विवरेण केवलं धन्योऽहमस्मीति तदा व्यचिन्तयम्॥ 9 ॥

adrākṣamadrākṣamahaṃ sunirvṛtaḥ piban pibaṃstasya vapuḥ purātanam | netreṇa mīladvivareṇa kevalaṃ dhanyo'hamasmīti tadā vyacintayam

अद्राक्षमम्भोजयुगं दधानं प्रभुं विभुं भूतमयं विभावनम् ।आद्यं ककुद्मानमुरुं विभावसुं संस्मृत्य संस्मृत्य तमेव निर्वृतः॥ 10 ॥

adrākṣamambhojayugaṃ dadhānaṃ prabhuṃ vibhuṃ bhūtamayaṃ vibhāvanam | ādyaṃ kakudmānamuruṃ vibhāvasuṃ saṃsmṛtya saṃsmṛtya tameva nirvṛtaḥ

अद्राक्षं जगतामीशं वक्षोराजितकौस्तुभम् ।वीज्यमानं हरिं कृष्णं चामराणां शतैः सदा॥ 11 ॥

adrākṣaṃ jagatāmīśaṃ vakṣorājitakaustubham | vījyamānaṃ hariṃ kṛṣṇaṃ cāmarāṇāṃ śataiḥ sadā

युवां विद्वेषयुक्तेन चेतसा यादवेश्वरम् ।स्मरन्तं सर्वदा विष्णुं क्व चैवं क्व च वेत्ति कः॥ 12 ॥

yuvāṃ vidveṣayuktena cetasā yādaveśvaram | smarantaṃ sarvadā viṣṇuṃ kva caivaṃ kva ca vetti kaḥ

क्व च द्रक्ष्यामि तौ मन्दौ कुतो वा मत्पुरोगतौ ।ध्यायन्तमित्थं देवेशं करे शङ्खवहं सदा॥ 13 ॥

kva ca drakṣyāmi tau mandau kuto vā matpurogatau | dhyāyantamitthaṃ deveśaṃ kare śaṅkhavahaṃ sadā

हसन्तमेनमद्राक्षं करदं हास्यतत्परम् ।वदन्तं नारदे वाचं दुर्वाससि यतीश्वरे॥ 14 ॥

hasantamenamadrākṣaṃ karadaṃ hāsyatatparam | vadantaṃ nārade vācaṃ durvāsasi yatīśvare

ब्रह्मसूत्रपदां वाणीं दापयन्तं मुनीश्वरम् ।दृष्ट्वाहं तं हरिं देवं पुनः पुनरचिन्तयम्॥ 15 ॥

brahmasūtrapadāṃ vāṇīṃ dāpayantaṃ munīśvaram | dṛṣṭvāhaṃ taṃ hariṃ devaṃ punaḥ punaracintayam

असाध्यमिदमारब्धं ताभ्यामिति नृपोत्तम ।नारब्धव्यमिदं कार्यमितःप्रभृति भूमिप॥ 16 ॥

asādhyamidamārabdhaṃ tābhyāmiti nṛpottama | nārabdhavyamidaṃ kāryamitaḥprabhṛti bhūmipa

निवृत्ता सा कथा हंसाचिन्तयद् ग्रहणं तव ।तद् वृत्तमखिलं सर्वं वदिष्यति हि सात्यकिः ।एतद् वचनमाकर्ण्य हंसः कुद्धोऽब्रवीद् वचः॥ 17 ॥

nivṛttā sā kathā haṃsācintayad grahaṇaṃ tava | tad vṛttamakhilaṃ sarvaṃ vadiṣyati hi sātyakiḥ | etad vacanamākarṇya haṃsaḥ kuddho'bravīd vacaḥ

अरे ब्राह्मणदायाद का नाम तव वागियम् ।आवयोः पुरतो वक्तुं त्रैलोक्यं जेतुमिच्छतोः॥ 18 ॥

are brāhmaṇadāyāda kā nāma tava vāgiyam | āvayoḥ purato vaktuṃ trailokyaṃ jetumicchatoḥ

मायया त्वां भ्रामयति कृष्णो लीलाविधानवित् ।तं दृष्ट्वा भ्रम एवैष तव सञ्जायते महान्॥ 19 ॥

māyayā tvāṃ bhrāmayati kṛṣṇo līlāvidhānavit | taṃ dṛṣṭvā bhrama evaiṣa tava sañjāyate mahān

शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गवनमालाविभूषितम् ।वृष्णिवीरं समावेक्ष्य समुच्छ्रितयशोधरम्॥ 20 ॥

śaṅkhacakragadāśārṅgavanamālāvibhūṣitam | vṛṣṇivīraṃ samāvekṣya samucchritayaśodharam

सूतमागधसंस्तावप्रकटद्बाहुवीर्यकम् ।अत्यद्भुतयशोराशिं विक्रमाल्लोकमण्डनम्॥ 21 ॥

sūtamāgadhasaṃstāvaprakaṭadbāhuvīryakam | atyadbhutayaśorāśiṃ vikramāllokamaṇḍanam

चतुर्भुजं बलाक्रान्तं वृष्णियादवसम्मतम् ।अहोऽद्य भ्रम एवैष दर्शनात् तस्य चक्रिणः॥ 22 ॥

caturbhujaṃ balākrāntaṃ vṛṣṇiyādavasammatam | aho'dya bhrama evaiṣa darśanāt tasya cakriṇaḥ

इदानीं च महाराज भ्रामयत्येव दुर्मतिः ।त्वामेव विप्र मन्दात्मन्निन्द्रजालिकता हि या॥ 23 ॥

idānīṃ ca mahārāja bhrāmayatyeva durmatiḥ | tvāmeva vipra mandātmannindrajālikatā hi yā

चापल्यमिदमैवैतत् तव विप्र भ्रमोद्भवम् ।अहो हि खलु सादृश्यं वक्तव्यं भवता मम॥ 24 ॥

cāpalyamidamaivaitat tava vipra bhramodbhavam | aho hi khalu sādṛśyaṃ vaktavyaṃ bhavatā mama

अहमेव त्वया विप्र मर्षये प्रोदितं वचः ।सखिभावाद् द्विजश्रेष्ठ अन्यथा कः सहेदिदम्॥ 25 ॥

ahameva tvayā vipra marṣaye proditaṃ vacaḥ | sakhibhāvād dvijaśreṣṭha anyathā kaḥ sahedidam

गच्छ मन्दमते विप्र यथेष्टं साम्प्रतं तव ।द्विज गच्छ यथेष्टं त्वं पृथिवीं पृथिवी तव॥ 26 ॥

gaccha mandamate vipra yatheṣṭaṃ sāmprataṃ tava | dvija gaccha yatheṣṭaṃ tvaṃ pṛthivīṃ pṛthivī tava

जित्वा गोपालदायादं हत्वा यादवकान् बहून् ।एष नः प्रथमः कल्पो जेष्याम इति यादवान्॥ 27 ॥

jitvā gopāladāyādaṃ hatvā yādavakān bahūn | eṣa naḥ prathamaḥ kalpo jeṣyāma iti yādavān

गच्छ गच्छेति विप्र त्वं धृष्टं परुषवादिनम् ।शत्रुपक्षस्तुतिपरं सह युक्त्वा सदा मया॥ 28 ॥

gaccha gaccheti vipra tvaṃ dhṛṣṭaṃ paruṣavādinam | śatrupakṣastutiparaṃ saha yuktvā sadā mayā

न मे विप्रवधः कार्यः कष्टादपि हि सर्वतः ।इत्युक्त्वा ब्राह्मणं भूयो हंसः सात्यकिमब्रवीत्॥ 29 ॥

na me vipravadhaḥ kāryaḥ kaṣṭādapi hi sarvataḥ | ityuktvā brāhmaṇaṃ bhūyo haṃsaḥ sātyakimabravīt

भो भो यादवदायाद किमर्थं प्राप्तवानिह ।किमब्रवीन्नन्दसुतः किं वासौ मेऽदिशत् करम्॥ 30 ॥

bho bho yādavadāyāda kimarthaṃ prāptavāniha | kimabravīnnandasutaḥ kiṃ vāsau me'diśat karam

इदं सत्यं वचो हंस शङ्खचक्रगदाभृतः ।शरैर्निशितधाराग्रैः शार्ङ्गमुक्तैः शिलाशितैः॥ 31 ॥

idaṃ satyaṃ vaco haṃsa śaṅkhacakragadābhṛtaḥ | śarairniśitadhārāgraiḥ śārṅgamuktaiḥ śilāśitaiḥ

दास्यामि करसर्वस्वमसिना निशितेन ते ।शिरश्छेत्स्यामि ते हंस करदानस्य सङ्ग्रहम्॥ 32 ॥

dāsyāmi karasarvasvamasinā niśitena te | śiraśchetsyāmi te haṃsa karadānasya saṅgraham

धार्ष्ट्यं हि तव मन्दात्मन्किमतोऽपि नृपाधम ।देवदेवाज्जगन्नाथात् करमिच्छति यो नृपः॥ 33 ॥

dhārṣṭyaṃ hi tava mandātmankimato'pi nṛpādhama | devadevājjagannāthāt karamicchati yo nṛpaḥ

तस्यैष करसङ्क्षेपो जिह्वाच्छेदो नराधम ।तस्य शार्ङ्गरवं श्रुत्वा शङ्खस्य च हरेः पुनः॥ 34 ॥

tasyaiṣa karasaṅkṣepo jihvācchedo narādhama | tasya śārṅgaravaṃ śrutvā śaṅkhasya ca hareḥ punaḥ

को नाम जीवितं काङ्क्षेत् तिष्ठेदानीं त्वमद्य वै ।गिरीशवरदर्पेण को ब्रूयादीदृशं वचः॥ 35 ॥

ko nāma jīvitaṃ kāṅkṣet tiṣṭhedānīṃ tvamadya vai | girīśavaradarpeṇa ko brūyādīdṛśaṃ vacaḥ

सहाया वयमेवैते बलभद्रपुरोगमाः ।प्रथमो बलभद्रोऽसौ द्वितीयोऽहं च सात्यकिः॥ 36 ॥

sahāyā vayamevaite balabhadrapurogamāḥ | prathamo balabhadro'sau dvitīyo'haṃ ca sātyakiḥ

कृतवर्मा तृतीयस्तु चतुर्थो निशठो बली ।पञ्चमोऽथ च बभ्रुस्तु षष्ठश्चैवोत्कलः स्मृतः॥ 37 ॥

kṛtavarmā tṛtīyastu caturtho niśaṭho balī | pañcamo'tha ca babhrustu ṣaṣṭhaścaivotkalaḥ smṛtaḥ

सप्तमस्तारणो धीमानस्त्रशस्त्रविशारदः ।अष्टमस्त्वथ सारङ्गो नवमो विपृथुस्तथा॥ 38 ॥

saptamastāraṇo dhīmānastraśastraviśāradaḥ | aṣṭamastvatha sāraṅgo navamo vipṛthustathā

दशमश्चोद्धवो धीमान् वयमेते बलान्विताः ।त एते पुरतो गोप्तुः शङ्खचक्रगदाभृतः॥ 39 ॥

daśamaścoddhavo dhīmān vayamete balānvitāḥ | ta ete purato goptuḥ śaṅkhacakragadābhṛtaḥ

देवदेवस्य युद्धेषु तिष्ठन्त्येव दिवानिशम् ।यौ हि वीरौ सुतौ तस्य नासत्यसदृशौ बले॥ 40 ॥

devadevasya yuddheṣu tiṣṭhantyeva divāniśam | yau hi vīrau sutau tasya nāsatyasadṛśau bale

तावेव वां क्षमौ युद्धे हन्तुं बलमदान्वितौ ।यो गिरीशो गिरां देवो वरं दत्त्वा स तिष्ठति॥ 41 ॥

tāveva vāṃ kṣamau yuddhe hantuṃ balamadānvitau | yo girīśo girāṃ devo varaṃ dattvā sa tiṣṭhati

युवां हि किम्बलौ युद्धे तिष्ठतः सशरं धनुः ।गृहीत्वा शत्रुभिः सार्धं युद्धं कर्तुं समुद्यतौ॥ 42 ॥

yuvāṃ hi kimbalau yuddhe tiṣṭhataḥ saśaraṃ dhanuḥ | gṛhītvā śatrubhiḥ sārdhaṃ yuddhaṃ kartuṃ samudyatau

ईदृशेष्वथ भृत्येषु युद्धं कुर्वत्सु शत्रुभिः ।त्रैलोक्यं रक्षतस्तस्मात्करमिच्छन् व्रजेत कः॥ 43 ॥

īdṛśeṣvatha bhṛtyeṣu yuddhaṃ kurvatsu śatrubhiḥ | trailokyaṃ rakṣatastasmātkaramicchan vrajeta kaḥ

हनिष्यत्येव वां युद्धे त्रैलोक्यं यो हि रक्षति ।शरेण निशितेनाजौ शार्ङ्गमुक्तेन केवलम्॥ 44 ॥

haniṣyatyeva vāṃ yuddhe trailokyaṃ yo hi rakṣati | śareṇa niśitenājau śārṅgamuktena kevalam

क्व नः सङ्ग्राम इत्येवं पुनराह जगत्पतिः ।पुष्करे पुण्यदे नित्यमुत गोवर्धने गिरौ॥ 45 ॥

kva naḥ saṅgrāma ityevaṃ punarāha jagatpatiḥ | puṣkare puṇyade nityamuta govardhane girau

मथुरायां प्रयागे वा दर्शयन्तो बलानि मे ।शङ्खचक्रधरे देवे जगत्पालनतत्परे॥ 46 ॥

mathurāyāṃ prayāge vā darśayanto balāni me | śaṅkhacakradhare deve jagatpālanatatpare

राजसूयं महायज्ञं कर्तुमिच्छति कः स्वयम् ।वदन्वा स्वस्तिमान्मर्त्यस्त्वां विना को व्रजेत् सुखम्॥ 47 ॥

rājasūyaṃ mahāyajñaṃ kartumicchati kaḥ svayam | vadanvā svastimānmartyastvāṃ vinā ko vrajet sukham

इदमिच्छसि चेन्मूढ हास्यतां यासि भूतले ।इत्युक्त्वा सात्यकिर्वीरो हसन्निव भुवि स्थितः॥ 48 ॥

idamicchasi cenmūḍha hāsyatāṃ yāsi bhūtale | ityuktvā sātyakirvīro hasanniva bhuvi sthitaḥ