Parva 1, Adhyāya 29

अनेनसः वंशवर्णनम्, धन्वन्तरेः काशिराजस्य धन्वस्य पुत्ररूपेण अवतरणम्, दिवोदास्य राज्यकाले शिवाज्ञया गणेश्वर निकुम्भेन वाराणसीं जनशून्यं कर्तुं प्रयत्नम्, तत्र शिवपार्वत्योः निवासं, दिवोदासस्य वाराणस्योपरि अधिकारः एवं अलर्कस्य प्रशंसा अनेना के वंश का वर्णन, धन्वन्तरि का काशिराज धन्व के यहाँ पुत्ररूप में अवतार, दिवोदास के राज्यकाल में भगवान् शिव की आज्ञा से गणेश्वर निकुम्भ के द्वारा वाराणसी को जनशून्य वनाने का प्रयत्न, वहाँ शिव और पार्वती का निवास, दिवोदास का वाराणसी पर अधिकार और अलर्क की प्रशंसा रम्भोऽनपत्यस्तत्रासीद् वंशं वक्ष्याम्यनेनसः ।अनेनसः सुतो राजा प्रतिक्षत्रो महायशाः॥ 1 ॥

anenasaḥ vaṃśavarṇanam, dhanvantareḥ kāśirājasya dhanvasya putrarūpeṇa avataraṇam, divodāsya rājyakāle śivājñayā gaṇeśvara nikumbhena vārāṇasīṃ janaśūnyaṃ kartuṃ prayatnam, tatra śivapārvatyoḥ nivāsaṃ, divodāsasya vārāṇasyopari adhikāraḥ evaṃ alarkasya praśaṃsā anenā ke vaṃśa kā varṇana, dhanvantari kā kāśirāja dhanva ke yahā~ putrarūpa meṃ avatāra, divodāsa ke rājyakāla meṃ bhagavān śiva kī ājñā se gaṇeśvara nikumbha ke dvārā vārāṇasī ko janaśūnya vanāne kā prayatna, vahā~ śiva aura pārvatī kā nivāsa, divodāsa kā vārāṇasī para adhikāra aura alarka kī praśaṃsā rambho'napatyastatrāsīd vaṃśaṃ vakṣyāmyanenasaḥ | anenasaḥ suto rājā pratikṣatro mahāyaśāḥ

प्रतिक्षत्रसुतश्चापि सृञ्जयो नाम विश्रुतः ।सृञ्जयस्य जयः पुत्रो विजयस्तस्य चात्मजः॥ 2 ॥

pratikṣatrasutaścāpi sṛñjayo nāma viśrutaḥ | sṛñjayasya jayaḥ putro vijayastasya cātmajaḥ

विजयस्य कृतिः पुत्रस्तस्य हर्यश्वतः सुतः ।हर्यश्वतसुतो राजा सहदेवः प्रतापवान्॥ 3 ॥

vijayasya kṛtiḥ putrastasya haryaśvataḥ sutaḥ | haryaśvatasuto rājā sahadevaḥ pratāpavān

सहदेवस्य धर्मात्मा नदीन इति विश्रुतः ।नदीनस्य जयत्सेनो जयत्सेनस्य सङ्कृतिः॥ 4 ॥

sahadevasya dharmātmā nadīna iti viśrutaḥ | nadīnasya jayatseno jayatsenasya saṅkṛtiḥ

सङ्कृतेरपि धर्मात्मा क्षत्रधर्मा महायशाः ।अनेनसः समाख्याताः क्षत्रवृद्धस्य मे शृणु॥ 5 ॥

saṅkṛterapi dharmātmā kṣatradharmā mahāyaśāḥ | anenasaḥ samākhyātāḥ kṣatravṛddhasya me śṛṇu

क्षत्रवृद्धात्मजस्तत्र सुनहोत्रो महायशाः ।सुनहोत्रस्य दायादास्त्रयः परमधार्मिकाः॥ 6 ॥

kṣatravṛddhātmajastatra sunahotro mahāyaśāḥ | sunahotrasya dāyādāstrayaḥ paramadhārmikāḥ

ञ्ज्रात्रस्य दायादास्त्रयः परमधाआमकाः तं ६॥ काशः शलश्च द्वावेतौ तथा गृत्समदः प्रभुः ।पुत्रो गृत्समदस्यापि शुनको यस्य शौनकाः॥ 7 ॥

ñjrātrasya dāyādāstrayaḥ paramadhāāmakāḥ taṃ 6|| kāśaḥ śalaśca dvāvetau tathā gṛtsamadaḥ prabhuḥ | putro gṛtsamadasyāpi śunako yasya śaunakāḥ

ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव वैश्याः शूद्रास्तथैव च ।शलात्मजश्चार्ष्टिषेणस्तनयस्तस्य काशकः॥ 8 ॥

brāhmaṇāḥ kṣatriyāścaiva vaiśyāḥ śūdrāstathaiva ca | śalātmajaścārṣṭiṣeṇastanayastasya kāśakaḥ

काशस्य काशयो राजन् पुत्रो दीर्घतपास्तथा ।धन्वस्तु दीर्घतपसो विद्वान् धन्वन्तरिस्ततः॥ 9 ॥

kāśasya kāśayo rājan putro dīrghatapāstathā | dhanvastu dīrghatapaso vidvān dhanvantaristataḥ

तपसोऽन्ते सुमहतो जातो वृद्धस्य धीमतः ।पुनर्धन्वन्तरिर्देवो मानुषेष्विह जज्ञिवान्॥ 10 ॥

tapaso'nte sumahato jāto vṛddhasya dhīmataḥ | punardhanvantarirdevo mānuṣeṣviha jajñivān

कथं धन्वन्तरिर्देवो मानुषेष्विह जज्ञिवान् ।एतद् वेदितुमिच्छामि तन्मे ब्रूहि यथातथम्॥ 11 ॥

kathaṃ dhanvantarirdevo mānuṣeṣviha jajñivān | etad veditumicchāmi tanme brūhi yathātatham

धन्वन्तरेः सम्भवोऽयं श्रूयतां भरतर्षभ ।जातः स हि समुद्रात्तु मथ्यमाने पुरामृते॥ 12 ॥

dhanvantareḥ sambhavo'yaṃ śrūyatāṃ bharatarṣabha | jātaḥ sa hi samudrāttu mathyamāne purāmṛte

उत्पन्नः कलशात् पूर्वं सर्वतश्च श्रिया वृतः ।अभ्यसन्सिद्धिकार्ये हि विष्णुं दृष्ट्वा हि तस्थिवान्॥ 13 ॥

utpannaḥ kalaśāt pūrvaṃ sarvataśca śriyā vṛtaḥ | abhyasansiddhikārye hi viṣṇuṃ dṛṣṭvā hi tasthivān

अब्जस्त्वमिति होवाच तस्मादब्जस्तु स स्मृतः ।अब्जः प्रोवाच विष्णुं वै तव पुत्रोऽस्मि वै प्रभो॥ 14 ॥

abjastvamiti hovāca tasmādabjastu sa smṛtaḥ | abjaḥ provāca viṣṇuṃ vai tava putro'smi vai prabho

विधत्स्व भागं स्थानं च मम लोके सुरेश्वर ।एवमुक्तः स दृष्ट्वा वै तथ्यं प्रोवाच तं प्रभुः॥ 15 ॥

vidhatsva bhāgaṃ sthānaṃ ca mama loke sureśvara | evamuktaḥ sa dṛṣṭvā vai tathyaṃ provāca taṃ prabhuḥ

कृतो यज्ञविभागो हि यज्ञियैर्हि सुरैः पुरा ।देवेषु विनियुक्तं हि विद्धि होत्रं महर्षिभिः॥ 16 ॥

kṛto yajñavibhāgo hi yajñiyairhi suraiḥ purā | deveṣu viniyuktaṃ hi viddhi hotraṃ maharṣibhiḥ

न शक्यमुपहोमा वै तुभ्यं कर्तुं कदाचन ।अर्वाग्भूतोऽसि देवानां पुत्र त्वं तु नहीश्वरः॥ 17 ॥

na śakyamupahomā vai tubhyaṃ kartuṃ kadācana | arvāgbhūto'si devānāṃ putra tvaṃ tu nahīśvaraḥ

द्वितीयायां तु सम्भूत्यां लोके ख्यातिं गमिष्यसि ।अणिमादिश्च ते सिद्धिर्गर्भस्थस्य भविष्यति॥ 18 ॥

dvitīyāyāṃ tu sambhūtyāṃ loke khyātiṃ gamiṣyasi | aṇimādiśca te siddhirgarbhasthasya bhaviṣyati

तेनैव त्वं शरीरेण देवत्वं प्राप्स्यसे प्रभो ।चरुमन्त्रैर्व्रतैर्जाप्यैर्यक्ष्यन्ति त्वां द्विजातयः॥ 19 ॥

tenaiva tvaṃ śarīreṇa devatvaṃ prāpsyase prabho | carumantrairvratairjāpyairyakṣyanti tvāṃ dvijātayaḥ

अष्टधा त्वं पुनश्चैवमायुर्वेदं विधास्यसि ।अवश्यभावी ह्यर्थोऽयं प्राग्दृष्टस्त्वब्जयोनिना॥ 20 ॥

aṣṭadhā tvaṃ punaścaivamāyurvedaṃ vidhāsyasi | avaśyabhāvī hyartho'yaṃ prāgdṛṣṭastvabjayoninā

द्वितीयं द्वापरं प्राप्य भविता त्वं न संशयः ।इमं तस्मै वरं दत्त्वा विष्णुरन्तर्दधे पुनः॥ 21 ॥

dvitīyaṃ dvāparaṃ prāpya bhavitā tvaṃ na saṃśayaḥ | imaṃ tasmai varaṃ dattvā viṣṇurantardadhe punaḥ

द्वितीये द्वापरं प्राप्ते सौनहोत्रिः स काशिराट् ।पुत्रकामस्तपस्तेपे धन्यो दीर्घं तपस्तदा॥ 22 ॥

dvitīye dvāparaṃ prāpte saunahotriḥ sa kāśirāṭ | putrakāmastapastepe dhanyo dīrghaṃ tapastadā

प्रपद्ये देवतां तां तु या मे पुत्रं प्रदास्यति ।अब्जं देवं सुतार्थाय तदाऽऽराधितवान्नृपः॥ 23 ॥

prapadye devatāṃ tāṃ tu yā me putraṃ pradāsyati | abjaṃ devaṃ sutārthāya tadā''rādhitavānnṛpaḥ

ततस्तुष्टः स भगवानब्जः प्रोवाच तं नृपम् ।यदिच्छसि वरं ब्रूहि तत् ते दास्यामि सुव्रत॥ 24 ॥

tatastuṣṭaḥ sa bhagavānabjaḥ provāca taṃ nṛpam | yadicchasi varaṃ brūhi tat te dāsyāmi suvrata

भगवन् यदि तुष्टस्त्वं पुत्रो मे ख्यातिमान् भव ।तथेति समनुज्ञाय तत्रैवान्तरधीयत॥ 25 ॥

bhagavan yadi tuṣṭastvaṃ putro me khyātimān bhava | tatheti samanujñāya tatraivāntaradhīyata

तस्य गेहे समुत्पन्नो देवो धन्वन्तरिस्तदा ।काशिराजो महाराज सर्वरोगप्रणाशनः॥ 26 ॥

tasya gehe samutpanno devo dhanvantaristadā | kāśirājo mahārāja sarvarogapraṇāśanaḥ

आयुर्वेदं भरद्वाजात्प्राप्येह भिषजां क्रियाम् ।तमष्टधा पुनर्व्यस्य शिष्येभ्यः प्रत्यपादयत्॥ 27 ॥

āyurvedaṃ bharadvājātprāpyeha bhiṣajāṃ kriyām | tamaṣṭadhā punarvyasya śiṣyebhyaḥ pratyapādayat

धन्वन्तरेस्तु तनयः केतुमानिति विश्रुतः ।अथ केतुमतः पुत्रो वीरो भीमरथः स्मृतः॥ 28 ॥

dhanvantarestu tanayaḥ ketumāniti viśrutaḥ | atha ketumataḥ putro vīro bhīmarathaḥ smṛtaḥ

सुतो भीमरथस्यापि दिवोदासः प्रजेश्वरः ।दिवोदासस्तु धर्मात्मा वाराणस्यधिपोऽभवत्॥ 29 ॥

suto bhīmarathasyāpi divodāsaḥ prajeśvaraḥ | divodāsastu dharmātmā vārāṇasyadhipo'bhavat

एतस्मिन्नेव काले तु पुरीं वाराणसीं नृप ।शून्यां निवासयामास क्षेमको नाम राक्षसः॥ 30 ॥

etasminneva kāle tu purīṃ vārāṇasīṃ nṛpa | śūnyāṃ nivāsayāmāsa kṣemako nāma rākṣasaḥ

शप्ता हि सा मतिमता निकुम्भेन महात्मना ।शून्या वर्षसहस्रं वै भवित्री नात्र संशयः॥ 31 ॥

śaptā hi sā matimatā nikumbhena mahātmanā | śūnyā varṣasahasraṃ vai bhavitrī nātra saṃśayaḥ

तस्यां तु शप्तमात्रायां दिवोदासः प्रजेश्वरः ।विषयान्ते पुरीं रम्यां गोमत्यां संन्यवेशयत्॥ 32 ॥

tasyāṃ tu śaptamātrāyāṃ divodāsaḥ prajeśvaraḥ | viṣayānte purīṃ ramyāṃ gomatyāṃ saṃnyaveśayat

भद्रश्रेण्यस्य पूर्वं तु पुरी वाराणसीत्यभूत् ।भद्रश्रेण्यस्य पुत्राणां शतमुत्तमधन्विनाम्॥ 33 ॥

bhadraśreṇyasya pūrvaṃ tu purī vārāṇasītyabhūt | bhadraśreṇyasya putrāṇāṃ śatamuttamadhanvinām

हत्वा निवेशयामास दिवोदासो नरर्षभः ।भद्रश्रेण्यस्य तद् राज्यं हृतं तेन बलीयसा॥ 34 ॥

hatvā niveśayāmāsa divodāso nararṣabhaḥ | bhadraśreṇyasya tad rājyaṃ hṛtaṃ tena balīyasā

वाराणसीं निकुम्भस्तु किमर्थं शप्तवान् प्रभुः ।निकुम्भकश्च धर्मात्मा सिद्धिक्षेत्रं शशाप यः॥ 35 ॥

vārāṇasīṃ nikumbhastu kimarthaṃ śaptavān prabhuḥ | nikumbhakaśca dharmātmā siddhikṣetraṃ śaśāpa yaḥ

दिवोदासस्तु राजर्षिर्नगरीं प्राप्य पार्थिवः ।वसति स्म महातेजाः स्फीतायां तु नराधिपः॥ 36 ॥

divodāsastu rājarṣirnagarīṃ prāpya pārthivaḥ | vasati sma mahātejāḥ sphītāyāṃ tu narādhipaḥ

एतस्मिनेव काले तु कृतदारो महेश्वरः ।देव्याः स प्रियकामस्तु न्यवसच्छ्वशुरन्तिके॥ 37 ॥

etasmineva kāle tu kṛtadāro maheśvaraḥ | devyāḥ sa priyakāmastu nyavasacchvaśurantike

देवाज्ञया पार्षदा ये त्वधिरूपास्तपोधनाः ।पूर्वोक्तैरुपदेशैश्च तोषयन्ति स्म पार्वतीम्॥ 38 ॥

devājñayā pārṣadā ye tvadhirūpāstapodhanāḥ | pūrvoktairupadeśaiśca toṣayanti sma pārvatīm

हृष्यते वै महादेवी मेना नैव प्रहृष्यति ।जुगुप्सत्यसकृत् तां वै दैवीं देवं तथैव सा॥ 39 ॥

hṛṣyate vai mahādevī menā naiva prahṛṣyati | jugupsatyasakṛt tāṃ vai daivīṃ devaṃ tathaiva sā

सपार्षदस्त्वनाचारस्तव भर्ता महेश्वरः ।दरिद्रः सर्वदैवासौ शीलं तस्य न वर्तते॥ 40 ॥

sapārṣadastvanācārastava bhartā maheśvaraḥ | daridraḥ sarvadaivāsau śīlaṃ tasya na vartate

मात्रा तथोक्ता वरदा स्त्रीस्वभावाच्च चुक्रुधे ।स्मितं कृत्वा च वरदा भवपार्श्वमथागमत्॥ 41 ॥

mātrā tathoktā varadā strīsvabhāvācca cukrudhe | smitaṃ kṛtvā ca varadā bhavapārśvamathāgamat

विवर्णवदना देवी महादेवमभाषत ।नेह वत्स्याम्यहं देव नय मां स्वं निकेतनम्॥ 42 ॥

vivarṇavadanā devī mahādevamabhāṣata | neha vatsyāmyahaṃ deva naya māṃ svaṃ niketanam

त्रधृह्मन्दक्त्रप्ययखम।आङ्कर ॥ तथा कर्तुं महादेवः सर्वलोकानवैक्षत ।वासार्थं रोचयामास पृथिव्यां कुरुनन्दन॥ 43 ॥

tradhṛhmandaktrapyayakhama|āṅkara || tathā kartuṃ mahādevaḥ sarvalokānavaikṣata | vāsārthaṃ rocayāmāsa pṛthivyāṃ kurunandana

वाराणसीं महातेजाः सिद्धिक्षेत्रं महेश्वरः ।दिवोदासेन तां ज्ञात्वा निविष्टां नगरीं भवः॥ 44 ॥

vārāṇasīṃ mahātejāḥ siddhikṣetraṃ maheśvaraḥ | divodāsena tāṃ jñātvā niviṣṭāṃ nagarīṃ bhavaḥ

पार्श्वे तिष्ठन्तमाहूय निकुम्भमिदमब्रवीत् ।गणेश्वर पुरीं गत्वा शून्यां वाराणसीं कुरु॥ 45 ॥

pārśve tiṣṭhantamāhūya nikumbhamidamabravīt | gaṇeśvara purīṃ gatvā śūnyāṃ vārāṇasīṃ kuru

मृदुनैवाभ्युपायेन ह्यतिवीर्यः स पार्थिवः ।ततो गत्वा निकुम्भस्तु पुरीं वाराणसीं तदा॥ 46 ॥

mṛdunaivābhyupāyena hyativīryaḥ sa pārthivaḥ | tato gatvā nikumbhastu purīṃ vārāṇasīṃ tadā

स्वप्ने निदर्शयामास कण्डुकं नाम नापितम् ।श्रेयस्तेऽहं करिष्यामि स्थानं मे रोचयानघ॥ 47 ॥

svapne nidarśayāmāsa kaṇḍukaṃ nāma nāpitam | śreyaste'haṃ kariṣyāmi sthānaṃ me rocayānagha

मद्रूपां प्रतिमां कृत्या नगर्यन्ते तथैव च ।ततः स्वप्ने यथोद्दिष्टं सर्वं कारितवान् नृप॥ 48 ॥

madrūpāṃ pratimāṃ kṛtyā nagaryante tathaiva ca | tataḥ svapne yathoddiṣṭaṃ sarvaṃ kāritavān nṛpa

पुरीद्वारे तु विज्ञाप्य राजानं च यथाविधि ।पूजां तु महतीं तस्य नित्यमेव प्रयोजयत्॥ 49 ॥

purīdvāre tu vijñāpya rājānaṃ ca yathāvidhi | pūjāṃ tu mahatīṃ tasya nityameva prayojayat

गन्धैश्च धूपमाल्यैश्च प्रोक्षणीयैस्तथैव च ।अन्नपानप्रयोगैश्च अत्यद्भुतमिवाभवत्॥ 50 ॥

gandhaiśca dhūpamālyaiśca prokṣaṇīyaistathaiva ca | annapānaprayogaiśca atyadbhutamivābhavat

एवं सम्पूज्यते तत्र नित्यमेव गणेश्वरः ।ततो वरसहस्रं तु नागराणां प्रयच्छति ।पुत्रान्हिरण्यमायुश्च सर्वान् कामांस्तथैव च॥ 51 ॥

evaṃ sampūjyate tatra nityameva gaṇeśvaraḥ | tato varasahasraṃ tu nāgarāṇāṃ prayacchati | putrānhiraṇyamāyuśca sarvān kāmāṃstathaiva ca

राज्ञस्तु महिषी श्रेष्ठा सुयशा नाम विश्रुता ।पुत्रार्थमागता देवी साध्वी राज्ञा प्रचोदिता॥ 52 ॥

rājñastu mahiṣī śreṣṭhā suyaśā nāma viśrutā | putrārthamāgatā devī sādhvī rājñā pracoditā

पूजां तु विपुलां कृत्वा देवी पुत्रमयाचत ।पुनः पुनरथागत्य बहुशः पुत्रकारणात्॥ 53 ॥

pūjāṃ tu vipulāṃ kṛtvā devī putramayācata | punaḥ punarathāgatya bahuśaḥ putrakāraṇāt

न प्रयच्छति पुत्रं हि निकुम्भः कारणेन हि ।राजा तु यदि नः कुप्येत्कार्यसिद्धिस्ततो भवेत्॥ 54 ॥

na prayacchati putraṃ hi nikumbhaḥ kāraṇena hi | rājā tu yadi naḥ kupyetkāryasiddhistato bhavet

अथ दीर्घेण कालेन क्रोधो राजानमाविशत् ।भूत एष महान्द्वारि नागराणां प्रयच्छति॥ 55 ॥

atha dīrgheṇa kālena krodho rājānamāviśat | bhūta eṣa mahāndvāri nāgarāṇāṃ prayacchati

प्रीतो वरान् वै शतशो मम किं न प्रयच्छति ।मामकैः पूज्यते नित्यं नगर्यां मे सदैव हि॥ 56 ॥

prīto varān vai śataśo mama kiṃ na prayacchati | māmakaiḥ pūjyate nityaṃ nagaryāṃ me sadaiva hi

विज्ञापितो मयात्यर्थं देव्या मे पुत्रकारणात् ।न ददाति च पुत्रं मे कृतघ्नः केन हेतुना॥ 57 ॥

vijñāpito mayātyarthaṃ devyā me putrakāraṇāt | na dadāti ca putraṃ me kṛtaghnaḥ kena hetunā

ततो नार्हति सत्कारं मत्सकाशाद् विशेषतः ।तस्मात्तु नाशयिष्यामि स्थानमस्य दुरात्मनः॥ 58 ॥

tato nārhati satkāraṃ matsakāśād viśeṣataḥ | tasmāttu nāśayiṣyāmi sthānamasya durātmanaḥ

एवं स तु विनिश्चित्य दुरात्मा राजकिल्बिषी ।स्थानं गणपतेस्तस्य नाशयामास दुर्मतिः॥ 59 ॥

evaṃ sa tu viniścitya durātmā rājakilbiṣī | sthānaṃ gaṇapatestasya nāśayāmāsa durmatiḥ

भग्नमायतन दृष्ट्वा राजानमशपत् प्रभुः ।यस्मादनपराधस्य त्वया स्थानं विनाशितम् ।पुर्यकस्मादियं शून्या तव नूनं भविष्यति॥ 60 ॥

bhagnamāyatana dṛṣṭvā rājānamaśapat prabhuḥ | yasmādanaparādhasya tvayā sthānaṃ vināśitam | puryakasmādiyaṃ śūnyā tava nūnaṃ bhaviṣyati

ततस्तेन तु शापेन शून्या वाराणसी तदा ।शप्त्वा पुरीं निकुम्भस्तु महादेवमथागमत्॥ 61 ॥

tatastena tu śāpena śūnyā vārāṇasī tadā | śaptvā purīṃ nikumbhastu mahādevamathāgamat

अकस्मात्तु पुरी सा तु विद्रुता सर्वतोदिशम् ।तस्यां पुर्यां ततो देवो निर्ममे पदमात्मनः॥ 62 ॥

akasmāttu purī sā tu vidrutā sarvatodiśam | tasyāṃ puryāṃ tato devo nirmame padamātmanaḥ

रमते तत्र वै देवो रममाणो गिरेः सुताम् ।न रतिं तत्र वै देवी लभते गृहविस्मयात् ।वसाम्यत्र न पुर्यां तु देवी देवमथाब्रवीत्॥ 63 ॥

ramate tatra vai devo ramamāṇo gireḥ sutām | na ratiṃ tatra vai devī labhate gṛhavismayāt | vasāmyatra na puryāṃ tu devī devamathābravīt

नाहं वेश्मनि वत्स्यामि अविमुक्तं हि मे गृहम् ।नाहं तत्र गमिष्यामि गच्छ देवि गृहं प्रति॥ 64 ॥

nāhaṃ veśmani vatsyāmi avimuktaṃ hi me gṛham | nāhaṃ tatra gamiṣyāmi gaccha devi gṛhaṃ prati

सन्नुवाच भगवांस्त्र्यन्तकस्त्रिपुरान्तकः ।तस्मात् तदविमुक्तं हि प्रोक्तं देवेन वै स्वयम्॥ 65 ॥

sannuvāca bhagavāṃstryantakastripurāntakaḥ | tasmāt tadavimuktaṃ hi proktaṃ devena vai svayam

एवं वाराणसी शप्ता अविमुक्तं च कीर्तितम्॥ 66 ॥

evaṃ vārāṇasī śaptā avimuktaṃ ca kīrtitam

यस्मिन् वसति वै देवः सर्वदेवनमस्कृतः ।युगेषु त्रिषु धर्मात्मा सह देव्या महेश्वरः॥ 67 ॥

yasmin vasati vai devaḥ sarvadevanamaskṛtaḥ | yugeṣu triṣu dharmātmā saha devyā maheśvaraḥ

अन्तर्धानं कलौ याति तत्पुरं हि महात्मनः ।अन्तर्हिते पुरे तस्मिन् पुरी सा वसते पुनः ।एवं वाराणसी शप्ता निवेशं पुनरागता॥ 68 ॥

antardhānaṃ kalau yāti tatpuraṃ hi mahātmanaḥ | antarhite pure tasmin purī sā vasate punaḥ | evaṃ vārāṇasī śaptā niveśaṃ punarāgatā

भद्रश्रेण्यस्य पुत्रो वै दुर्दमो नाम विश्रुतः ।दिवोदासेन बालेति घृणया स विवर्जितः॥ 69 ॥

bhadraśreṇyasya putro vai durdamo nāma viśrutaḥ | divodāsena bāleti ghṛṇayā sa vivarjitaḥ

हैहयस्य तु दायाद्यं कृतवान् वै महीपतिः ।आजह्रे पितृदायाद्यं दिवोदासहृतं बलात्॥ 70 ॥

haihayasya tu dāyādyaṃ kṛtavān vai mahīpatiḥ | ājahre pitṛdāyādyaṃ divodāsahṛtaṃ balāt

भद्रश्रेण्यस्य पुत्रेण दुर्दमेन महात्मना ।वैरस्यान्तं महाराज क्षत्रियेण विधित्सता॥ 71 ॥

bhadraśreṇyasya putreṇa durdamena mahātmanā | vairasyāntaṃ mahārāja kṣatriyeṇa vidhitsatā

दिवोदासाद् दृषद्वत्यां वीरो जज्ञे प्रतर्दनः ।तेन पुत्रेण बालेन प्रहतं तस्य वै पुनः॥ 72 ॥

divodāsād dṛṣadvatyāṃ vīro jajñe pratardanaḥ | tena putreṇa bālena prahataṃ tasya vai punaḥ

प्रतर्दनस्य पुत्रौ द्वौ वत्सभार्गौ बभूवतुः ।वत्सपुत्रो ह्यलर्कस्तु सन्नतिस्तस्य चात्मजः॥ 73 ॥

pratardanasya putrau dvau vatsabhārgau babhūvatuḥ | vatsaputro hyalarkastu sannatistasya cātmajaḥ

अलर्कः काशिराजस्तु ब्रह्मण्यः सत्यसङ्गरः ।अलर्कं प्रति राजर्षि श्लोको गीतः पुरातनैः॥ 74 ॥

alarkaḥ kāśirājastu brahmaṇyaḥ satyasaṅgaraḥ | alarkaṃ prati rājarṣi śloko gītaḥ purātanaiḥ

षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिं वर्षशतानि च ।युवा रूपेण सम्पन्न आसीत् काशिकुलोद्वहः ॥ लोपामुद्राप्रसादेन परमायुरवाप सः ।तस्यासीत् सुमहद्राज्यं रूपयौवनशालिनः॥ 76 ॥

ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi ṣaṣṭiṃ varṣaśatāni ca | yuvā rūpeṇa sampanna āsīt kāśikulodvahaḥ || lopāmudrāprasādena paramāyuravāpa saḥ | tasyāsīt sumahadrājyaṃ rūpayauvanaśālinaḥ

शापस्यान्ते महाबाहुर्हत्वा क्षेमकराक्षसम् ।रम्यां निवेशयामास पुरीं वाराणसीं पुनः॥ 77 ॥

śāpasyānte mahābāhurhatvā kṣemakarākṣasam | ramyāṃ niveśayāmāsa purīṃ vārāṇasīṃ punaḥ

सन्नतेरपि दायादः सुनीथो नाम धार्मिकः ।सुनीथस्य तु दायादः क्षेम्यो नाम महायशाः॥ 78 ॥

sannaterapi dāyādaḥ sunītho nāma dhārmikaḥ | sunīthasya tu dāyādaḥ kṣemyo nāma mahāyaśāḥ

क्षेम्यस्य केतुमान्पुत्रः सुकेतुस्तस्य चात्मजः ।सुकेतोस्तनयश्चापि धर्मकेतुरिति स्मृतः॥ 79 ॥

kṣemyasya ketumānputraḥ suketustasya cātmajaḥ | suketostanayaścāpi dharmaketuriti smṛtaḥ

धर्मकेतोस्तु दायादः सत्यकेतुर्महारथः ।सत्यकेतुसुतश्चापि विभुर्नाम प्रजेश्वरः॥ 80 ॥

dharmaketostu dāyādaḥ satyaketurmahārathaḥ | satyaketusutaścāpi vibhurnāma prajeśvaraḥ

आनर्तस्तु विभोः पुत्रः सुकुमारस्तु तत्सुतः ।सुकुमारस्य पुत्रस्तु धृष्टकेतुः सुधार्मिकः ।धृष्टकेतोस्तु दायादो वेणुहोत्रः प्रजेश्वरः॥ 81 ॥

ānartastu vibhoḥ putraḥ sukumārastu tatsutaḥ | sukumārasya putrastu dhṛṣṭaketuḥ sudhārmikaḥ | dhṛṣṭaketostu dāyādo veṇuhotraḥ prajeśvaraḥ

वेणुहोत्रसुतश्चापि भर्गो नाम प्रजेश्वरः ।वत्सस्य वत्सभूमिस्तु भृगुभूमिस्तु भार्गवात्॥ 82 ॥

veṇuhotrasutaścāpi bhargo nāma prajeśvaraḥ | vatsasya vatsabhūmistu bhṛgubhūmistu bhārgavāt

एते त्वङ्गिरसः पुत्रा जाता वंशेऽथ भार्गवे ।ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्यास्तयोः पुत्राः सहस्रशः ।इत्येते काशयः प्रोक्ता नहुषस्य निबोध मे॥ 83 ॥

ete tvaṅgirasaḥ putrā jātā vaṃśe'tha bhārgave | brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāstayoḥ putrāḥ sahasraśaḥ | ityete kāśayaḥ proktā nahuṣasya nibodha me